Chapter X (2)
Pueo—e, Pueo—e,
Pueo opili i ka ua,
Pueo kanikani i ka ua,
Pa na’u na Kawelo,
Na ke koa i ke awakea,
He kaha pue wai no Wailua,
Ke alo hiki i Kaupea,
Kuhi au ka luhi kaua,
O Onionikaua.
Pau na kanaka i ka lae one,
He loaa i loko o Kuikaa,
Ke poo kapu o Hihimanu,
Nau na kui—e;
Nau na kui—e.
O ka poe a pau i makau ole ia Kawelo, pau loa lakou i ka make i ka laau palau a Kawelo, ia Kuikaa. A make kekahi aoao ia Kawelo, hio ae la na waa, ia hio ana, e hahau hou iho ana o Kawelo i kana laau palau i kekahi aoao, pau loa i ka make. Ma keia make ana, ua make na pukaua elua e noho ana i Wailua. Ia wa, hoouna o Kawelo ia Kamalama, ke kaikaina, na keiki, o Kaeleha, Kalaumeki, o Kauluiki ma.
MOKUNA III.
HOOMAKA KE KAUA A KAWELO ME KO KAUAI POE.
A lohe o Kamalama i keia olelo a Kawelo, hoonoho iho ia ekolu mahele kaua. O Kaeleha, a me kekahi mau koa Ulu ma kekahi aoao o ka waa kaua; o Kalaumeki a me kekahi mau koa Ulu ma kekahi aoao; o Kamalama i waena o ke kuamoo kaua. I ko lakou kaua ana, aole o lakou mea i make, eia nae, ua komo ka makau i loko o Kauluiki ma, i na koa o Kauai. Nolaila, haalele iho la lakou i ke kaua ana, hoi aku la a na waa o lakou.
Ninau mai o Kawelo: “Pehea ke kaua?” Olelo aku ua poe Ulu nei: “Aohe pono i koe, haalele aku nei makou, aneane e hee mai ko kaikaina a me au keiki i kela aoao. Nolaila, hoi mai nei makou e hai aku ia oe, o na waa no o kakou a lana aku i kai, alaila, nana aku o ka hoi mai o ko kaikaina, me au keiki, aka, i make mai, hoi no kakou i Oahu.”
A lohe o Kawelo i keia mau olelo a ka poe Ulu, koo aku la kona mau wawae i ka moena a paa, paa ae la hoi na lima, hakahaka o loko o ka maka moena, nana mai la o Kawelo ma laila. Ike aku la ia i ke koa o kona kaikaina, o Kamalama, a me na keiki, aneane e auhee kela aoao, mahalo aku la ia i ke koa o lakou. A mahope, ike aku la ia e luku ana o Kamalama ma i kela aoao, a o ke koena i koe, e holo aku ana i luna o ka puu o Nounou.
Aia hoi i luna o ka puu o Nounou, o Aikanaka ke ’lii, a me Kauahoa, ke koa ikaika o Kauai. Nolaila, manao iho la o Kawelo, o make o Kamalama ia Kauahoa, nolaila, paha aku la ia, penei:
Pau iki, pau nui,
Pau loa, pau poko,
Pau a’u lehua i ka manu,
Ke aina mai la e ka manu.
Na pua lehua i aina e ka manu a koe koena,
Kalohe ua kamalii la, ko lelehu,
Lehulehu mai la ke one,
Hopu i ka papa hee i ka nalu,
Kakala e Kamalama,
O oe la ke koi, owau ka helu ai,
Pau ka pili, ele ka ai i ka maha,
O—e ohi ka pili,
I lalo kuli o Kamalama,
Pau ana ka ai i ke poho,
Mo ka ihu i ka iliohae,
Hae ka puaa i kona kahu,
Hae ka mano i ke kala,
Hae ka puhi i ka maunu,
Eueu kolea i ka pupua,
Pelua kuli, hana a noho,
Ia Kuahilau ka luahi a kaua,
Kaa i ke oho, helu papalua,
He la koa, he la hee,
He la malu nei e Kamalama,
Ke lolelua nei ka ihe i ka lima,
Ke kui nei ka ihe i ka pali lehua,
Moa keiki, kuku ka heuheu
Okala ka hulu o ke kea i halala,
He pukoa wawahi waa o Kamalama no Wailua nei,
Hoouka ia i na koa,
Hee kuamoo me ka huna lewa,
Auhee liilii, ioio moa i ka nahele
I ka li a ke auhee nui,
E ao ka loko e Kamalama,
Aia mai ka maha laau
O ka oa o Mamalahoa.
O kauwila o Puukapele,
O ka hapupue o Haalelea,
O kee la o Kalalau,
I wai auau no Kamalama,
E Kamalama e kuu pokii, e hoi.
Ma keia paha a Kawelo, hoi mai la o Kamalama a me Kaeleha ma laua o Kalaumeki, a hiki lakou i kahi o Kawelo ma, ninau mai la o Kawelo: “Pehea ke kaua?” I aku o Kamalama: “Ua pau o Kuahulu ma i ka make, a o na kanaka i koe, oia no kela e pii la i ka puu o Nounou, a o ka hoahanau no o kaua ke koa nui o luna i koe, o Kauahoa.”
A lohe o Kawelo i keia olelo a kona kaikaina, maopopo iho la ia ia he hoopunipuni o Kauluiki ma, manao iho la ia he poe koa hohe wale, nolaila, paha aku la o Kawelo, penei:
Aole hoi no oukou kahi aloha,
No ka pohaku i kaa aku nei;
Komo hewa ko’u waa,
Pau hewa ka’u ia me ka’u ai,
Pau hewa ko’u kapa me ko’u malo.
