Chapter VI (1)
The King, Advised of the Refusal to Permit Inspection, Sends a
Guard to Slay the Caretakers.—Kawelo Assumes Defence of the Hill
and Hurls Rocks Upon the Guards Till One Only Is Left to Tell the
King of Their Destruction.
As the man returned and reached the house of the king, who exclaimed: “Say, how quick is the mission thither!” The other said: “Was it a successful ascent? Indeed, as I set out thither and arrived at the foot of the hill, I called out for the ladder to be lowered, but the others did not let it down. Instead, he asserted that it would not be lowered, and that only with force can we reach thereon. That is what he told me.” The king spoke up: “Go and muster the men together to capture and beat them until dead, then drag them hither.” “All right,” said the man. He then ran out merrily and approached before the men, who said: “Wherefore came you here?” “The king has commanded me that we go and slay those who kept watch over the corpse of Kawelo, and who have rebelled.” They immediately prepared and were well equipped.
Previous, however, to the readiness of the men to make the ascent, the wife, Kanewahineikiaoha, remarked to Aikanaka: “We will never escape; we shall all be defeated by Kawelo. I told you frequently that if my husband should survive from this death, then we would perish.” The husband said: “Will he that is dead come to life? maybe his flesh has become soft; perhaps it has reduced to nothingness.” [1176] “It may be so,” the wife answered; “it is not clear.” In due time the man urged that they go up and kill those two persons. However, the friend, [1177] who was the bosom companion of his early childhood, preceded the band.
As they were about to ascend, the brother-in-law espied this large company coming up, and he bent down and commenced to weep. And when Kawelo saw it he asked: “Wherefore is this weeping?” The other answered: “It is a death wailing. The company is on its way to capture me.” “You retire then to the rear, and let me move forward.” The brother-in-law retired to the rear; Kawelo gradually moved towards, and had just gained the edge of the hill, when the company stood directly below it, and his friend called out: “Lower the ladder that we may be able to ascend.” The former whispered to the brother-in-law, “Say, let the ladder down!” It was nothing; so the ladder was dropped to the ground. Immediately his friend with his warriors began to climb up. He looked, and, catching sight of the friend, his tears rolled down; he recited that chant which they had once before composed:
I love the blossom of the lehua
Which is being wilted by the sun
And which espies Huliamahi.
The flesh is just trembling.
Farewell to you!
Farewell to our companionship!
Farewell to the surf of Wailua!
We two were fondled together by the same parent.
And when he had ended his chant, the friend then looked carefully and fully caught sight of Kawelo turning slightly toward him. He shrank back, thinking perhaps that he would escape. The soldiers said: “Why the drawing back, for what?” “Why not ascend and capture and drag yonder quiet fellow hither?” Their leader answered: “We shall not escape; we will all be vanquished. That is Kawelo sleeping over there. What a great pity it would be that my intestines be allowed to trail down from the tree; while you are simply slain, and your entrails are not taken out.” [1178] The men said: “Who is indeed the Kawelo that should survive from an everlasting death? Maybe you mistook the man for Kawelo.” “No, that is Kawelo, indeed.”
At this moment, the brother-in-law of Kawelo advanced and said triumphantly: “There is only one way you will be spared by me [1179]—that you return. But if you persist on coming up here, you will all be killed and no informant shall escape to the king.” [1180] The men were very much irritated. As they were coming up, he took hold of a boulder and began to roll it. As the boulder rolled down ten were swept away. Then the man ran and crouched behind Kawelo. Kawelo stood forth with unequalled strength and started to sweep them down, when they all fled away. Kawelo began to slay them except one who hied to the presence of the king. “What brings you hither?” the king demanded. “You are justified in asking. We are all vanquished by Kawelo, and I only am left. Perhaps I was allowed to escape to inform you. The majority are all destroyed.”
[INCOMPLETE.] D. Kamakea.
HE MOOLELO NO KAWELO.
MOKUNA I.
Kawelo, he Keiki Makau Wale.—A’o i ka au, Lawaia, a me ka Hula
ana.—Makahehi i na Wahine a Aikanaka.
Ua Hanau ia o Kawelo ma Pupulimu i Waimea, Kauai. O Heulu ka makuakane, a o Haiamu ka makuahine, na laua mai keia keiki o Kawelo. Aia i ko Kawelo wa kamalii, he keiki makau wale ke hakaka mai kekahi mau keiki, a mea e ae paha. O ko ia nei mua o Kauahoa no ia, na ka makua hookahi. Ua lawe mua ia o Kauahoa na Haulili, ka mea nui o Hanalei. O ka hana a kona kaikuaana i lawe ia ai, no ka ike ia no ka nui o kona ikaika, a manao ia no hoi o make kona pokii iaia.
E huli ae kakou a nana aku ia Kawelo. Aia ia Kawelo e hoonanea ana me kona mau makua, kupu mai la ka manao iloko o ua Kawelo nei e hele i ka auau kai, a o kana puni no hoi ia mai kona wa uuku mai a hiki wale i kona make ana. I ka umikumamawalu o kona mau makahiki, kupu mai la ka manao iloko o ua o Kawelo nei e kii i na wahine a kona kaikuaana hanauna, o Aikanaka, ke alii o Kauai. Pane aku i ka makuakane ia Heulu: “Nani mai la ka hoi ka nui o ko’u makemake i na wahine a ko’u kaikuaana haku. Pehea la auanei e loaa ai?” Ia manawa, ninau mai ka makuakane: “He makemake nae kou e lilo na wahine a ko haku ia oe?” “Ae,” wahi a ua o Kawelo nei. “Eia ka mea e lilo ai, e a’o aku ia oe i ka lawaia.”
O ko laua nei a’o iho la no ia, aole no hoi i emo ia a’o ana iho, o ka makaukau no ia o ua Kawelo nei. O ko ianei hele aku la no ia i ka lawaia. Aole no i emo ia lawaia ana, ku ka paila o ua mea he i’a. Oi kali wale aku keia, aohe no he loaa iki o ua mau wahine nei iaia, ninau aku keia i ka makuakane: “Aohe loaa iki o na wahine a kuu kaikuaana haku ia’u.” “O hele i ka mahiai,” wahi a ka makuakane, hele keia i ka mahiai, a hewahewa ua mea he ai aia nei o ke kanu ana. Oi kali aku keia, aohe no he loaa iki, komo ka manao iloko oia nei: “Ka! kainoa no paha he hana pono ka kuu makuakane e a’o nei ia’u i mea e loaa ai la hoi kela mau wahine ia’u; eia ka aole.”
