Chapter LXXVI: Part III: Mythical Tales. 710 (12)

O ka mole, he mea hana nui ia ia e na kanaka, a kalua i ka imu. Elua, a ekolu la, alaila moa, lawe ia aela no hoi i mea ai, i ka wa wi, a i ka wa wi ole, aka, i ka wa wi ka hana nui ia o keia mea. A i ole he mea ai wale no, alaila, hana ia i mea ona, oia hoi ka okolehao, i mea inu, na na kane, na wahine, na keiki; a oia kekahi mea e wi ai o ka lilo ma ia mau hana lealea. A o ua mole nei no, he aila hoopaa lauoho ia, i ole e puehu i ka makani, a ua kapa ia hoi ua mole la-i nei he ki.

O ia wale iho la no kahi mea i loaa ia’u me ko’u ninaninau ana aku no hoi; ma ka lau nae kahi ka hana nui loa ia o keia laau.

John Mana.

NO KE KUKUI.

O keia laau o ke kukui, ua ike kakou a ua hoomaopopo i kona ano, a me kona helehelena a pau, oia hoi, he puipui kona kino, a he nui kona mau lala, a he uliuli kona mau lau. O keia laau no hoi ua ulu mau ia ma na mauna, ma kuahiwi, ame na kualono; o keia laau nohoi, ua ulu ia ma na mokupuni apau, aka, o kahi nae i loaa mai ai o keia laau aohe wahi i loaa mai ai, he laau kahiko no ia no Hawaii nei. Eia na hana a ke kukui.

NA HANA A KA LAU.

He mea hoopala maia ia i kekahi manawa; he mea lauwalu ia ia i kekahi manawa, oia iho la na hana a ka lau i loaa ia’u.

NO KA HUA.

He mea ai ia ka hua, ma ka pulehu ana a moa, lomi pu me ka paakai. A he ia ia no ka noho ana i kuahiwi, a me ka la maka pehu loa no hoi i ka ia. O kekahi, he laau keia i hamo ai i ke kino, i na he puupuu ka mai, ame ka piele. He kukui no hoi keia no ka manawa kahiko. Mamuli o ke kike ia ana a pau ka iwi, koe iho ka io, kui ia alawa ke koi me ka niau niu nae e kui ia ai. Ina he hale ahaaina, i ka po, ua ike ia o keia kukui ka mea hana nui ia. Mamuli o ke kui ana a lawa na koi eha a elima paha, huihui ia a kahi hookahi owili iho i ka lau o ka la-i mawaho, i ole e pau koke. o kekahi, he hana aila ia, mamuli nae o ke kalua ia ana a moa, kike ia nohoi ka iwi apau, lawe ia a luna o kekahi papa pohaku a i ole he papa laau paha, lu ia iluna olaila, kau iho i laau nui maluna; me ia laau e olokaa ai io ia nei a o ka wai, oia no ka aila.

O kekahi he mea keia e loaa ai o ka ia hamauleo o Ewa; oia hoi, ke kike ia ana a pau ka iwi, koe iho ka io, hookomo iloko o ke eke o ka lole, a i ole iloko no hoi o ka ipu kahi e hookomo ia iho ai ua ia ala, a i kekahi mea e ae paha. Hele no a hiki i kahi o ua ia ala, naunau iho i ua kukui ala, a puhi aku iloko o ke kai, a malino aela ke kai, a ike ia i hola ua ia ala. Pela no ka lawaia ana i ka hee, elike me ka lawaia ana o ka ia hamauleo. O kekahi, he mea lamalama ia no hoi i ka po, ke hele nae i ka lawaia puhi. O ia iho la na hana a ka hua i loaa ia’u.

NO KA UAHI O KEIA HUA.

O ka uahi he mea hana ia i mea kakau i ka lima, oia hoi ka pa’u. Eia ke kumu i loaa ai; kui ia nohoi alawa ke koi, hoa ia no hoi a a, lawe ia a malalo o kekahi pohaku i eli ia a poopoo, hookupono ia ka uahi a kupono iloko o ua pohaku ala, a mahope manoanoa ae kela uahi i pili mau i ka pohaku, a kii aku ohikihiki a loko o kekahi wahi mea kupono no ia mea; hana pu me ka wai ko, a lilo ae i mea kakau i ka lima. O ia iho la na hana o ka hua i loaa ia’u.

NO KA IWI.

Oia hoi ka mea mawaho ae o ka io. O keia mea he mea makemake nui ia keia e ka poe elemakule ame ka poe luahine, aia i ka manawa kahiko. I ka manawa aole i laha mai keia ahi, oia hoi ke kukaepele, hana nui na elemakule ame na luahine me ke kike ia nae a pau ka io koe iho ka iwi, houluulu a ma kapuahi, hoa i ke ahi a he loihi ka a ana oia mea, aole e pau koke, o ia iho la ka hana a ka iwi i loaa ia’u.

NO KA ILI.

Oia ka mea mawaho ae o ke kumu. O keia mea he mea hana nui ia keia e ka poe kalai waa, mamuli o ka lawe ana, a hana, a kui a o ka wai, oia no ka mea hana pu ia me ka lehu o ke akaakai a ha-ko paha, he mea hana ia no hoi i ka papa eleele i kohu ke kakau aku. He mea kakau ia kekahi i ke kapa pa-upa-u.