Kai no he koa no ka la nui,
Aole he koa no ka la iki;
Wahawaha i ka laau nui,
He iki hoi ke kihapai,
O ka noho ana ka ia Kauai,
Noho i kalukalu o Puna,
Lilo Puna ia Kaeleha,
Lilo Kona ia Kamalama,
Lilo Koolau ia Kalaumeki,
Pau ka aina i na koa,
Mihi i ka hune e Kauluiki ma.
Aloha i ka hoi wale e na pokii e,
Nele e na pokii i ka aina ole la.
A lohe o Kauluiki ma, pane aku la lakou: “Ka! E aho no ka hoi ka noho ana me Kakuhihewa, he ai i kalo moa, he ole loa ka hoi ka holo ana mai nei me Kawelo. Ua pau ka aina i na koa, o ke aha la ka kakou?” Nolaila, manao iho la lakou e hoi i Oahu nei.
MOKUNA IV.
E PILI ANA NO KAEHUIKIAWAKEA.—NO KAIHUPEPENUIAMOUO A ME MUNO.—NO WALAHEEIKIO A ME MOOMOOIKIO.
Ike iho la o Kaehuikiawakea, ua make na pukaua o lalo o Wailua, pii aku la ia i luna o ka puu o Nounou, e hai aku ia Aikanaka i ka make o na pukaua a me na kanaka o lalo. Ma keia pii ana o Kaehuikiawakea i luna o ka puu o Nounou, ike aku la o Kawelo, a paha aku la ia ia Kamalama:
E Kamalama iki kuu pokii,
Kuu pokii e, kuu pokii.
O mai la o Kamalama: “O.” I aku o Kawelo: “E alualu aku oe i kahi pokii o kaua, a wehe mai oe i kahi malo, a wawau aku oe ma ka aoao, a hookuu aku.” A lohe o Kamalama, alualu aku la ia, a loaa o Kaehuikiawakea, alaila, kahea aku la: “A make! A make!! A make oe e Kaehuikiawakea!!!” Ma keia mau leo puiwa a Kamalama, ua makau loa o Kaehuikiawakea, a kokoke loa e pau kona mama. A hiki o Kaehuikiawakea i luna o ka puu o Nounou, lalau aku la o Kamalama, kaili ae la i ka malo, a wawau mai la i ka aoao, a hookuu aku la. A hiki o Kaehuikiawakea i mua o Aikanaka, huli iho la i lalo kona alo. Ninau mai la o Aikanaka, penei: “A hua a pane! A pane ka waha, he hoolono ko onei.”
I mai o Kaehuikiawakea: “Ua pau loa kakou, aohe kanaka i koe, ua pau loa i ka make.” Ninau aku o Aikanaka: “Owai na waa?” “O Kamalama ka hai mua ana mai i kai, i ka pae ana mai i uka, o Kawelo ka keia ope nui e waiho nei.”
KAIHUPEPENUIAMOUO A ME MUNO.
He mau koa keia no Aikanaka, i luna o ka puu o Nounou kahi i noho ai. Ia Kaehuikiawakea e olelo ana ia Aikanaka, ku ae la o Kaihupepenuiamouo a me Muno, a iho aku la me ko laua mau lau kanaka elua. A hiki lakou i lalo, kaua iho la me Kamalama, a pau loa iho la lakou i ka make ia Kamalama ma. A koe aku la o Kaehuikiawakea, hoi aku la ia a luna o ka puu o Nounou, olelo aku la ia ia Aikanaka: “Ua pau loa na kanaka i ka make, a owau wale no koe. Aohe no kela he kaua o lalo, he ahi maoli no. Ina e hou mai o Kamalama i ka ihe ana, he umi kanaka e ku i ka pahu hookahi ana, alaila maalili ka ihe.”
WALAHEEIKIO A ME MOOMOOIKIO.
Ia Kaehuikiawakea e olelo ana ia Aikanaka, ku mai la keia mau koa elua a liki i ke kaua me Kamalama. Iho aku la laua me ko laua mau kanaka, hookahi lau.
Kaua iho la lakou, me Kamalama, Kaeleha, Kalaumeki, he mau kanaka ikaika loa laua ma ke kaua ana. He pololei ka laua ihe ke o, aole e hala, he kuku ka ihe, he ku ka puamauu, ka naonao, ka nalo, ka ukulele. Ma keia kaua ana, ua pau loa na kanaka i ka make, a koe no ua mau wahi koa nei, a hoomau no laua i ke kaua me Kamalama. Ma keia kaua ana, ua pa ka lima o Kaeleha i ka laau, a emi hope mai la, a hoomau aku la o Kamalama me Kalaumeki i ke kaua, a mahope emi mai la o Kamalama, a aneane no e make, i na wahi koa.
A ike o Kawelo i ka nawaliwali o Kamalama, a i ke koa o Kalaumeki alaila, paha mai la o Kawelo, penei:
Ia hookaa o Kalaumeki i hope,
Pohu ke kai, malino ke au,
Hoolana ka waa i ke po’i,
Nalo koli’a ka puu o Kamae,
I ke ehu o na wawae,
Ku aku la i ke kai,
O ua koa nui nei, o Kamalama.