A mahope iho, hoomaka keia e a’o i ka hula. I ko ianei a’o ana i ka hula a makaukau, hoomaka keia e hula iwaena o ke anaina. I ko ianei hele ana e hula, ua kakua ia ua o Kawelo nei i ke kapa ahuula. Ike mai la ua mau wahine nei i ka lea maoli o Kawelo i ka hula, o ko laua lele mai la no ia e honi. Ia manawa, komo mai la ka manao iloko o ianei: “Eia ka ka mea o olua e loaa ai ia’u, o ka hula.” A pau ka hula ana a ainei; aia ma ka po ana iho, o ka hele mai la no ia o ua mau wahine nei a hui pu me Kawelo. O ko lakou nei noho iho la no ia, noho a kane a wahine. E waiho kakou no ke kamailio ana no Kawelo me na wahine ana, a e huli ae kakou no Aikanaka.
MOKUNA II.
Imi o Aikanaka i Wahi e Lanakila ai.—Holo o Kawelo i Oahu.—Hui me
Makuakeke a hei ka i’a Kaulana.—Loaa he Wahine hou a a’o ia ma na
mea kaua.
Aia ia Aikanaka e noho ana me ke aloha i na wahine ana, kupu mai la ka manao iloko ona e kii e pepehi i ka pokii ona, oia o Kawelo. Mahope iho, hui na kanaka a pau o Kauai a kuka pu me ke alii nui o lakou, oia o Aikanaka. Hoomaka ia e a’o i na ihe, a ua nui loa ke akamai o na kanaka ma ia hana. Loihi ko lakou a’o ana ia mea, a liuliu loa, kupu mai la ka manao iloko o Kawelo e hele e makaikai ia Oahu a puni, a pane aku i ka makuakane: “Lealea mai la ka hoi au i ka holo e makaikai ia Oahu a puni!” Pane mai ka makuakane: “O hele, e like me kou makemake.”
O ko ianei hele mai la no ia. Iaia, nei nae e hele ana ma ke alanui, ku ana o Kamalamaikipokii, a ninau ana ia Kawelo: “E hele ana kau huakai mahea?” Olelo mai o Kawelo, “E holo ana au e makaikai ia Oahu, a hoi mai.” O ko ianei olelo aku la no ia, “E aho la hoi owau kekahi e hele pu me oe.” Ae mai kela a kau maluna o ka waa, o keia waa a laua i kau ai no Kaulukauloko ame Kaulukauwaho.
O ko lakou holo mai la no ia a hiki ma Oahu. Halawai mai la meia nei o Kou, no Puuloa, Oahu, he wahine maikai. A liuliu iki, hoomaka keia e hele e halawai me ka lawaia nui o Oahu nei ia wa, oia o Makuakeke. Ia wa, olelo aku o Kawelo ia Makuakeke: “Ua make anei na i’a kaulana onei no ka hei ole i ka upena?” Olelo mai kela: “Ua make hookahi, a koe hookahi i’a e noho nei la.” “Heaha la hoi! e kii kaua e lawaia iaia, malia o make mai ia kaua.” O ko laua nei hoe aku la no ia, a hiki ma ka lae o Kaena. I ko laua nei hiki ana aku, kulou iho la o Makuakeke ilalo e nana ai, a ike i ua i’a nei e holo ana. “Eia no ua i’a nei la,” wahi a ka lawaia. E waiho iki iho kakou no laua nei, a e kamailio ae kakou no na makua.
Aia i na makua e noho ana ma Kauai, luku ia aku la ka poe a pau e pili aku ana i ua mau makua nei, a me ua mau makua nei no hoi kekahi. Kipaku ia aku la nae ua mau makua nei a noho kaawale aku la ma kahi kaawale loa.
Ia Kawelo ma nae e nanea ana i ka nana i ua i’a nei, me ka hookuu pu no hoi i ka laua upena, aole no hoi he wahi mea a make iki o ua i’a nei. O ka inoa nae o ua i’a nei o Uhumakaikai. Oi hana aku laua nei, aohe no he wahi mea a komo iki. O ko laua nei hoi mai la no ia. Ia laua nei no e hoe ana, ike aku la keia i ka paapu mai o na kane, na wahine, ninau aku la i ka lawaia: “He piha aha kela?” “He piha heenalu. Hookahi nae mea oi la, he kaikamahine. Aole e auau kona kai.” Olelo aku keia: “Owai ka inoa?” Hai mai kela, “O Kanewahineikiaoha.” A paanaau iaia nei ka inoa o ua kaikamahine nei, o ko laua nei hoe mai la no ia a pae i ke awa, ku ana no o Kamalama, ke aikane a ianei. O ka hoi aku la no ia o ka lawaia a ianei, koe iho la laua nei. Pane aku keia i ke aikane: “E hele kaua i ka nana heenalu a na kanaka.” O koi ala ae mai la no ia.
A hiki laua nei malaila, ninau aku o Kawelo i ke aikane: “Ua ike nae paha oe ia Kanewahineikiaoha?” “Ae,” wahi aiala. O ko iaia hee mai la no ia i ka nalu; a kahi nalu, alua, i ke kolu o ka nalu, o ka hii mai la no ia i ka papa, hopu no i ka lole, komo, a o ka pea mai la no ia hoi. Ia wa, olelo iho la o Kawelo i ke aikane: “E hahai oe mahope oiala,” o ka hahai aku la no ia o Kamalama, a pee keia. Iaia nei nae e pee ana, ike aku la keia i ka lele makawalu mai o ka laau a na kaikunane, o ko ia nei huli hoi mai la no ia, a ku ana ma ke alo o ke aikane, pane mai kela: “Pehea mai la?” “Ka! Pehea mai ka kau he hana auanei kela he hana make. Ia’u i pii aku nei, a pee no hoi au, nana aku au, e moe ana ua mea nei a kaua i makakiu iho nei, ike aku au i na kaikunane e hou ana i na laau.”
O ke kupu ae la no ia o ka manao iloko o Kawelo, e pii e hoa’o e nana, a pane aku i ke aikane: “E aho e pii kaua e nana. Heaha la auanei ka hewa ke make kaua.” O ko iaia ae mai la no hoi ia. Ia laua nei e pii ana a hiki ma ka hale, ua pau ae ka auau ana a ua wahine nei. O ka wai auau iho la no nae ia o ka ihe a na kaikunane. Ia laua nei i ike aku ai i ua kaikamahine nei o ke kau aku la no ia o ua Kawelo nei i ke mele, penei:
Aia la o a’u lehua i Luluupali,
Ke paialewa ia ala e ka makani moae.