NO KE KINO.

He mea hana pinepine ia eia e kanaka i mea pa holoholona ame ka pa mea kanu, a he mea kukulu hale ia nohoi, a he wahie hoa imu nohoi.

NO KA PILALI.

Aia i ko makou manawa liilii, he mea ai nui loa ia keia, mamuli o ka pii ana o na makua i ka imi pepeiao, no ka mea, ua kupu mai no ia mea no loko mai oia laau, a loaa aku la ka pilali e hu ana a o ka hamu ia aku la ia apau. O kekahi, he mea hamo lauoho ia, me ka hookomo ia nae iloko o ka bola a kiaha paha, ukuhi ia i wai, waiho aku a liuliu kii aku, ua lilo ae la ka wai a uuluhaku, a he mea maikai loa ia i ka hamo lauoho ana, he pahee a me ka pakika. Oia iho la na hana a ke kukui i loaa iau.

NO NA ULU KUKUI KAULANA.—ULU KUKUI O KAUKAWELI.

O ke kapa ia ana o keia inoa mamuli no ia o ka manawa e noho kumu ana o Pokue, no ka nui o kona huhu i na haumana. Ua kau ka weli o na haumana ia ia no kona huhu, a o kekahi no ka makau o na haumana i na poo kanaka ame kekahi mau mea e ae. A ua kapa lakou o ka ulukukui o Kaukaweli. O keia wahi ulu kukui, oia kahi e luana mau ai o na malihini ke hiki aku i na la hoike, a he mea maikai ia.

ULU KUKUI O LANIKAULA.

O keia ulu kukui aia no ia ma Molokai, o ka mea i kapa ia ai o keia ulu kukui mamuli oia inoa; he kaula no Molokai, oia hoi o Lanikaula, i ka make ana o ua kaula nei, lawe ia no a ma ua ulu kukui aia kanu ia, a oia ka mea i kapa ia ai kona inoa, ulu kukui o Lanikaula.

NO KA ULU KUKUI O LILIKOI.

O keia ulu kukui aia no ia ma Maui nei kahi i ulu ai, aia nae ma Makawao. O ka mea i kaulana ai o keia ulu kukui, no ka hele mau o na ’lii ilaila i ka manawa kahiko a hiki paha i keia manawa, he wahi makaikai nui ia e na malihini. O kekahi, kahi no ia e kii ia ai o na hua kukui ai na na alii, nokamea, o ko laila kukui he ala ame ka ono. O ia iho la na mea i loaa ia’u.

John Moo.

KAHI I LOAA MAI AI KE KUKUI AME NA HANA.

Kahi i loaa mai ai: O ke kukui, he laau nui no keia a maikai no hoi ke nana aku, ua loaa mai keia laau mai loko mai no o kona hua, aia i ka wa e maloo ai o ka hua o ke kukui, a helelei mai luna aku ona, alaila, ulu mai ana no kekahi hua ona a lilo i kukui okoa; a oia kahi i loaa mai ai ke kukui a kakou e ike nei, aka, aia ma ka ili o keia laau ua hana ia i mea hooluu upena, a i mea hooluu kapa no kekahi, a i mea paele waa kekahi, he awili ia nae me ka lau ko, i puhi ia i ke ahi, a loaa ka nanahu.

Pela no hoi kona pua, ua hana ia i laau no kekahi mau mai, oia hoi ke nahu, paaoao, a me ka e’a, a ua ola no hoi ia ano mai i keia laau.

Na hana a kona hua: Aia ma kona hua ua hana ia i mea ihoiho kukui, oia hoi, i ka wa e maloo ai ka hua o ke kukui, kii aku ke kanaka, ohi a nui, alaila, hoi mai a hiki i ka hale, kalua i ka imu a moa, kike aku a pau, alaila, kui aku me ka niau a paa, a o ia iho la ka ihoiho kui i imihia, he inoa hou nae ia, he kali kukui no ka inoa kahiko.

Eia kekahi; o ka hua no o ua kukui nei, oia iho la no ka i-a, aia nae i ka wa e pulehu ia ai a moa, a oia iho la ka wa e ai ia ai, a ua kapa ia kona inoa he inamona, no kona momona a ono ka ke ai aku.

Eia no kekahi; he mea lawaia kaka uhu, a akilo hee ia no hoi ka hua o ke kukui, i na aole ka hua o ke kukui, aole paha e pono keia mau lawaia ana, ke ole ka hua kukui, nana e hoomoakaka aku i na wahi pouliuli o ka moana, oia iho la kekahi hana.

Eia hou no kekahi hana a ka hua kukui, ua hana ia no o ua hua nei i aila kui; ma ka hoiliili ana a nui, alaila, kalua i ka imu a moa, kike aku a nahaha, ka iwi owaho, o ka io oloko oia ka mea e hana ai i aila ma ke ku’i ana iluna o ka papa a wali, olokaa aku oe me kekahi pohaku nui aia nemonemo, maluna o ke kukui i ku’i ia a wali; alaila, o ke kahe aku la no ia o ka wai o ka kukui iloko o kekahi po’i a’u i hana ai me ke kanana, i mea e komo ole ai ke oka iloko, o ia iho la kekahi hana i ka hua kukui i aila, aka, he nui aku no paha na hana o ka hua o ke kukui, o ka’u mau mea nae keia i ike maka i ka hana ia, a oia ka’u mea i lawe mai ai i keia mau mea, a hoikeike aku iwaena o oukou e o’u mau hoa.