A lohe o Kamalama i keia paha a Kawelo, huhu iho la o Kamalama, a hoi aku la. Ike mai la o Kanewahineikiaoha i ka hoi ana o Kamalama, olelo aku la ia ia Kawelo: “E, ua huhu paha ko kaikaina ia oe, ei’ aku la ke hoi mai la.” A ike o Kawelo, paha aku la ia penei:
Ea mai ana ke ao ua o Koolau,
Ea mai ana ma Nihoa,
Ma ka mole mai o Lehua,
Ua iho la pulu ke kahawai,
Pulu a’u lehua i ka makoa,
Kahe ka wai ke hanini nei i kai,
He mea e nei wai nui o uka.
Ke o nei ka leo o ka pihaa,
Na kuu kaikaina punahele
Na ke koa nui, o Kamalama,
E Kamalama kuu pokii e,
Hoi mai, kamau lia.
Nolaila paha ka ikaika ole.
A lohe o Kamalama i keia paha a Kawelo, huli aku la ia e kaua hou, a loaa aku la o Kalaumeki, kaua iho la lakou, a hee o Kamalama ma, a no keia hee ana, ua hiki ke kaua i ke alo o Kawelo. A hiki o Walaheeikio i mua o Kawelo, paha aku la o Kawelo, penei:
Aia hoi ha kau wahine o kuu kaikuahine,
O ka hanai a Malaiakalani,
O kau wahine ia, e—a?
Hoole mai la o Walaheeikio ia Kawelo: “Aole paha nau e haawi mai ka wahine a ke koa; o oe no ka makou a make ae, hai no o Aikanaka ia oe i luna o ka lele, puni no o Kauai nei ia makou, ai no i kalo moa.” Alaila, paha hou aku la o Kawelo, penei:
E o la hoi e uhai ka maka o ko ihe,
Alaila, pahu mai ia Kawelo.
I aku o Walaheeikio: “Aole paha e uhai ka maka o ka’u ihe ia oe, no ka mea, o oe no e ku mai nei, o ka hakala hale, ua like, aole e hala keia ihe ia oe ke pahu aku.” Alaila, paha hou o Kawelo, penei:
E o la hoi e hou mai ua ihe au,
A kai ae i ka pola o ka malo,
A ku aku i ka lepo nui,
Hoi aku a lohe o Aikanaka,
Kahi i noho ai ia Kauai nei,
He mai nui nou ka hilahila.
A lohe ua wahi kanaka nei, hou mai la ia i kana ihe, a ike o Kawelo, hoaka ae la ia i ka ihe i ka pola o ka malo, a ku aku la ka ihe i ka lepo, aole ia Kawelo, hilahila iho la, a holo aku la. Ma keia holo ana o Walaheeikio, mai ke alo aku o Kawelo, hahau aku la o Kawelo i kana laau ia Kuikaa, a make iho la o Walaheeikio.
Make kela koa, koe o Moomooikio, alaila, paha aku o Kawelo, penei:
E Moomooikio—e,
Eia kau wahine o kuu wahine,
O Kanewahineikiaoha,
O kau wahine ia, e—a?
[Maanei ua like na olelo ana me ko kela koa, me ko Walaheeikio, nolaila, e waiho i ke kakau ana maanei.]
A make iho la o Walaheeikio a me Moomooikio ia Kawelo holo aku la o Kaehuikiawakea a hiki i luna o ka puu o Nounou, olelo aku la ia Aikanaka, i ka make o keia mau koa elua. I mai la o Aikanaka: “Akahi a komo ke anu ia’u, ua naha aku la ka hale e malu ai.”
MOKUNA V.
NO KAHAKALOA.—KONA MAKE ANA MA O KAWELO ALA.
Ia Kaehuikiawakea e olelo ana ia Aikanaka, ku mai la keia koa o Kahakaloa a paha, e olelo ana, aole e pakele o Kawelo ia ia. Wahi a Kahakaloa: “I nahea ka Kawelo ao ana i ke koa, a kakou i noho iho nei a holo aku nei i Oahu, a moe aku la i ke kaikamahine a Kalonaikahailaau; ina o kana hauna laau a na ka makuahunowai ona, aole ia e pakele ia’u. No ka mea, ua kaua no maua me ka makuahunowai ona, ua koele na laau a maua, aohe make, aohe make.” A pau ka olelo ana a Kahakaloa, iho mai la ia me kanaha kanaka elima, a hiki ia i lalo, kaua iho la lakou.
Luku mai la o Kamalama i na kanaka a pau loa, a koe o Kahakaloa, ike aku la o Kawelo ia Kahakaloa, paha aku la ia penei:
O ka-haka-nui, o ka-haka-iki, o ka-haka-loa,
O ka-haka-kau aipu,
Keia la paha e—a?
I mai o Kahakaloa ia Kawelo: “Aole paha i olelo ia mai ko’u inoa o Ka-haka-kau-aipu; o Kahaka alii o Kauai nei ko’u inoa.” Ia wa, ku like laua, ku o Kawelo me kana laau o Kuikaa. Ku no hoi o Kahakaloa me kana laau palau, a hoala i na laau palau a laua, kakii mai la o Kahakaloa i kana laau palau, a loaa iho la ka a-a o Kawelo, newa aku la ia. Ia wa, e hue lepo ae ana o Kawelo i kana laau, o Kuikaa, moku kahi manamana iki o ka wawae, ma ia aoao no, moku ka ili manamana iki o ka lima, ma ia aoao hookahi no, moku ka welelau o ka pepeiao.