E nana aku ana ia oe e ke hoapaio
I hoa-aloha au nou e!
A pau ka ia nei kau ana aku i kana mele, o ka pa mai la no ia o ke kahea a ua kaikamahine nei. O ko laua nei hele aku la no ia a komo ana iloko o ka hale. Pane mai la ka makua o ke kaikamahine: “Heaha ke kuleana o ka hiki ana mai nei o olua ia nei?” Hai aku keia, me ka hai pololei aku no: “I pii mai nei maua no ka ike ana i kau hana—oia ke kumu o kuu pii ana mai nei.” Ia manawa, o ka hoomaka koke ia iho la no ia o ke a’o ia o laua nei a makaukau ma ia mea. Oi a’o aku no hoi laua nei a pau na mea i ke a’o ia ia laua nei, manao ka makua o make lakou ia Kawelo, huna oia i kekahi aole i haawi ia Kawelo o pau lakou i ka make iaia, oia hoi ke kaua pohaku.
Oi noho aku lakou nei a liuliu wale, o ko ianei mare ae la no ia me Kanewahineikiaoha ke kaikamahine a ua kanaka nei. Kupu mai ka manao iloko o Kawelo e kii hou no i ua i’a nei a laua i lawaia mua ai me Makuakeke, a olelo aku i ka wahine: “E hele ana au i ka lawaia.” O kahi nae a lakou e noho nei, aia no ma Waiawa, Oahu. O ko ianei hele aku la no ia e halawai me ka lawaia a ianei, a o ko laua nei holo aku la no ia, a hiki no ma kahi a laua nei i lana mua ai. O ko laua nei kuu iho la no ia i ka upena, ahiu aku la ua i’a nei aohe kokoke mai i ka upena. Pane aku o Kawelo: “Aole e loaa ana ka i’a ia kaua. Ina e loaa kekahi uhu okoa ia kaua, alaila, loaa ka pakali nana e hoowalewale.” Oia kekahi mea i olelo ia e ka poe haku-mele, penei: “I laka no ka i’a i ka pakali,” a pela aku.
E waiho kakou no laua nei, a e kii ae kakou no na makua o Kawelo i Kauai. Aia i na makua o Kawelo e noho ana me ka pilikia, holo mai la kekahi mau kanaka e kii mai ia Kawelo i Oahu nei. O ka laua i’a o ka holo ana mai, he mau wahi pikao popolo, a me na kauna uku. A hiki ma ka hale o Kamalama ma, ninau aku o Kamalama, “Heaha mai nei ka olua?” “I holo mai nei maua e kii ia Kawelo. O ka makuakane ona, ua kipaku ia e Aikanaka. Oia ko maua hiki ana mai nei.”
MOKUNA III.
Kii ia o Kawelo e hoi i Kauai e Kokua i na Makua.—Ku Paio na Koa o
Aikanaka Iaia a Hee.—Pepehi i Kona Kaikuaana ia Kauahoa.
O ko Kamalama liuliu iho la no ia i kona waa e kii ia Kawelo; o ka holo aku la no ia aole i lihi launa aku, pa e no kahea a ua Kamalama nei: “E Kawelo e! Ua pilikia ou mau makua. Ua kipaku ia e Aikanaka.” A huli hoi mai la no ua aikane nei a ianei, me ka manao o loaa koke mai no a make ia Kawelo. A lohe o Kawelo i keia leo kahea, aohe nae he manao mai, e ake no o ka make o ka enemi. A hei ua i’a nei, olelo iho ua lawaia nei: “Ke kahea ia mai la oe.” O ka huli ae la no ia o Kawelo, a olelo aku: “Noho pono iho.” I lawa no a noho pono o Makuakeke, he lohe ana kana i ke umi o ka hanu, me kona manao no e loaa mai o Kamalama iaia. Eono no mapuna hoe a ua kamaeu nei, lihi launa i ke awa. O ua lawaia nei nae, ke holea mau ia aia iluna o ka waa; aia hoi ke hookui ia ala ke poo o ka waa i o ia nei. Hapai no hoi ko ke aikane waa. Aole i kaa aku ka hope i uka, kamumu ana ko Kawelo waa, a olelo aku la oia i ke aikane: “Heaha kau o ke kahea ana ae nei?” “I kahea ia aku nei hoi paha oe, o na makua o kaua ua kokoke e make. Nolaila au i kii aku nei ia oe.”
O ka liuliu iho la no ia o ua Kawelo nei me ka wahine, me ke aikane, me na ulu a ia nei, he umi. Eia na inoa: o na ulu elua i holo pu mai ai mai Kauai mai, oia o Kaulukauloko ame Kaulukauwaho, Kauluikapapaakea, Kauluikawekiu, Paapaaina, Aumai, Hawewe, Haulili, Hanaula, ame Aiwohi. O ko lakou nei liuliu iho la no ia, hana ia iho la nae o Kawelo a kohu ope moena, a kau ia iho la iluna pono o ka waa. O ko lakou nei holo aku la no ia a kaalo ana mawaho o Wailua, i Kauai.
Ia wa ike e mai la no o Aikanaka ke ’lii nui he waa keia e lana aku nei, a o ke kahea aku la no ia i kahi elele ana: “E Haweo e!” “E-o,” wahi a Haweo. “E holo oe e nana i kela waa, he waa kaua paha, a i ole ia, he waa makaikai paha?” O ko ianei holo mai la no ia a ku ana ma uka o ke awa, a ninau ana i na kanaka o luna o ka waa: “He waa aha ka waa?” Pane mai o Kamalama: “He waa kaua.” “O kena waa hookahi wale no la e pau iho no o Wailua nei ia oukou?” O ka hoi aku la no ia o ua elele nei a ku ana i mua o ke alo o ke alii. Pane mai ke alii: “He waa aha ka waa?” “He waa kaua.”
O ka hookuu ia mai la no ia o kekahi poe kaua, o Walaheeikio ko lakou mea nui, ua akamai i kela kaua keia kaua. Ike aku la na ulu a ianei, o ka pane iho la no ia o Kamalama, “Aia la he kanaka me na koa.” Hai ae o Kawelo: “O Walaheeikio kena. E wehe ae oukou ia’u.” O ka wehe ia ae la no ia a ku ana i waena o kuaiako o ka waa o lakou nei. A olelo aenei ua koa nei a Aikanaka: “Owai ke kanaka koa o luna o kena waa.” Pane ae la no o ua Kawelo nei: “Owau no.” Olelo aku ua koa nei: “Aohe paha he mea e kanalua iho ai o keia ihe ia oe. Aohe ka hoi he hala o ka’u ihe i ka pua o ka mauu, i ka uhini, aiwa aku ka hoi o kena papai hale la, o ka mea auanei ia e hala ai o ka’u ihe.” E kau mai ana o Kawelo i keia mele:
Walaheeikio e! Walaheeikio e!