Timothy Lililea.

MOOLELO NO KA ULU.

Elua wahi i loaa ai ka Ulu. 1. Ma Kaawaloa, Kona, Hawaii. He kanaka ke kumu o ko laila ulu. Ma ka make ana ona, ua olelo mua nae kela i kana mau keiki: “Ina wau e make, e nana olua i ka laau e ulu ae ana ma ka puka o ka hale o kakou; o ka hua ona, oia ka olua ai; o na lima a me na lauoho, oia ke a-a o lalo o ua ulu nei, o na wawae oia na lala, o ka opea, oia ka hua o luna o ua ulu nei.” la wa, oia ka ai i ola ai keia ohana a pau, a hiki i ka wa a kini o ke akua, a me ka lehu o ke akua ike ana no ka hua o keia ulu, kii lakou e hoao e ai maka, aole ono ke ai, hoao lakou e pulehu ike i ka ono, olelo aku lakou ia Kane ma laua o Kanaloa i ka ono o keia hua, olelo mai laua: “Aole na he hua e, he opea na no kekahi kanaka i make.” Ia wa luai lakou a pau ke aho, mai Kona ka luai hele ana ma kuahiwi a hiki i Waipio. Oia ke kumu i laha ai ko laila ulu i keia wa, no ka luai hele ana o na akua ma ke kuahiwi a laha loa.

2. Ma Puuloa i Oahu. Ko laila ulu no Kanehunamoku mai, na kekahi mau kanaka o Puuloa i hele i ka lawaia a puhia e ka ino nui, makani a me ka ua, a pae i keia aina kanaka ole, he akua wale no; nolaila mai ka laua lawe ana mai i keia ulu a hiki i Puuloa, kanu a ulu i kekahi lua nui a hua, ai keia mau kanaka; mahope ike mai o Haumea ma i keia mea o ka ulu i lawe malu ia mai e keia mau kanaka, kii mai oia a ike, hele oia e nana i keia mau pae moku, aole i ike ia keia ano laau. Nolaila, o ka mea ia ona i hoolei hele ai i na aina a pau i ka ulu a laha loa. O keia aina o Kanehunamoku aia i Kahiki, he aina i loaa ole i ka poe imi aina e hele mai nei e imi, no ka mea, he aina akua keia. Ina ike ia e kanaka emi i ka moana aole loaa, a pela wale aku. He nui na mea maikai o kela aina, aia ilaila ka wai ola a Kane ma laua me Kanaloa. O ka poe make a lehu ke kino ola i kela waiola.

No Ke Kepau. He mea waiwai loa ia i ka wa kahiko no ke kapili manu ana. O ka oi aku ia o ka mea hana nui ia e ka poe kia manu o na aina a pau loa. O Hawaii nae ka oi o ka aina kapili manu mau. O ka manu e kapili ai o ka oo hulu pala o ka uka, o kona waiwai nui o ka hulu ma ka eheu he mea lei hulu, he pii ke kumu kuai i ka wa kahiko; oia ka hana oi o ke kepau o ka ulu.

No ke kino o ka Ulu. He mea kokua ia no ka pilikia o ke kanaka, eia, he mau papa kui poi, he mea papa kikina puka o na hale o ka wa kahiko, a he mea wahie imu ai, a pela aku no hoi, he waa holo no ka wa kahiko; he waa holua mea holo iluna o kahi pali kiekie e pili waiwai ai kanaka me na waiwai he nui loa, ma kela aoao keia aoao, elike me na lio heihei o keia wa. Pela keia mau holua, no ka ulu ia waiwai.

Ekolu ano hua o ka Ulu. 1. Ulu a-aiole. Ka mea i kapaia ai ia ulu no ka pukapuka i ka ai ia e ka iole. 2. Ulu pamakani. Ke kumu i kapaia ai pela no ka pa mau ia e ka makani i na wa a pau. 3. Ulu holina, no ke ano loliloli a apuupuu oloko a uaua ke ai aku.

Eia kekahi. O ka ulu pohoule, he ano like me ka omaka o ke kanaka, pela ko’u lohe, oia ke kumu o na hua a pau o ka ulu he hua haule wale nae keia i na wa apau, aole paa mau. No ka ili o ka Ulu. He mea kapa no ka wa kahiko. O ka ulu keiki e malulelule ana ka alualu oia ka mea kapa i kuku ia elike me ka wauke Hawaii nei.

W. S. Lokai.

KE ANO O KA MAHI KALO O KA WA KAHIKO, A ME KO KEIA WA.