Mahope o laila, haule iho la o Kawelo i lalo, a waiho iho la. A waiho o Kawelo i lalo, olelo aku o Kaehuikiawakea ia Kahakaloa, e hahau hou iho oe i laau hou, i make loa o Kawelo, eia no la ke aa mai nei na maka. A lohe o Kahakaloa i keia mau olelo, pane mai la ia:
Ua make he laau na ka ui.
Hookahi no laau a ka ui make,
O iho auanei a hiki i lalo i o Milu,
I aku i hahau alua ia e Kahakaloa.
Make ai ke koa nui o Kawelo.
I aku o Kahakaloa ia Kaehuikiawakea: “E hoi kaua e ai a maona, alaila, iho mai au e hoomake i kuu luahi;” alaila, hoi aku la laua. A hiki laua i luna o ka puu o Nounou, olelo aku la o Kahakaloa: “Ua make o Kawelo ia’u. I hoi mai nei au e ai a maona, iho hou aku e hoomake i kuu luahi.” A lohe o Aikanaka, hoolale ae la ia i kana mau aipuupuu elua, ia Kapinaonuianio, a me Nioiwawalu, elua laua, puholo i ka moa a Kahakaloa. A ike aku la o Aikanaka, ua moku ka manea uuku o ko Kahakaloa wawae, ninau aku la ia: “I aha ia kou manea i moku ai?” I aku la o Kahakaloa: “Ae, moku no ia wahi, he kihikihi aia i waho.” Ninau hou o Aikanaka: “Ko manamana lima iki hoi, i ahaia?” “Ae, moku no ia wahi, he wahi peleleu aia i waho.” “Ko pepeiao?” “Ae, moku no he manamana aia i luna loa.”
A moa ka moa, ai iho la o Kahakaloa a maona, pau ae la ka ai o ka umeke, papale iho la o Kahakaloa i ka umeke i ke poo, a iho aku la. A hiki i lalo, ike mai la o Kamalama, alaila, olelo aku la ia ia Kawelo: “He kanaka ohule, e iho mai nei, hinuhinu launa ole ka lae.” I aku o Kawelo ia Kamalama: “Aole paha ia he ohule, o Kahakaloa, hoi aku la ai a maona, pau ka ai o ka umeke, kau iho la i ka ipu i ke poo, nolaila ka hinuhinu.”
A hiki o Kahakaloa i mua o Kawelo, nana aku la ia ia Kawelo e noho mai ana i luna, olelo mai la o Kaehuikiawakea, ia Kahakaloa: “Ola hou o Kawelo, nolaila, o oe ke make o ke koa, aole au e make ke kukini.” Ku o Kawelo i luna, ku o Kahakaloa i luna, alaila, kiko’u mai la o Kawelo i ka laau, a pa ma ka lae o Kahakaloa, nalowale iho la na maka o Kahakaloa i ka umeke ana e papale ana i ke poo, alaila, hahau hou o Kawelo i kana laau palau, ia Kuikaa, a make loa iho la o Kahakaloa. A make o Kahakaloa, hoi aku la o Kaehuikiawakea i ka puu o Nounou, e hai ia Aikanaka i ka make o Kahakaloa. A hiki i luna, ninau mai la o Aikanaka: “Auhea o Kahakaloa?” “Ua make.” Olelo mai o Aikanaka: “Na wai no la ke ola o ka mea i kau ke alina. I waiho ia mai nei paha a ike au; o ka ke ’lii puaa ka hoi ua moku ka pepeiao.”
MOKUNA VI.
HOPOHOPO O KAWELO NO KA PAIO ANA IAIA.—IMI I WAHI E LILO MAI AI OIA MA KE MELE.—PANE O KAUAHOA.
O Kauahoa, oia ke koa kaulana o Aikanaka i ka nui a me ke kiekie, a oia hoi ke koa a Kawelo, i li ai ka io i ke anuanu a me ka huihui o ka makau, a ua apo ia mai o Kawelo e na kukuna weliweli o ko Kauahoa kulana ui, a me ke koa. A nolaila, ua kau ka weli.
Ia Aikanaka e kamailio ana no Kahakaloa i ka make ia Kawelo, lohe aku la o Kauahoa. Iho aku la ia me kana laau palau o Kahehumakua ka inoa, he koa makua ole no Kahihikolo. (Ua olelo ia i loko o keia moolelo he laau nui loa o Kahehumakua, o ke kumu no o ka lau, o na lala, i na e lawe o Kauahoa, kau no ka manu i luna a kani no.) A ike o Kawelo ia Kauahoa e iho mai ana mai ka puu mai o Nounou, nui launa ole, malu ka la ia Kauahoa, no ke kiekie a me ka nui launa ole. A hiki o Kauahoa i mua o Kawelo, ala mai la o Kawelo a hopu aku la i kana laau o Kuikaa, a me ka wahine, o Kanewahineikiaoha, ma ka akau, a o ke kaikaina ma ka hema, o na keiki mahope.
Ma keia ku ana a Kawelo me kana laau o Kuikaa, nona ka loa he umi anana, ua like kona loihi mai ka manea wawae ae o Kauahoa a ka piko i waena, koe ae o luna, me he mea la, he iwakalua anana ke kiekie o Kauahoa. Ma keia ku ana, ua hoopuni ia o Kawelo e ka weliweli o ka makau ia Kauahoa. No ka mea, elua wale no ano laau i loaa ia Kawelo, malalo ae, a maluna iho, aole i loaa ia Kawelo ka laau hikau pea. Nolaila, noonoo iho la o Kawelo i ke kaua e make ai o Kauahoa ia ia, aole nae he loaa, a hopo iho la ia. Ma keia ku ana a Kawelo, ua loihi loa ke ku ana e noonoo, a loaa iho la kona noonoo, e kaua no a make mamuli o ke kaua.