Pahu ana oe i kau ihe;
A pekua ae i ka pola o ka malo—
He mea mai nui nou ka hilahila ea!
“Aole paha e hala keia ihe ia oe.” Oia ku no ko ua koa nei a pololei, i pahu aku ka hana, pekua ia oia i ka pola o ka malo. E pahu mai ana o Kawelo i kana ihe—o ka inoa o ka Kawelo ihe oia o Koihelaumeki—e hamo ia iho ana ua koa nei. Hookahi no ia pahu ana, mai ka piko o ke poo a makau ka laau a ia nei i kahi ino ona. E luku aku ana na ulu o ua Kawelo nei a koe aku la no kahi ahailono. Pane mai o Aikanaka: “Pehea mai la ke kaua a oukou?” “Pehea mai ka hoi kau. O makou, ua pau loa, a owau wale no koe. He ola mahunehune mai nei paha ko’u i ko lakou la lima; hoi iho no paha ka’u, o ko makou alii koa i iho aku nei, aole i hanaino ia mai, i olelo ia mai no e pahu aku ka ihe, e pekua ae ana i ka pola o ka malo. Hana ia iho i ka iala ihe a mokupu mai ke poo a hala ilalo.”
O ka hoouna hou ia ae la no ia o kekahi mea hou me kona mau koa, oia o Maumauikio. I ka hiki ana mai o Maumauikio me kona mau koa, olelo aku o Aikanaka: “Pehea? E make no anei o Kawelo ia oe i keia la?” Olelo aku keia: “E make ana no ia’u, nokamea, o kela koa no o makou, aole no i makaukau. Owau ka mea i makaukau ma keia hana.” O ko ia nei iho aku la no ia me na koa, a ku ana keia ma ke awa. O ke kau aku la no ia o ua koa nei i ke mele, penei:
O ka laula Kapaa ka’u minamina,
Ke paialewa ia ala e ka makani naulu,
E hoohaehae ana i ka wai paoa,
E i mai ana paha ia’u he pumaia—e!
A pau ke mele ana a ua koa nei, o ke kau aku la no ia o Kawelo i kana mele:
Huli, haliu Kawaikini-a-Kane
Hakai lua nei i ke anu o Waialeale
O ke kupu no ia o Maunahina—e!
A Maunahina huki na pea a ke koolau
O ka hoi ka pakele e ke hoapaio
Aloha oe—e!
O ka pane aku la no ia o ua koa nei: “Aole paha au i hele mai nei e hoolohi; aole paha e hala keia ihe ia oe. Aole no he ike o Walaheeikio, ua hiki no kona make ana, aka, owau, aole e hala kuu ihe ia oe.” Kau mai no o Kawelo i kana mele, penei:
Maumauikio—e! Maumauikio—e!
Pahu ana oe i kau ihe
A pekua ae i ka pola o ka malo,
He mea mai nui nou ka hilahila, ea!
E pahu iho ana ua koa nei i kana ihe, paa ia mai e Kamalama ka ihe a ua koa nei. E pahu ia mai ana e Kamalama a make ua koa nei. Auhee aku la na koa; e alualu aku ana na ulu a Kawelo a koe no ua wahi kanaka nei i hookoe ia ai mamua, poholehole nae ke kua i ka ualu ia aku. Oi noke o Kawelo i na koa a pau i ka make. Ia wa kupu mai ka manao iloko o Aikanaka; a kauoha iho i ka elele: “E aho paha e kii oe ia Kauahoa e hele mai e kaua me ka pokii ona. Aohe o kakou wahi i koe, ua pau kakou i ka make.”
Pupuu a hoolei loa ku ana ua wahi elele nei i ke kahawai o Hanalei a kahea ana. I nana aku auanei ka hia e moe ana no ua Kauahoa nei, hoi ka wai i uka, pilau ka oopu o kai! Kahea iho la keia: “E Kauahoa—e! Ua pilikia ko kaikuaana haku. Ua pau i ka make i ko pokii ia Kawelo.” Ia wa puoho ae la keia a olelo aku: “O hoi a mahope aku au.” O ko ianei ala ae la no ia, o ke ku no ua laau nei a ia nei, oia o Kahihikolo, he laau kapu keia na Kumakaohuohu, o ka pokii haku hoi; he ole ia kapu, o ka uhuki mai la no ia, o ka kumu, o ka lau, a o iho mai la no ia o Kauahoa a ku ana i ke awa. Ike mai la ke kaikaina hoahanau a kau mai ana kela i kana mele, penei:
E ala e Kauahoa!
Ke kamaeu o Hanalei,
Huhua kana moe i ke awakea,
Kapae ke kaua e ka hoahanau—
waiho ia’u i kou hanauna.
Olelo aku o Kauahoa: “Aole paha e na iho kuu laau ia oe. Kui lei no kaua: lawa no ko’u lei, lawa ole no kou. Mimi no kaua: loihi no ko’u mimi, loihi ole kou. Aole paha e waiho iho keia laau ia oe.” E uhau iho ana o ua Kauahoa nei, pa nolu iho la i ke kua o Kawelo, e kauoha ae ana kela i na ulu a ia nei: “E Kaulukauloko, Kaulukauwaho, a pela aku, nai kai a oukou, kohia ka lala o ka laau.” I hoeu ae ka hana o ua Kauahoa nei aohe eu ae. E hamo iho ana o Kawelo i ka ihe a ia nei, oia o Kuikaa, mai ke poo a hiki i ka wawae, a make o Kauahoa.
MOKUNA IV.
Lawe ia ka Kawelo Wahine e Aikanaka.—Kuko e Make o Kawelo me na
Ulu.—Make o Kamalama, ka mea Paio Hope, oiai Oia e Kahea ana ia
Kawelo mai ka Hee-nalu.—Kanu o Kawelo i Kana Aikane.—Hailuku ia me
ka Pohaku a Kuhihewa ia ua Make.—Hoonoho ia ke Kaikuahine Hanauna e
kiai i ke Kino.