Ua pili no keia moolelo i haawi ia mai ia kakou i keia manawa, no ka wa o ke au o na kupuna o kakou i ka wa kahiko, i ke ano o ke kanu ana o ka lakou kalo, a me ke kanu ana o ke kalo o keia wa, ame na mea e pili ana i ka lakou hana ana. Ma ko’u noonoo ana, a ma ko’u ninaninau ana aku i kekahi o na elemakaiauli kahiko, ua hai mai kela, he elua wale iho no mahele nui o ka mahi ana o ke kalo o ka wa kahiko. Akahi: He okoa no ka mahi ana o ka aina maloo. Alua: He okoa no ka mahi ana o ka aina wai. Aka, e lawe mai kakou i ka mahele mua a kukulu iho, a na’u e kalai aku ma kahi mea hiki, i kokua pu ia hoi me ka olelo a keia elemakaiauli; oia hoi, no ka mahi ana o ka aina maloo, a me na mea paahana i hana ia e lakou i keia wa.

I ka manawa kahiko ka, aole o-o, aole ko’i, aole he mau mea paahana kupono no ka lakou hana. Aka, ua hele no lakou e huli, a loaa na pohaku lipilipi oioi, i kapaia he pahoa, a me ia pohaku lipilipi no e pii ai a oki aku i na laau i mau o-o no lakou. Eia na laau kupono i ke kalai ana i mau o-o no lakou; ka mamane, ka ohia, ke aalii ku makani a me na laau paa e ae; a hoomaka e kalai i na o-o, eia ka lakou hana mua: kahea aku i na akua o ke kalai ana, no ka mea, ina aole lakou e kahea mamua o ke kalai ana, alaila, e pau ana na o-o i ka hakihaki. Nolaila, kahea i na akua o ka mauna. Penei ke kahea ana:

“Kumokuhalii, Kupulupulu, Kualanawao, Kupaikee, kua i ke kumu, kua i ka elau, kua i ka lala, e ike, e nana i ke kalai ana o ka o-o, he a’alii ka o-o, mahi au i ka aina kula, he uhi ka ai, he kalo maloo ka ai, a me na ai kupono i ke kanu i ka aina maloo.”

A penei ka hoomaka ana i ka mahiai, ua puhi mua ke kanaka i ke ahi i kahi mahakea nui, waele a maikai, hoolei ke a-a a pau ma hai a maikai ka mala. Alaila, kakali aku ka mahiai o ka haule mai o ke kuaua mua, a i ka haule ana o ke kuaua mua, olioli ka naau o ka mahiai, hoihoi na maka, kakali hou no ka mahiai hookahi kuaua i koe, ma-u, kui, mahakea, a haule hou ke kuaua, ahiahi oia la, hele ka mahiai e imi i mau huli. Eia na huli kahiko kanu ia i kahi maloo: 1, elepaio; 2, apuwaipiialii; 3, lehua-ku-i-ka-wao; 4, kumu; 5, manini ame ka ape. Ope a paa waiho a kakahiaka o kekahi la, alaila pii aku a hiki i ka mala ana i hana ai, pahu mua i ka makalua a nui, alaila kanu aku i na huli i hai ia ae la maluna. A paa ka mala i ke kanu, alaila, nana aku ka mahiai o ka ulu mai o ka nahelehele, a i ka ulu ana ae o ka nahelehele, hele aku la no ua mahiai nei me kahi o-o laau e kuwehu i na mauu i ulu mai, kapaia he oloolohio. A peia e hana mau ai a hiki i ka laupai ana o ka ai, ia manawa ua puka ae ka lau o ke kalo, ekolu a eha lau. Alaila hoomaka mai ka mahiai e mawehe i na huli i kanuia, nokamea, ina aole e mawehe ia a onou ole ia ka huli ilalo, wahi a ka poe kahiko, he kumu ia e wiwi ai ka ai, a loloa wale iho no, aole puipui. Aka, ina e mawehe mau ka mahiai i ka huli i kela la keia la a hiki i ka ane o-o ana o ke kalo; wahi a lakou, he keu aku ka nunui o ke kalo, puipui pono na wahi a pau o ke kalo, aole loloa.

A i ke o-o ana o ke kalo, akahi no a ola ka maka poniuniu o ka mahiai, ka wahine, a me na keiki, a i ke kii ana e uhuki, lawe mai no i ke kalo, a me na oha kupono, a koe aku no kekahi mau oha i ka makalua, oia mau oha i koe aku ua kapaia aku e lakou; he aae. A hemo mai la ke kalo mua, alaila, kahea aku la i ke akua:

“E kela ao nui eleele i ka maka o ka opua la olalo iho, e malu, malu kiai, kiai oe i ko kaua waena nei la, e Keaonui, malu oe i ko kaua waena nei la, e Keaonui, malu oe mai kela kihi a keia kihi, e malu oe mai kela iwi a keia iwi, mai malu oe i ko hai waena o huhu ia oe i ke pani i ka la, koekoe auanei ka mea nona ia waena. E Keaonui e! e malu no oe i ko kaua waena nei, malu oe i ka makalua, malu oe i ka lau o ka kaua ai i ulu, i piha ka makalua i ke kalo. E Keaonui, e malu i ko kaua waena mai uka a kai, mai nae a lalo.”

A pau ka pule ana, alaila, hoi ke kanaka me ka ai a hiki i ka hale, ka-ka ka wahie, kalua ka puaa me kekahi mau kalo hou, a moa, alaila kaumaha hou no ua mahiai nei, he wahi pule uuku, a penei ka pule ana:

“E Kukulia, ua mo’a ka ai, he kalo hou, ua mo’a ka puaa, eia ka ai, eia ka ia, e hoi e ai i ka ai a’u, a ka mahiai nui, e ola ’i a’u a me ko’u mau ohana. Amama, ua noa.”