Hu ae la ke aloha o Kawelo ia Kauahoa, i ko laua wa e noho liilii ana me ko laua kaikuaana haku me Aikanaka. Nolaila, paha aku la ia me ka hoalohaloha aku no nae i ua hoahanau nei, aia hoi i kona manao ke kaua a me ka ole; penei ka paha ana:
Pehu kaha ka limu o Hanalei,
Pehu ka limu i ka maka o ka opua,
Hai hewa ka lima i ke kaua kamalii,
E’i aku ke kaua i ka hope,
Me he ku la na ke kai hohonu,
Me ka hiwahiwa a Kauakahi,
He opuu oe, he kakala kela,
Na ka ole ka hue a ke kai e,
Ea Kauahoa ka ui o Hanalei,
Ala o Kamalama ka ui o Kualoa,
Ala o Kawelo ka ui o Waikiki,
Ala o Kaelehapuna ka ui o Ewa,
Ala o Kalaumeki ka ui o Waianae,
Huhue aku kaua moe i ke awakea,
Kapae ke kaua e ka hoahanau
E waiho ia’u i kou hoahanau
Aole hoi na la o kuu hoike,
Kuu hoa hele o ka wa kamalii,
Hoa kui lehua o Waikaee,
A kaua e kui kane ai,
I lei no ke kaikuaana haku o kaua,
E Kanewahineikiaoha,
Ko pikoi hoolei ia i luna.
I helua, i hele lua,
I kaupoku o Hanalei.
E ala e Hanalei.
A lohe o Kanewahineikiaoha i keia paha o Kawelo, o kona manawa ia i hoolei ai i ka pikoi i luna, a lohe ae la o Kawelo i ka nakeke ana o luna, nana ae la ia e lele ana ka pikoi, alaila, paha hou ae la o Kawelo, penei:
Hanalei aina anuanu, aina koekoe,
Aina a ka pea i noho ai,
Ea Kauahoa ka ui o Hanalei.
Olelo mai la o Kauahoa: “Aole e kapae nei laau ia oe, i ka la o ke kaua; ua noke ia mai nei ka hoi makou e oe a pau loa i ka make, a pehea e kapae ai keia laau ia oe? Nau no hoi paha, he mai no hoi kau e nana iho; a na’u aku no hoi, he mai no hoi ka’u e nana iho.”
Ma keia olelo a Kauahoa, ua hoopuni ia o Kawelo i ka makau a me ka weliweli no Kauahoa, aka, hoomanao no nae o Kawelo i ko laua wa kamalii, i ko laua wa e hoolele lupe ana me Kauahoa. Moku ae la ka Kauahoa lupe ia Kawelo, aole nae he huhu aku o Kauahoa ia Kawelo; nolaila, manao no ia e make ana no ia ia. Nolaila, paha hou aku la o Kawelo ia Kauahoa, penei:
O Hanalei aina ua,
Aina anuanu, aina koekoe,
Aina a ka pea i noho ai,
Noho ana e liu ana e,
Maewa ana ka ukiukiu o Honokoa,
I ka pali o Kalehuawehe;
Pua ka lama me ka wiliwili,
O ka ua lele ma waho o Mamalahoa,
O Kauahoa o ka meeui o Hanalei,
O ke kanaka a Kamalama i hopo ai o Kauahoa,
He mea e ka nui—e—a!
Eia ka hoi ua kanaka nui
O Kauai, o Kauahoa.
MOKUNA VII.
KA NUI O KAUAHOA.—PEPEHI IA E KAWELO ME KA NEWA.—HEE O AIKANAKA IA KAWELO.
Maanei e maopopo ai ia kakou ka nui o Kauahoa, kona kiekie a me kona laula. Ewalu kahaku. Ewalu ka mana kahawai, ewalu ka poe kaua. Eia ke ano o keia mau helu. Ewalu kahaku, ua like ia me na anana he iwakalua, oia na kapuai he hanele me iwakalua.
Pela na mana kahawai ewalu. Ua like ka nui o Kauahoa me kekahi kahawai nui, ewalu ona mau manamana ma o a maanei, pela hoi na poe kaua ewalu. Ua like ko Kauahoa ikaika a me kona nui, me ka nui o na kanaka i loko o na poe ewalu. Ina he kanaha ka nui o na kanaka o ia poe, pela a pau na poe ewalu, o ia ko Kauahoa mea e like pu ai. Ua like ia me na kanaka ekolu hanele me iwakalua ke hoonui ia. Ia Kawelo e paha ana imua o Kauahoa, nana ae la ia i kana wahine o Kanewahineikiaoha, a paha ae la, penei:
E Kanewahineikiaoha e;
Ko pikoi hoolei ia i luna,
I helelua, i helelua,
I kaupoku o Hanalei la.
E ala e Hanalei e,
A make o Kauahoa ia oe,
Ai ae ia Hanalei,
Aahu ae i ka pawehe o Niihau,
Ai la oe i ka manu o Kaula.
A pau ka paha ana a Kawelo, olelo aku la ia i ke kaikaina ia Kamalama, me na keiki hookama o Kaeleha laua o Kalaumeki: “E, ina oukou i ike i kahi e poha ai ka la, ma laila no oukou e ku ai, i hahau iho no o Kauahoa i ka laau ana, aole oukou e loaa, puka no oukou ma laila, a pakele no.”