Aia ia Kawelo e hoonanea ana me ka loaa ole o ka mea nana e hoonioni i ke kaua, aka, mahope nae o ko laua noho pu ana me kana wahine, o ke kii ia mai la no ia o ka wahine a ianei e ka haku alii, oia hoi o Aikanaka. Hoaa iho la ua Kawelo nei i ka wahine ole. A no ka nui minamina loa o ua Kawelo nei i ka wahine ana, kupu mai la ka manao iloko ona i mea e make ai ke kaikuaana haku ona.
Noho wale iho no keia me ka mine ana iho iloko ona: “Heaha la ka’u e hana aku ai iaia.” “O ka make paha, o ke ola paha.” A liuliu wale kona nune ana, ia manawa, ike aku la keia i ka piha mau o kai i ka heenalu, o ka piha mau iho la no ia mai ke kakahiaka a po, a nui loa ka makemake iloko o Kawelo. O ko ianei manao ole ae la no ia he wahine, lilo aku la keia i ka puni a ianei o ka heenalu. E waiho ae kakou no ke kamailio ana no Kawelo, a e kamailio ae kakou no ke aikane aloha a ua kupueu nei a me na ulu a ianei.
Aia ia lakou e noho ana me ka hoonanea i ka lakou hana, oia hoi ka oo ihe, a mahope oia wa a lakou e hana nei, kupu mai la ka manao iloko o ke ’lii, o Aikanaka e pepehi ia lakou nei a pau i ka make; a pane aku i ka wahine a ke kaikaina i lawe ia mai ai eia: “E! e ka wahine i lawe ia e a’u mamuli o kuu mau lima.” “Heaha?” wahi a ka wahine. “Pehea, e make ana no anei ia’u o Kawelo a me na ulu ana?” Hai mai ka wahine: “Ina he makemake kou e make kuu kane a me na ulu ana, eia wale no ke kumu e make ai, ina he makemake, e make mua na ulu, alaila, e kuahaua oe i na kanaka a pau e poalima, aohe he kanaka noho aku iloko oia wa au e olelo ai; noho no make. Ilaila ka hoi e make ai na ulu, a mahope aku kuu kane. Eia nae la, ua a’o au i kuu kane: ua pau na mea a pau i ke a’o ia, a koe hookahi mea i koe, aia ke kaua pohaku, aole i a’o ia e a’u. Ina nae e ola mai kela mai loko mai o ia make, alaila, ehia mea aloha o ko kaua mau iwi i ke kaulai ia ae i ka la.” Olelo aku no keia: “Ua ike ia aku la auanei kaua?” Ia manawa mahope mai o ke kuahaua aku la no ia o ua Aikanaka nei i na kanaka, aohe kanaka noho, noho no make i ke kauoha a ke ’lii. E waiho ae kakou no ke kauoha a ke ’lii a e huli ae kakou no na ulu a Kawelo, e aha ana la ua poe ulu nei.
Aia i ka wa a ua poe ulu nei e hoomakaukau ana e pii i ka makaikai i ke kuahaua a ke ’lii, olelo mua aku o Kamalamaikipokii i ka nui ulu o lakou: “I pii auanei kakou a i hiki i ka poalima, mai lalau kekahi o kakou, e noho pu no kakou ma kahi hookahi, malia he kuahaua hana make keia no kakou.”
Ae mai la no hoi na ulu, ko lakou nei pii aku la no ia a hiki i kahi i hoomakaukau ia no ka hana. I nana aku auanei ka hana o lakou nei, me na oo wale no ka nui o na kanaka e paa ana i ka lima. Ua paa mai la no nae ua Kamalama nei i kana wahi ihe, oia hoi o Hawae. Olelo aku la keia i na ulu: “I noho auanei kakou a i kahea ia mai e ke ’lii e pii i ka hana ea; alaila, e pii like kakou. Eia la ke kau wale mai nei no ia’u ke ano kaumaha, e make ana kakou, aohe ahailono o kakou e koe ana.” Olelo mai o Kaulukauloko: “E nalo no hoi e make ana ia lakou, oia iho la no hoi; aia no la hoi i na hana ana.”
Mamua nae o ka hoomaka ia ana e pepehi ia lakou nei, ua hoomakaukau mua ia e na kanaka ame ke ’lii he mau puu pohaku nui ewalu maluna o ka puu, o ka inoa o ua puu nei, oia o Hulili. Ia manawa, o ke kaapuni ia ae la no ia o ua poe ulu nei, a paa lakou nei i waenakonu. Lohe aku la keia i ka o ia mai a ke ’lii e hou i na oo, e hailuku i na pohaku. Pane aku o Kamalama i na ulu: “Aohe pono i koe! Imi ia ka ikaika i pakele.” E hao aku ana ua poe ulu nei. Oi nononoke aku no hoi lakou nei mai kakahiaka nui a hiki i ka aui ana o ka la, koe mai la elua ulu i koe a ua make eiwa. O ka inoa o ka ulu i koe o Kauluikapapaakea ame ke aikane a Kawelo, o Kamalama. Ua pau no nae ka hapanui o na kanaka i ka make ia Kamalama; ina no nae he wahi hapa kanaka ae, pau no la i ka make ia Kamalama. Nee aku la laua i kai me ka manao e pakele laua ke ike mai ke aikane a ianei. Noke mai la no ka nui o na kanaka, a make o Kauluikapapaakea, koe hookahi ua Kamalama nei.
Ua luhi loa ua Kamalama nei i ke kaua, nokamea, nana wale no i kokua i na ulu a pau lakou i ka make. O ka ihe nae a ia nei ua poomuku, a koe o kahi wale no e paa ana i ka lima. Ia manawa, ike mai la o Kawelo i keia puulu kanaka nui, aia no nae o Kawelo i kai i ka heenalu, nokamea, o kana puni ia, haupu mai la ia. A ike aku la o Kamalama, i ke aikane, nokamea, aohe hiki iaia ke hana aku aohe ona ikaika i koe, ua pau ka ihe ana i ka hakihaki, o ko ianei kau aku la no ia i ke mele a laua, penei:
Aia la o a’u lehua i Makanoni!
Ke punia mai la e ke anu o ke koolau.
Ke hakoi lua nei loko i ko aloha:
E ike ana paha oe aole paha—e!
E aloha oe—e!
A pau ka ia nei mele ana, o ka nana pono mai la no ia o ua Kawelo nei a ike i ka puehu liilii o ke one, manao keia ua make ke aikane, o ko ianei kahea aku la no ia i nalu no ia nei. Penei ke kahea ana:
Ku mai! Ku mai! Ka nalu nui mai Kahiki,
Mai popoi kai uli, kaikoo loa.