Alaila, o ka hoomaka iho la no ia o na mea a pau e ai i ka ai a ka mahiai. O ka pau keia o na mea e pili ana i ka mahiai ana ma ka aina maloo.

Alaila, lawe hou ae kakou i ka mahele alua o keia moolelo a kukulu hou mai imua o kakou i keia manawa, oia hoi keia: he okoa no ka mahi ana o ke kalo o ka ainawai, a me na mea e pili ana i ka lakou hana ana, a me ke ano o ka hana ana.

Eia ke ano o ka mahiai ana i ke kalo ma ka aina wai i ka wa kahiko. O ka hana mua a ka mahiai e hana ai, o ka waele mua i ka nahelehele apau alaila, hoonoho ka pa-e a paa loa, i ole e puka aku ka wai, a maloo ka loi; alaila, kulepe mai ka mahiai i na eka lepo, hoonoho kekahi eka ma ka pae, a koe aku kekahi lepo no ka loi, no ka mea, ina o ka pohaku wale no ke hoonoho ia ma ka pae, e pau ana no na wai i ke kahe, nolaila, me ka lepo kekahi e pono ai; a i ka pau ana o ka loi i ke kulepe, a maikai aole wahi hemahema, alaila, kakali aku ka mahiai he mau la, i pulu lea iho ka loi, a ike oia i ke ano kupono ke kanu, alaila kii i ka pu-a huli, lawe a hiki i ka loi, alaila, hoomaka mai la ka mahiai e hana i na puepue nunui, i hiki ole i na mea elima ke apo ae, a pau ka puepue ana, alaila kanu aku i na huli o ka wa kahiko. Eia ko lakou mau inoa: apuwai, apowale, aweu, awapuhi, ipuolono, ieie, owene, oopukai, ohe, uwalehua, uwia, umauma, ulaula, uwahiapele, hapuupuu, hokeo, hao, kai-kea, kai-eleele, kai-koi-o-Ewa, kumu, lauloa, lehua, lihilihi-keokeo, lola, manaulu, manakea, moi, makohi, mahaha, mamauwea, mokulehua, manini, naioea, piko, piko-kea, poni, elepaio, apuwaipiialii, lehua-ku-i-wao, palili, pala, palaii, pipika, palakea, pueo, wa’e ame ka wewehiwa.

Apau keia mau huli i ke kanu, a paa pono ka loi, alaila, noho aku ka mahiai a liuliu. Ulu mai la ka nahelehele, hele ke kanaka e mahiai; o ka inoa oia mahiai ana, “he au loi,” a ekolu lau o ka ai i mohala ae, laupai ka ai, alaila, kii ke kanaka, ako i ka lau o ka ai a nui, alaila, ope a paa, ho-a ke ahi, pulehu i ua ope luau nei, a moa, wehe oia i ka mea ino a hoolei, alaila wehe ke poi o ka umeke, a pule aku i ke akua. Penei ka pule ana: “E Kane i ka wai e ola, eia ka luau; ka lau mua o ka ai o kaua. E Kane e hoi e ai, e ola ia’u i ko pulapula, i ka mahiai, a kanikoo pala lauhala kanaka i ke ao mauloa, kau ola e kuu akua. Amama, ua noa, lele wale hoi.”

A pau ka pule, alaila ai ka ai, a maona, kakali aku ka mahiai o ke oo mai o ke kalo, a hiki i ka wa e oo ai, alaila, hele ua mahiai nei a hiki i na loi kalo ana, ku iho la ma kuauna, kahea akula i ke akua hooulu ai. Penei ka pule ana: “E Kukeolowalu, he olowalu ke kalo, he ha puuaia ka ha o ke kalo, laemaia ka lau o ke kalo a kaua la; e Kukeolowalu, nalowale ke kanaka iloko o ka kaua kalo la; e Kukeolowalu, kuu akua i ke oo ana o ke kalo, e Kukeolowalu e uhuki ka ai a kaua la; e Kukeolowalu lawe au i ke kalo me na oha, me na kamaukoe aku ka puu i ola no ka mahiai, i huli no ka amau a kaua la; e Kukeolowalu, huihui ka ai a kaua la, auamo ka ai, hoa ka imu o ka ai a kaua la, kalua ka ai a moa, a kui, a wali ka poi a kaua la; e Kukeolowalu, hahao i ka umeke hoowali a wali ka ai a kaua la; e Kukeolowalu e, kaka ka wahie, hoa ka imu uumi ka puaa, kau i ka imu, ununu ka hulu, kuai ka puaa, kalua ka imu o ka puaa a kaua la; ea, e Kukeolowalu a moa ka puaa okioki a piha ke palau, e ai ke kane, e ai ka wahine, e ai ke keiki i ka puaa, i ke kalo a kaua la; ea, e Kukeolowalu, a papaiki, a papanui, elieli kapu, elieli noa, i ae no honua, ua noa, pau ke kapu, ua noa.” A pau ka pule ana, a mahope aku oia wa, e kii kela mea keia mea i ke kalo, me ka noa.