Mahope o keia olelo a Kawelo ia lakou, ia wa i hoomoe ai o Kauahoa i ka laau ana, lele aku la o Kawelo ma waho o ka hua o ka laau a Kauahoa, a ku iho la, mahope mai o Kauahoa. Ia wa, kulou iho la o Kauahoa i lalo, a hoala mai la i ka laau ana. Ia Kauahoa i hoala ai i ka laau ana, ia wa o Kawelo i hahau ai i kana laau palau Kuikaa ia Kauahoa, a nahae iho la o Kauahoa mai luna a lalo, a kokoke e lele loa, makau e iho la ka laau a Kawelo, i ka maea o ka honowa o Kauahoa. A make iho la o Kauahoa, o ka pau no ia o na koa o Aikanaka i ka make.
A po ua la nei, olelo aku o Kawelo ia Kamalama ma: “Ke pii nei maua i luna o ka puu o Nounou; ina oukou i nana ae a a ke ahi i keia po i luna o ka puu, ua puni o Kauai nei ia kakou.” Pii aku la o Kawelo me kana wahine i luna o ka puu o Nounou. A hiki laua i ka hulili, alaila, paha aku la o Kawelo, penei:
E Aikanaka, alii o luna nei,
E noho ana i ka puu o Nounou;
E hele mai oe e ike kaua,
A ai no kaua ia Kauai,
A e moe i ka moena.
A lohe o Aikanaka i keia paha a Kawelo, olelo aku la ia: “O Kawelo keia.” Hoole kekahi poe: “Aole ia e hiki mai, ua luhi i ke kaua i ke ao, nolaila, ua hiamoe aku la kona po.” I aku o Aikanaka: “O Kawelo no keia leo e paha mai nei.” Ia lakou e hoopaapaa ana, paha hou mai la o Kawelo, penei:
O oukou wale no e—a.
Aohe mea e ae o luna e?
A lohe o Aikanaka, hai aku la ia: “He mau kanaka no ko ka puu nei i koe. Eia na inoa o ia poe:
O Kaehuikiawakea, o Wakea 1, o Wakea 2,
O Kamakaokahoku, o Paoa 1, o Paoa 2,
O Hilinuiwawaeahu, o Ahua 1, o Ahua 2,
O Kapinaonuianio, o Koinanaulu 1, o Koinanaulu 2.
Olelo hou mai o Aikanaka: “O na kanaka iho la no ia o ka puu i koe, aohe mahuahua, ua pau loa na kanaka i ka make.” A pau ka hai ana aku a Aikanaka ia Kawelo, olelo aku la ia i kana mau kahuna, a me na kilo, ke kuhikuhipuuone: “E iho au e ike me Kawelo.” Wahi a Aikanaka i na kahuna: “Kai no paha no Kawelo nei aina e kaua mai nei, aole ka! No’u no. Owau no maluna, oia no malalo.” I mai na kahuna ia Aikanaka: “Pehea oe e hele aku ai e ike, he ’lii oe, he kauwa ia, he helu elelu kona kupuna, no ka uka ae nei o Kulahuhu la, o Nahanaimoa ka inoa.”
A lohe o Kawelo i keia olelo a na kahuna, kaa aku la ia i ka pali, a ike o Kanewahineikiaoha i ke kaa ana o Kawelo i ka pali, hoolei aku la ia i kana pikoi, a paa mai la o Kawelo. I aku o Kanewahineikiaoha: “Heaha iho nei keia ou e Kawelo?” I mai o Kawelo: “I hilahila au ia oe, i kuu olelo ia mai nei i ke kauwa.” I aku o Kanewahineikiaoha: “Kupanaha oe! Kai no e noonoo mua oe a maopopo he kauwa io; e ole au e ike aku nei ia oe, ina ua make oe.” Alaila, noonoo iho la o Kawelo a paha aku la, penei:
He ’lii ka moa,
Kau ana ka moa i luna o ka hale,
A hiia ko poo e Aikanaka
O ka moa kou mea e ala ai,
He ’lii ka moa e, he ’lii.
Ma keia paha ana a Kawelo, olelo aku o Aikanaka, i na kahuna: “Ke olelo mai nei o Kawelo, he ’lii ka moa.”
I mai na kahuna ia Aikanaka: “E olelo aku oe ia Kawelo he kauwa ka moa.” A lohe o Kawelo i keia olelo a Aikanaka, paha aku la ia penei:
Haku ia nae hoi ka hulu o ka moa,
I kahili i mua o na ’lii,
Kahili ia nae hoi ko kua e Aikanaka;
Nolaila, he ’lii ka moa.
He lii ka moa e Aikanaka,
Aohe kauwa e.
Mahope o keia paha ana a Kawelo, aohe walaau hou mai o luna o ka puu o Nounou, no ka mea, ua makau lakou ia Kawelo, a ua hele malu mai ka puu aku o Nounou, a uka o Hanapepe ma Koula, a malaila o Aikanaka i noho ai.
A hiki o Kawelo i luna pono o ka puu o Nounou, me kana wahine me Kanewahineikiaoha, aohe io no he kanaka, aole hoi ke ’lii o Aikanaka. Ia wa pupuhi laua i ke ahi, a ike mai la o Kamalama, me na keiki, oia o Kaeleha me Kalaumeki.
MOKUNA VIII.