O ka nalu kui lua ka ianei ike ana aku i ka haa mai, o ko ianei pae mai la no ia. Kau no hoi keia i ke one, ku no hoi ke poo o Kamalama i ka oo a Ohiakuikalaka. Pae mai la no hoi ke aikane a ike i ke kahe o ke koko ma ke poo o ke aikane, honi iho la keia i ka ihu a lawe ia aku la e kanu. Nana ae la nae keia mahope, a ike aku la ia i na kanaka e hahai mai ana mahope oia nei, i kii mai no nae e make keia. Kanu keia a nalo ke aikane a ianei, huli mai la a ike i ka nui o na kanaka maluna o ka puu: a nana iho la keia i ka waiho mokaki o na kino o na ulu a ia nei, me ka olelo pu iho i ka wikiwiki o ua poe nei i ka hele e a laa ka make. Ia wa i kau iho ai ua Kawelo nei i keia mau lalani mele:
Ea mai ana ma Nihoa,
Ma ka mole mai o Lehua,
Ua iho la e ka ua pulu kahawai
Pulu a’u lehua i ka makoa.
O ko ianei alualu aku la no ia i na kanaka, loaa aku la no iaia nei, haki ae ana. Oi noke aku no hoi keia, aohe no he wahi a launa aku. Puhee aku la nae na kanaka a noho mai iluna o ka puu, me ka nounou malie mai i ka pohaku iaia nei.
Ia manawa a ia nei i pii aku ai, ike aku la keia i ka wahine a ia nei, e ku pu ana no me ke kane; a o ka naholo mai a na kanaka iluna o ka puu, kau aku la keia i keia mau lalani mele:
Kolohe iho la ua poe kamalii nei,
Ke lehulehu mai la ka papa hee i ka nalu,
Kakala—e! Kamalama!
O ko ianei pii aku la no ia, e nee mai ana lakou ’la i ka hailuku iaia nei i ka pohaku. Pa mai la no keia, pii no nae. A paa keia i ka pohaku, ue ae la no keia, pau i ka helelei. Pii no hoi keia. Oi pii aku keia, ua koe nae elua puu pohaku i koe, paa keia i ka nui o ka pohaku maluna ona, waiho a make aku la keia. Kii ia mai la ua Kawelo nei a lawe ia aku la a waiho ana i luna o kahi i hoomakaukau ia. Olelo iho la ke alii i mea nana e malama a hiki i ka wa e helelei ai na iwi, alaila holehole ia a pau. Ia manawa lohe ke kaikuahine hanauna o ua Kawelo a olelo mai i ke ’lii: “E aho na’u e malama.” O ka ae mai la no ia o ke ’lii, a pau aku la i ka hoi me ka akena nui ana iho aohe kupueu nana e pepehi hou, ua make aku la no ka ino, a ua oluolu ka noho ana, lealea ka hiamoe o ka po.
MOKUNA V.
Kau ia ko Kawelo Kino Iluna o ka Haka a Hiki i ka Ino Ana.—Ola hou
o Kawelo a Kokua ia e na Kiai.—Ae Laua e kue i na Kanaka a ke ’Lii.
Aia ia Kawelo i kau ia ai iluna o kaupoku o ka hale, hoi aku la ua mau mea nei nana e malama ke kino kupapau o ua Kawelo nei a hooluolu iho la, nokamea, ua nui ka luhi no ke kaua mua ana iho, a hala kekahi mau la. Mamua ae nae o ke kau ia ana o Kawelo i kaupoku o ka hale, ua hana opeope ia ua Kawelo nei. O ke ano o ka hana ia ana, ua like me ke kukaa ia ana o ke ope paka, aole nae e like loa me ia, ua hoomoe loihi ia no keia a kau ia iluna. O ke kaula nae o ke kau ia ana, he kaula wauke. Ua kauoha mua mai nae ke ’lii, o Aikanaka, i ua mau kiai nei, oia hoi ke kaikuahine o ua Kawelo nei a me ke kaikoeke: “I ko ianei wa e kau ia ai iluna o kaupoku o ka hale, eia ka’u kauoha ia olua: e malama malie olua i ke kino kupapau o ka mea make, a hala na anahulu elua, alaila, manao ae au, ua palahe ke kino o ke ’lii. Hoouna mai au i kekahi kanaka e ninau i ke kino o Kawelo, a na olua ia e hai ae.” “Ae,” wahi a ua mau kiai nei. Huli hoi aku la ua ’lii nei me na kanaka a me ke aikane a me ke aikane a Kawelo i ka wa pokeo wale, oia hoi ka wa liilii.
NO KA NOHO ANA O NA KIAI E NANA I KE KINO KUPAPAU.
Aia ia laua nei e noho ana e nana ana no laua nei i ke kino o ka mea make. A hala na la eha o ke kau ana o ua Kawelo nei iluna, molehulehu iho la, e ike ia ana no nae ka ili o kanaka ke puka ae, hoomaka iho la laua nei e ho-a i wahi ahi, nokamea aohe a laua i’a. O ka ai ka laua mea nui. O ka laua nei ahi no hoi i ho-a ai noloko mai no o kekahi o na laau, nokamea, aole i laha loa ke ahi ia manawa. A a ke ahi a laua nei a mo-a ka akimona, hoomakaukau iho la laua nei e kamau ai, alaila la, hooluolu aku e moe. Lohe no laua nei ke pahu ana mai o ua opeope nei, me ko laua nei manao la ua make, e ola mai ana no. Pane aku ka wahine i ke kane: “E hele aku oe e nana i ko kaikoeke, malia paha ua moku mai la ke kaula.” Olelo aku ke kane: “Malia paha ua lapu, he makau wau.” I mai ka wahine: “O ko hele wale aku no hoi e kiei la a hoi mai.” “Ae,” wahi a ke kane.
O ka hele aku la no ia o ke kane me ka haalulu no ka makau a kiei. I kona nana aku ana nae ka hana e haalulu mai ana ke kino kupapau iloko o ka opeope a pane aku i ka wahine: “E! lapu oia nei, eia la ke haalulu nei.” Holo mai ka wahine a ike i ka haalulu, olelo iho i ke kane: “E wehe ae oe ka lima ikaika, a e nana iho i kona kino.” Wehe ae la ua kane nei, hoi aku la nae ua wahine nei, a ike keia i ke kino o Kawelo e haalulu ana. E pepehi ia iho no paha e ua kaikoeke nei, ina la ua make loa o Kawelo! Aole! Komo no ke aloha iloko ona, a kahea aku i ka wahine. “E iala, hele mai kaua e lomi iaia nei. Ua ola oia nei.” Hele mai la kela a lomi pu iho la.