A ma keia wahi, o ka pau keia o na mea e pili ana i ke kanu ana i ke kalo i ka wa kahiko, mai ka aina maloo, a i ka aina wai. He nui aku no paha na mea i koe e pili ana i keia hana, he ma-u keia.

Alaila, lawe mai kakou i ka lua o na mea i haawi ia mai ia kakou e imi, oia hoi keia: No ke ano o ka mahi ana o ke kalo o keia wa, mai ka ainamaloo a i ka ainawai.

Ma keia mea, aole paha kela keiki keia keiki i nele i ka ike ole i ka hana ana mai, a ko lakou mau makua ma ka mahiai ana i ka ainamaloo, a i ka aina wai. Nolaila, ke hai aku nei au i na mea a’u i ike ai i ko’u mau kupuna, a i kamaaina ai hoi i ka lakou hana ana. E pono nae e wehewehe e aku au i ke kanu ana o ka ai ma ka aina kula i keia wa, a me na mea e pili ana i ka lakou hana ana.

Iloko o keia mau hakina elua, ua like ole na hoohelu, a ua like na mahele, aka i kumu nae e akaka ai ka like ole o na hoohelu, a like hoi na mahele. I keia wa o na kupuna hou o kakou, he au malamalama, he au naauao, a ua hiki mai na mea paahana kupono e pono ai ka hana ana. O ke kanu ana o ka ai o ka aina maloo o keia wa, ua like no me ka wa o na kupuna o ke au i hala, nokamea, o ka lakou nei mea mua nohoi e hana ai, oia ke puhi ana i ka mahakea i ke ahi a maikai, hoolei nohoi na aa apau ma kaika, hoomaka aku la no ia e pahu i na makalua, a kanu aku no hoi ka huli; o na huli nae e kanu ia i keia wa, o na huli mua no a ka poe kahiko, aohe he mau huli e ae, a o ke ano o ka mahiai ana, ua like no me ko ka wa kahiko, a o ke ano o ka hana ana i na huli, mawehe ana a nou hou iho ilalo i puipui ka ai, ua like no me ko kela wa. A eia kahi i like ole ai, o na pule a lakou, ia wa he pule ko ka oo ana o ka ai, i keia wa, aole. Eia nae paha kahi mea i kue iki, ina nae aole i hana ka poe kahiko pela.

I ko’u ike ana i ko’u mau kupuna, ua lawe lakou i ke kanu ana i na huli, a loko o ka ohia, o ka mea mua nae a lakou e hana ai, o ka waele mua i ka akolea a maikai, apau ka huli i ke kanu, alaila kii i na lau akolea a uhi ma kela mala i kanu ia ai ka ai i mea e mau ai ka wai, a mau ka ma-u o ka mala ai a puni; aole e ulu ka nahelehele, a kokoke i ke oo ana o ke kalo me ka malama no nae i na rula a ka poe kahiko o ka mawehe mau ana i na huli, a i kou nana ana aku i ke kalo i ka wa i oo ai, he keu ka nunui, i oi ae mamua o ke kalo o ka aina kula, a ua pau kekahi hapa o kanaka o ko’u wahi, i ka hoi iloko o ka ohia e mahiai ai i keia manawa, a ua nui ka ai. O ka pau keia o na mea a’u i ike ai i ko’u mau kupuna a me na mea e pili ana i ka lakou hana ana.

Eia ka mea hope loa. No ke kanu ana i ke kalo ma ka aina wai, a me na mea e pili ana i ka lakou hana ana. O ko’u manao ma keia mea, he makehewa ia’u ke wehewehe aku i na mea e pili ana, a me ke ano o ka hana i ka loi i keia wa, ame ke ano o ke kanu ana, nokamea, ua kamaaina kakou pakahi i ka hana ana i na loi, i kela la keia la, a he mea makehewa wale aku no hoi ka’u wahi wehewehe ana imua o oukou i keia manawa, o na rula nae o ka wa kahiko, oia no ka kakou e malama nei, ka mawehe ana, ka onou ana iho ilalo i ka huli a me na mea e pili ana. Nolaila, ua maopopo ia kakou ka like ole o na hoohelu o keia mau hakina, a like hoi na mahele, nolaila oia ka nui ame ka lawa o ko’u manao no ka moolelo i haawi ia ia kakou na’u e imi.

January 25, 1872. Samuel K. Kainoa.

HE WAHI MOOLELO NO KAMEHAMEHA.

Ua manao ia, o na makuakane o Kamehameha nana i imi a loaa, o Kahekili, o Haalou, a me Kaleiopuu, nokamea, he moe aku a moe mai ia wa, aole maopopo ke kane hookahi a me ka wahine hookahi, nolaila ua manao ia, mai kekahi mai o keia poe ekolu i puka mai ai o Kamehameha. Pela no hoi, aole i hai ia mai ia’u kona makuahine.

Ua hanau ia keia ma Kailua, ma ka aoao komohana o Hawaii. O kana mau hana i kona wa liilii a hiki i kona wa i nui ai, aole i hai nui ia mai.

NO KA HOLO ANA I MOLOKAI.