KA MAHELE ANA O NA AINA O KAUAI.—LILO O AIKANAKA I MEA MAHIAI.
A lilo o Kauai ia Kawelo a puni, alaila, mahele maikai aku la ia i ka aina i kona mau kokua a hoalawehana ma ke kaua ana; aole oia i alunu a makee i ka aina a me ka waiwai. Penei ka mahele ana o Kawelo ia Kauai, no Kamalama, Kaeleha a me Kalaumeki: O Koolau no Kalaumeki; o Puna no Kaeleha; o Kona no Kamalama; o Kauai a puni no Kawelo.
Ma keia puni ana o Kauai ia Kawelo, noho iho la ia ma Hanamaulu, me kana wahine o Kanewahineikiaoha. O Aikanaka hoi, noho iho la ia ma Hanapepe me ka ilihune, aohe aina, aohe hanohano, aohe ai, aohe ia, aohe kapa, aohe hale. Hookahi a Aikanaka hana, o ka mahiai i ai na lakou.
Ia Aikanaka e noho ana i laila, hele aku la o Kaeleha mai Kapaa aku, ma ka aoao hikina o Kauai, a hiki ma ke komohana o Kauai ma Hanapepe, kahi o Aikanaka e noho ana. Ma kahi a Kaeleha i hiki mua ai, ma Wahiawa, i kahi o Ahulua e noho ana, i laila laua i hui ai me Aikanaka; ua hele mai ia mai Koula mai a laila, i ka lawaia a me ka auau kai. Ike mai la o Aikanaka ia Kaeleha, hookipa mai la ia i kahi ai a me kahi ia, a me kana kaikamahine o Kawelowai. Ma keia mau mea a Aikanaka i haawi mai ai ia Kaeleha, ua kuia kona manao, no ka hilahila i kana uku ole e uku ai ia Aikanaka.
Nolaila, hele makaikai aku la o Kaeleha a hiki i Mana, a lei i ka pahapaha o Polihale, hoi mai la a hiki i Wahiawa. Ma keia hoi ana o Kaeleha, aole i kipa i ko Kamalama wahi, no ka mea, ua komo kona makemake i ke kaikamahine a Aikanaka, oia o Kawelowai. Hoi aku la o Kaeleha me Aikanaka i uka o Koula, ma uka o Hanapepe. Ma keia noho ana, ua loihi ko lakou manawa i noho ai. Nolaila, ua hilahila o Kaeleha i kona makuahunowai ia Aikanaka.
MOKUNA IX.
KE KIPI ANA O KAELEHA, A ME AIKANAKA IA KAWELO.—KO LAKOU KAUA ANA A ME KA MANAOIA ANA UA MAKE O KAWELO.
Ike aku la o Kaeleha i ka hooikaika o kona makuahunowai, o Aikanaka, i ka po a me ke ao, hu ae la kona aloha. Ninau aku la o Kaeleha ia Aikanaka: “He nui no ka poe mahope ou, e kokua ana ia oe?” I mai la o Aikanaka: “He nui no.” A lohe o Kaeleha, olelo aku la ia ia Aikanaka: “Eia ko Kawelo kaua e make ai ia oe. Ke kaua, o ke kaua pohaku, no ka mea, aole i ao ia o Kawelo i ka alo.” A lohe o Aikanaka i keia olelo a Kaeleha, lana hou kona manao e kaua hou me Kawelo. Alaila, olelo iho o Aikanaka i kana olelo kaena, penei: “Ola na iwi i ka hunona.”
O ke kumu o keia kipi ana, o ka hilahila o Kaeleha i kona makuahunowai i kana waiwai ole e uku aku ai. Maanei e ike kakou i ke aloha ole o Kaeleha ia Kawelo, a me kona hilahila ole, aloha ole i kona mea nana i malama kupono a lilo ai i alii aimoku no Kauai.
Ma keia mau olelo a Kaeleha me Aikanaka, ua kui aku la ia olelo a lohe o Kawelo ma Hanamaulu, ma ka hikina o Kauai. Hoouna aku la o Kawelo i ka elele, e hele a loaa o Kamalama ma Kona, e hele mai e nana, e hoolohe, i ka oiaio a me ka ole o keia lohe. A hiki ka elele i mua o Kamalama, hai aku la i na olelo a kona kaikuaana, a Kawelo; a lohe o Kamalama, hele mai la ia a hiki i Waimea, a Hanapepe, Wahiawa. Nana aku la o Kamalama i ke kula o Kalae, ua lehulehu loa na kanaka e hoiliili pohaku ana; o na kane, o na wahine, o na keiki.
Ia Kamalama e nana ana, halawai mai la kekahi kanaka me ia, a ninau aku la ia: “Heaha ka hana a kela lehulehu o ke kula e paapu mai la?” I mai la ke kanaka: “He hoiliili pohaku.” “He pohaku aha?” wahi a Kamalama. “He pohaku kaua na Kaeleha laua o Aikanaka, me Kawelo.” Alaila, maopopo iho la ia Kamalama, he oiaio na olelo a ka elele i hai mai ai ia ia, alaila, emi hope aku la kana hoi ana, a hiki i ka hale, hoouna aku la ia i elele, e hai aku ia Kawelo.