I ko laua nei nana iho nae, ua ano okoa ka ili: he eleele, a he ulaula. O ka kumu paha o ka eleele, no ka pa mau i ka pohaku. Kaikai ia aku la nae ua Kawelo nei a hiki ma kahi o ke ahi a laua nei i ho-a ai, lomilomi laua me ka hoopumehana pu ana i ke ahi. A hiki wale i ke aumoe ko laua nei ala ana. A pohala ae la ke kino o ua Kawelo nei mai loko mai oia make a ike ae la keia ia laua nei. Hoala ia ae la keia a noho iluna me ke ano nawaliwali no nae; aloha mai la kela, aloha aku la no hoi laua. A liuliu wale, a aneane i ke kau wahi o ke ao, a hiki wale i ke ao ana, me ko laua nei moe ole, ike aku la laua nei i ke ano maikai o ke kino o Kawelo; aole pela mamua ka eleele ino, ua hoi keia a ke kino mau.
Olelo aku o ua Kawelo: “O olua wale no nae paha kai luna nei e kiai ai ia’u. Aohe he mea e?” Hai mai ka wahine: “Ae, o maua wale no. He manao ole no ko’u e kiai ia oe, aole hoi e hihi o kuu ike ana he mea ponoi oe no’u, nokamea o ke kaikuaana o ko’u makuakane, oia kou makuakane. Nolaila i kupu mai ai ko’u aloha nou, a olelo aku au i ke ’lii na’u e malama a hiki i ko wa e helelei ai, alaila kii ia mai oe a holehole ia ko mau iwi.” Olelo mai o Kawelo: “Aohe kauoha hou ae a ke ’lii ia oe?” Hai aku keia: “He kauoha no. Eia kana kauoha: e kiai maua ia oe a hala na anahulu elua, nana no e hoouna mai i kanaka na maua e hai aku i ko ino, a nana e hoi aku e olelo i ke ’lii a na ke ’lii e pii e holehole ia oe, a pau ko mau iwi.”
Olelo aku o Kawelo: “Ehia anahulu i koe, alaila pii mai kekahi o lakou e nana?” “Eha no la i koe, alaila pii mai.” Olelo iho keia i ke kaikoeke e huki mai ke alahaka iluna, nokamea, o kahi ia i waiho ia ai ke kino o Kawelo. He puu no ia, a ma na wahi e ae o ka puu aole e hiki ke pii mai ke kanaka, nokamea, he pali wale no, a ma kahi wale no o ka alahaka e hiki ai ka poe makemake e pii e ike i keia puu. O ka huki ia mai la no ia o ua alahaka nei a kau iluna. Olelo aku o Kawelo: “I noho auanei a hoouna ia mai kekahi o lalo ea, a i olelo mai auanei e hookuu aku i ke alahaka, mai ae aku oe e hookuu, olelo aku oe aia a me ka ikaika hiki iluna nei.” “Ae,” wahi a ke kaikoeke.
Ko lakou nei noho iho la no ia a hala na la eha. I ka lima o ka la ua hiamoe aku la nae ua Kawelo nei, ike aku la ke kaikoekoe i ke kanaka o ka pii ana mai, o ko ianei uwe iho la no ia. A lohe ka wahine i ka uwe a ke kane, olelo mai la ka wahine: “He waimaka aha keia?” Pane aku keia: “He waimaka aha mai ka hoi kau, he waimaka make. Ei aku ka make la a hiki mai.” Aole i liuliu iho, kahea ana ua kanaka nei i hoouna ia mai ai e pii e nana i ke kino kupapau o ka mea make: “Hookuu ia mai ke ala i pii aku au e nana i ke kino o ka mea make.” Olelo aku keia me ka makau: “Aole e hookuu ia aku ke alahaka nou. Aia a nui ka ikaika, alaila, ike ia luna nei.” Olelo mai ua kanaka nei: “Nohea mai nei hoi kena ikaika ou! Kai no hoi i hoonoho ia oe e nana i ke kino kupapau, eia ka! i hoonoho ia olua e kipi. Heaha la auanei; e hoi ana au a hai aku i ke ’lii no keia hana au. E hoi au a olelo aku, aole e loaa aku ke kino kupapau o Kawelo, aia a me ke ikaika, alaila loaa.”
MOKUNA VI.
No ka Hoole ia ana o ike ia ke Kupapau, Hoouna ke ’Lii i Kekahi mau
Kanaka e Pepehi i na Kiai.—Ku Paio o Kawelo a Hailuku i na Kanaka
me ka Pohaku a Koe Kahi Ahailono i ke ’Lii.
Aia i ua kanaka nei e hoi ana, a hiki i ka hale o ke ’lii a “mama” ana no ke ’lii: “E! mama no ka huakai o ka pii ana aku nei.” Olelo aku keia: “He pii pono auanei. Kai no hoi paha ia’u i pii aku nei a hiki malalo o ka puu a kahea aku no hoi au e hookuu mai i ke alahaka, aohe nae o laua ’la hookuu mai. Hai mai nae kela i kana huaolelo: aole e hookuu aku, aia a me ka ikaika, alaila hiki iluna. Oia kana i olelo mai nei la.” Olelo aku ke ’lii: “O hoi a kuahaua aku i na kanaka e kii e pepehi ia laua, a make, alaila, kauo hele mai.” “Ae,” wahi a kahi kanaka. Holo aku la ua wahi kanaka nei me ka olioli a hiki ana i na kanaka, pane mai na kanaka: “Heaha mai nei kau?” “I kauoha mai nei ke ’lii ia’u e kii kakou e pepehi i na mea nana i malama ke kino kupapau o Kawelo, a ua kipi mai nei.” Liuliu iho la ua poe kanaka nei a makaukau.
Mamua nae o ka makaukau ana o na kanaka e pii, olelo aku ka wahine, o Kanewahineikiaoha, ia Aikanaka: “Aole kakou e pakele; e pau ana kakou i ka make ia Kawelo. Ua hai mua au ia oe, ina e ola mai kuu kane mai loko mai o keia make, alaila, e make ana kakou.” Olelo aku ke kane: “E ola hoi ka mea i make: palahe aku la paha kona io; ua lilo aku la paha i mea ole.” “Pela paha,” wahi a ka wahine. “Aole i akaka.” A liuliu wale, o ka hoeu aku la no ia o na kanaka e pii lakou e pepehi i ua mau mea elua nei. O ke aikane no nae mamua o ka huakai, oia hoi ke aikane o ka wa liilii.