I ka noho ana a kanaka makua, holo aku la oia a me na kanaka he nui, maluna o na waa hookahi haneri. O ke ano o ka pea, he lauhala i ulana ia a palahalaha poepoe maikai. Ua hiki aku lakou ma Kaunakahakai, a malaila lakou i noho ai. O ke kumu nae o keia holo ana, no ka lealea o ke ’lii i ka maika; oia hoi, he olokaa i ka pohaku i hana ia a poepoe, a palahalaha na aoao.

I ka wa e noho ana ma Kaunakahakai, aohe ana mea e lealea’i ia wa; hoouna ’ku la ia i kana aikane o Kikane ka inoa, e kii i na ulu ia Kahekili e noho ana ma Oahu. I ka holo ana o ua kanaka hookahi nei wale no. A hiki keia imua o Kahekili, uwe iho la a pau; ninau mai kela: “Heaha ka makemake o ke ’lii i hoouna mai nei ia oe io’u nei?”

Olelo aku ’la keia: “I kii mai nei au i ka ulu i mea lealea na ko keiki; ua holo mai maua a aia i Kaunakahakai i Molokai aenei kahi i noho ai, hoouna mai nei kela ia’u e holo mai iou nei.”

Ninau hou mai kela: “I aha la ka ulu?” Olelo aku hoi keia: “Aia ka o ka ulu i ka pua o ka malo.” O ke ano o keia, he ulu alii, he ulu i malama ia i ka poli. Mai kuhihewa e na hoa, o ka ulu maoli nei, he pohaku e like me ka mea i hoakaka iki ia mamua ’e nei, ua kapa ’ku lakou ia he ulu. Haawi maila no hoi o Kahekili me ka olelo pu mai: “O ka ulu Hiupa auanei, aole e hoolei ma ka aoao makani, o puhi ia a olepelepe ka lele ana, oiai, he mama ia ulu, ma ka aoao pohu ia e kiola ’i. O Kaikimakua hoi, ma ka aoao makani e kiola’i, oiai, he kaumaha ia ulu; o ka inoa ia o keia mau ulu, o Hiupa ame Kaikimakua.”

O ka Kamehameha makana i haawi aku ai na Kahekili, he ipu hulu manu. A pau ke kuhikuhi ana a ke ’lii i ua kanaka nei, lalau iho la ia i ka ipu hulu a wehe ae la, i ka ike ana iho, aole o kana mai o ka uwe; a puana ae la ia i keia mau lalani mele, penei:

Lihau mauna i ka noe,
Kalae ahu i ka malie
Me he pua lele io ia ’la
Ke aka ka uahi i ka makani
O kuu makani kilioopu
O a’u wai eha
I hui ia me ka ia iki
Me ke kaahaaha ka ele loli.

A pau ke mele ana, olelo mai kela ia Kikane: “E hoi oe a ke ’lii, olelo aku e hoi i Hawaii, alaila nana mai ia’u, a uhi kapa eleele, a kau hoi ka puaa i ka nuku, alaila, kii mai i ka aina;” me he mea la, he olelo hoohuakeeo keia, o ke ano oia, aia a make kii aku i ka aina. O ka huli hoi mai la no ia o Kikane a hiki imua o Kamehameha. Ninau aku ke ’lii: “Aohe huaolelo a Kahekili ia oe?” “He huaolelo no,” wahi a ke aikane. “Pehea?” Hai aku la no hoi keia e like me ka mea i olelo ia mai iaia.

NO KA HOI ANA O KE ’LII I HAWAII.

A lohe ke ’lii i keia mau olelo, manao iho la ia e kipi ana o Kahekili iaia. Aole nae keia i maika i ua mau pohaku nei, a o ka hoi e no keia. Makaukau na waa aohe mea koe, kau iho la na kanaka he nui a me ke ’lii pu kekahi, a holo aku la a hiki ma Kawaihae; aia kela wahi ma Kohala, ma ke komohana akau o Hawaii. Noho ke ’lii ilaila; o ka hoomaka ana ia e oki ka waa nunui i kapaia he peleleu. Ia wa, hai ae la ke ’lii i kona kanawai he Mamalahoa, o ke ano oia, aohe alii, aohe makaainana e hele ma ko lakou manao iho i ka lakou hana; o ka mea hoolohe ole i keia, he make kona; aia wale no ma ka ke ’lii hana e hana ai. O kekahi alii o Keoua ka inoa, aole ia i hoolohe, ua hele ia ma kona manao iho a luku aku i na kanaka o Waimea, aole nae i hooko koke o Kamehameha i ke kanawai maluna ona.

I ke oki ana i ka waa a me ka hana ana a maikai, ekolu makahiki pau eono lau waa, ua like ia me elua haneri a me kanaha. Pau keia, hoi ke ’lii i Hilo, malaila ooki hou i na lau waa he eono iloko o na makahiki ekolu, hui ia me kela mau waa mamua 480 iloko o na makahiki eono. Pau ia, hoi hou ke ’lii i Kawaihae, oki hou i na lau waa he eono i na makahiki ekolu, hui ia me kela mau waa, 720 iloko o na makahiki eiwa. Pau ia, hoi hou ke ’lii i Hilo e oki hou i mau waa eono lau i na makahiki ekolu, hui ia me kela mau waa mamua, 960, iloko o na makahiki he umikumamalua; alaila ua lawa ka makemake o ke ’lii.