Ia lakou nae e hoomaka ana e pii, ike mai la ua kaikoeke nei i keia huakai nui e pii aku ana, a kulou iho la oia ilalo a hoomaka e uwe. A ike mai o Kawelo, ninau mai la oia: “He uwe aha hoi keia?” Hai aku keia: “He uwe make. Ei ae ka huakai la ke kii mai nei ia’u.” “Hoi ae hoi ha oe mahope e nee aku au mamua.” Hoi ae la ua kaikoeke nei mahope, neenee aku la o Kawelo a hiki imua o ka pali, ku ana ka huakai malalo pono o ka puu. A kahea no ke aikane a ia nei: “Hookuu ia mai ke alahaka i hiki aku makou.” Ui ae la keia i ke kaikoeke, “E! hookuu ia ae hoi ke alahaka.” He mea ole ia, ku ana ke alahaka ilalo. O ka hoomaka mai la no ia o ke aikane a ia nei e pii me kona mau koa. Nana aku la keia a ike i ke aikane, kulu ko ianei waimaka, a hoomaka oia e kau aku i ke mele a laua i haku mua ai:
O ka pua o ka lehua ka’u aloha
Ke hoomae ia mai la e ka la
Ike mai la ia Huliamahi
Ke lia wale ’la no ka io
E aloha oe!
Aloha ko kaua holoholo pu ana,
Aloha ka nalu hee o Wailua,
Elua kaua i ka ai hookahi a ka makua.
A pau ka ia nei mele ana, nana pono mai la ua aikane nei a ike pono ia Kawelo e huli papu aku ana. Kuemi hope aku la keia, me ka manao paha e pakele. Pane mai na koa: “E kuemi hope ana ka hoi i ke aha? Kai no hoi o ka pii aku a make aku kena wahi kanaka hoonana a kauo ia mai.” Olelo aku ko lakou mea nui: “Aole kakou e pakele. E pau ana kakou i ka make. O Kawelo kela e moe mai la. Ehia auanei mea aloha, o kuu naau a kauhihi ia ae i ka laau; o oukou, he pepehi wale ia iho no, aohe hue ia o ko oukou naau.” Olelo mai na kanaka: “Owai hoi ia Kawelo ola ae iloko o ka make nui, malia paha ua kuhihewa aku la oe i ua wahi kanaka ala o Kawelo.” “Aole, o Kawelo no kela.”
Ia manawa ku aku ua wahi kaikoeke nei o Kawelo a olelo haanui aku: “Hookahi wale no o oukou pakele ia’u, he hoi aku no oukou. Aka, paakiki mai oukou e pii mai iluna nei, pau oukou ia’u i ka make aohe ahailono e hiki i ke ’lii.” Nui loa iho la ka ukiuki o na kanaka. Ia lakou nei e pii mai ana hopu iho la keia hookahi pohaku nui, a hoomaka e olokaa. I ke kaa ana aku o ua pohaku nei, pau aku la he umi. Holo aku la ua wahi kanaka nei a pili mahope o Kawelo. Ku mai la o Kawelo me ka ikaika lua ole, a hoomaka e pulumi ia lakou, a pau iho la lakou i ka holo. E nee aku ana o Kawelo i ka pepehi a koe hookahi, a ku ana i ke alo o Aikanaka. “Heaha mai nei kau?” wahi a ke ’lii. “Heaha mai ka hoi kau. O makou ua pau i ka make ia Kawelo, a owau wale no koe. I hookuu ia mai nei paha wau i mea e hai aku ia oe. O ka nui ua pau.”
[AOLE I PAU.] D. Kamakea.
NOTES
[1] Hanamaulu, an important part of the Lihue section.
[2] These three were related, and destined to affect each other seriously in after years.
[3] Early indication of a dominating character.
[4] An incident that affected their course toward each other later.
[5] Kalehuawehe, near the present Seaside Hotel location, Waikiki.
[6] The usual course with Hawaiian sport contests, awakening interest by curiosity.
[7] He ua, an expression which in this case is more likely to imply, “Ready, go!”
[8] A boastful taunt in reply.
[9] “Io-e,” Yes, in response.
[10] Mamala, the channel entrance of Honolulu harbor.
[11] Puuloa, Pearl Harbor.
[12] The oily nature of these nuts used in this way made them very effective.
[13] This is the name of Puniakaia’s pet uhu that came to his rescue, but it is also that of Kauai’s evil shark, or fish-god, that swamps canoes.
[14] Uhu, the parrot-fish.
[15] A generous appetite requiring eighty calabashes of poi and a like amount of pork to a meal.
[16] Seeking auguries of future events.
[17] Son of Wakea of ancient fame.
[18] The name of one of Kawelo’s brothers, but later shown as an uncle.
[19] Ohiki, the sand crab (Ocypode sp.).
[20] Aama, the rock crab (Grapsus sp.).
[21] Paiea, the soft shell crab.
[22] Opule (Anampsis evermanni); more probably opelu (Decapterus pinnulatus).
[23] Halahala, a reddish fish of the Uhu family, probably one of the Scaridae family.
[24] These varied yet similar names must be significant, indicating small, large, outward, inward, without food, wind-break, etc.
[25] As wai auau (bath water) to him; something he could revel in; enjoy.
[26] Like the wardings for thrusts in sword practice so were the points in the use of the war club. Kawelo had been taught its use in all defense strokes but one; this he now required.
[27] A premonition of an unfriendly reception of his message.
[28] Not a complimentary picture presented as his estimate of his son-in-law, Kawelo.
[29] The pandanus tree (hala), banyan like, has aerial roots, nature’s support for its heavy crown of leaves and fruit.
[30] Aalii (Dodonaea viscosa), a rather common tree in high elevations, of hard grained dark wood.
[31] Across the island, but more than its width in distance.
[32] Names of the four strokes of the war club.
[33] Treatment for a game cock to insure its success in a contest.
[34] This chant takes a taunting form for the failure to respond to his petition as the other god had done.
[35] Keolewa, the morning star.
[36] Very considerate antagonists.
[37] Perhaps it is the flood.
[38] Isle of lelua trees, figurative of numerous soldiers.
[39] Onionikaua, one of Aikanaka’s generals; lit., Let us contest.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter VI (1)
0%37 min left in chapter