Pau ka hana ana i na waa peleleu, hoouna ’ku ’la ke ’lii elua mau kanaka, o Kameeiamoku ame Kamanawa, e kii ia Keoua. A hiki keia mau elele imua o Keoua, ninau mai kela: “Heaha ka olua i hele mai nei i o’u nei?” Pane aku laua nei: “I hoouna mai nei ke ’lii e kii mai maua ia oe.” Olelo aku o Keoua: “Ina he make ka ke ’lii ia’u ano ka wa pono o olua e hai mai.” Olelo aku o Kamanawa ma: “Aohe make a ko keiki, he aloha ko keiki ia oe, nolaila, ko maua mea i hoouna ia mai nei.” Pane mai na kahu o Keoua: “E ke ’lii, o kela mau olelo i hai ia mai la, he alapahi, oia hoi, he wahahee, aohe oiaio, eia nae ka maua, mauka nei kakou e hele ai, ina mauka nei, alaila, he make ia Kamehameha a he make no hoi ia kakou.”

Aka, mamuli o ka paakiki ame ka maalea o na olelo a Kameeiamoku, ua puni ke ’lii, a o ka ae no ia e holo maluna o na wa a. I ka holo ana o lakou nei a hiki ma Kawaihae, ike aku la lakou, aole o kana mai ua mea he kanaka e kuku mai ana mauka. O ke ’lii o Keoua hoi, ua ike e ia e make ana oia, lalau aku la oia i ke kaula a hikii iho la i ka ma-i a paa. Eia hoi ka olelo a na kanaka a Kamehameha i hoouna ’ku ai: “Ke hikii la ka hoi oe e hikii ai i ko ma-i, e make ana hoi paha oe he hana aloha ole i kanaka, he kipi, he hoolohe ole i ke kanawai o ke ’lii.” Ia wa, uwe ae la o Keoua me ka leo nui a me na kahu pu kekahi. O ka hopu aku la no ia o Kamanawa a me Kameeiamoku ia Keoua, a lumai iho la iloko o ke kai a make, lawe ia ’ku la a kalua ia i ka imu. A make o Keoua, nonoi aku la kekahi kahu ona ia Kamehameha, oia hoi o Kaoleioku: “E ka lani-e! i kanawai no’u e ola ’i.” Haawi aku o Kamehameha i ka papa he kanawai ia, hoole mai kela, aole au e ola ia kanawai. Haawi hou o Kamehameha i ka wai o Ahukini, aia no paha ia wai ma Kawaihae a hiki i keia la, hoole no kela, aole au e ola ia kanawai. Haawi aku o Kamehameha i ke kanawai he Mamalahoa me ka olelo aku: “Aohe makaainana, aohe alii e kii a lawe ae i kou ola, ua lanakila oe.” Hoole mai hoi na ’lii, i mamalalaau kanawai, o ke ano oia, he kanawai e make ai, aole nae he ae aku o Kamehameha, ua hai kela i ka olelo paa mamua. Ia wa, uwe iho la kekahi wahi kahu o Keoua, o Wailama ka inoa, penei:

Kuu haku i ka ua haao
Ke lele mauka o Auaulele
Lele ka ua, lele pu me ka makani,
Lele poo a na ka wai o ka ha
Kuu haku mai ka wai haule poo.

Mahope iho, hoouna ku ’la o Kamehameha i kekahi mau waa e holo e mamua i Oahu, a pae aku la ua mau waa nei i Haneoo ma Hana. Ua holo mai hoi o Kahekili mai Oahu mai, a lohe ia ae la he manao kaua kona ia Kamehameha. Kii ia ku la o Kamehameha ma Hawaii, a hiki mai la, o ka hoomaka no ia o ke kaua a hee o Kahekili. Hoi aku la o Kahekili i Oahu, a hoi no hoi o Kamehameha i Hawaii. Kukulu iho la nae o Kamehameha i ke kii o Kawalakii ka inoa, a hoaahu ia i ka ahuula a hoopapale ia i ka mahiole, a hookau ia iho la ka ihe, laau pololu o Kona, ua hoomalu ia na Malio. No ka ike aku o ke koa kaulana o Kahekili, oia o Keawepuahiki i ka oni ole, o kona kii no ia a hili me ka laau a haihai liilii iho la. Hoouna hou mai o Kahekili i kekahi koa kaulana, o Kapakahili ka inoa, e holo e kaua me Kamehameha, a ma Maui nei no kahi i kaua ai a hee o Kapakahili. O ka hoi no ia o Kamehameha a Hawaii; a lohe i ka make o Kahekili, o ke kii no ia i ka aina, a kipi mai hoi o Kaiana, aole nae i lanakila maluna o Kamehameha.

O ka hoomaka ana ia o Kamehameha e mahi ia Ualakaa; ekolu makahiki o ke ’lii i Oahu hoi mai a Lahaina, he niaukani ia wa, oia hoi he niau me ka laau palahalaha maikai e komo pono ana i ka waha, a he lauhala paha a pela aku; ekolu makahiki maanei o ka huli hoi no ia i Hawaii.

[Keakaloloa.]

A STORY OF KAWELO.