A hiki aku la ka elele i mua o Kawelo ma Hanamaulu, hai aku la ia ia Kawelo, i ka hoomakaukau o Kaeleha a me Aikanaka i ka pohaku, no ke kaua hou. A lohe o Kawelo i keia mau olelo, komo mai la ka huhu wela loa ia Kawelo ia wa, no kana keiki no Kaeleha. Ia wa, hele mai la o Kawelo mai Hanamaulu mai a hiki i Wahiawa, ma kela aoao mai. Ike mai la ia i na waa kaua o Kaeleha ma, ma ke kua aku o na eho pohaku. Aia ma na aoao o ka eho pohaku, na wahine me na pohaku i ka lima, a pela na keiki ma kekahi aoao o ka eho pohaku, me na pohaku i ka lima. Ua makaukau lakou a pau loa no ke kaua ana. O na mea kaua ma ko Kawelo lima, o ka laau palau no ana o Kuikaa, a me ka pikoi a kana wahine, a Kanewahineikiaoha. Nolaila, alua wale no ana mea kaua.
KE KAUA ANA O KAWELO, ME KAELEHA A ME AIKANAKA MA.
Ma keia kaua ana e ike ai kakou i ke koa a me ka ikaika lua ole o Kawelo, no ka mea, hookahi ia, a he nui mai kona mau enemi.
I ke kaua ana, aole e hiki ia Kawelo ke alo ae, no ka nui loa o na pohaku e lele mai ana i luna ona. Nolaila, ku malie iho la o Kawelo i waena o na pohaku e hailuku ia ana. Ma keia hailuku ana, ua paa o Kawelo i na pohaku, ma kela aoao a ma keia aoao, a ua like hoi ke kiekie o na pohaku me kona kiekie. Nolaila, lu ae la o Kawelo i na pohaku, a hiolo iho la, ma o a maanei o kona kino. Iloko o ia wa a Kawelo e lu nei i na pohaku, lele hou mai la na pohaku a luna, pela no ka hana ana a nawaliwali o Kawelo. Ia wa, ua paa o Kawelo i na pohaku, mai lalo a luna loa ae o kono poo, a lilo iho la o Kawelo i eho pohaku, a lilo no hoi ka pohaku i lua kupapau nona ia wa. A ike na kanaka a pau loa, ua paa o Kawelo malalo o na pohaku, manao iho la lakou, ua make o Kawelo, no ka nui o na kanaka e hailuku ana i na pohaku me ka ikaika loa. Nolaila, hooki iho la lakou i ka hailuku ana i na pohaku. Kii aku la na kanaka, a wehe ae la i na pohaku, a loaa iho la ke kino o Kawelo, ua palupalu loa, a ua poholehole ka ili a puni. Hapai ae la lakou, a hahau iho la i kona kino, a hookokoke iho la ma kona opu e hoolono ana, i ka make loa, a i ka make ole. A maopopo iho la ia lakou, ua make io no o Kawelo. Nolaila, hooholo iho la lakou, o Aikanaka ke ’lii o Kauai a puni.
Ma keia hailukuia ana o Kawelo, he mea kupanaha loa ia ma ka noonoo ana iho, i ko Kawelo make ole i loko o keia kaua ana. Ua uuku loa kona wahi ola i koe, aole nui loa, a he wahi hanu uuku no hoi i koe i loko ona, aole nae he ike ia, nolaila, ua pakele oia i ka pepehi maoli ia e kona mau enemi. He wahi maalea no ia o Kawelo, ma ka wa i huli ia ai kona hanu e na enemi.
MOKUNA X.
KA UNU A AIKANAKA.—OLA HOU O KAWELO.—LUKU OIA I KONA MAU HOA-PAONIONI, A LILO HOU OIA I ALII NO KAUAI.
O ka unu, he lele ia e kau ai ke kanaka, a me ka puaa, ka maia, ka ia, ka awa, a me na mea a pau loa. Ua hana o Aikanaka he unu nana ma Maulili, aia ia wahi ma Koloa a hiki i keia la. Aole nae i hai ia i ke kanaka. A manao iho la o Aikanaka e lawe ia Kawelo i laila e hai ai, no ka mea, he unu hou kela, aole i kau ia i ke kanaka mamua. Nolaila, auamo ia aku la o Kawelo mai Wahiawa a hiki i Koloa. Ua loihi no kela mau aina, aneane mai Honolulu aku a Luakaha, ua like me eono mile.
A hiki o Kawelo i laila, hookomo ia aku la maloko o ka pa o ka unu, me ka manao o Aikanaka, e waiho mai ia la a po, a ao, ia la e kau ia ai o Kawelo i luna o ka lele, no ka mea, ua po ia la. Nolaila, hoomoe ia iho la o Kawelo, uhi ia iho la a paa i ka lau maia. Ma keia moe ana o Kawelo, ua loaa ia ia ka oluolu a me ka maha no kona mau eha. A ua ikaika hou kona kino e like me mamua; nolaila, noonoo iho la ia me kona manao, ua hala kona wa make a me ka poino. Eia wale no kona manao ia wa, o ka pepehi aku i kona mau enemi a pau loa i ka make, oia no kana keiki, o Kaeleha, o Aikanaka.
KE OLA HOU ANA O KAWELO.
Maanei e ike ai kakou i ke ola hou ana o Kawelo, a me kona lanakila ana maluna o kona mau enemi. I ka po o Kawelo i hoomoe ia ai me ka lau maia, a like a like o ka po, oia ka huli ana o ka ia, a o ke kau no ia, loaa mai la ia Kawelo ka ikaika a me ka oluolu, a pau ae la kona eha nui ana. Nolaila, ala ae la oia a holoholo i o a i anei, e kakali ana o ke ao ae, a e manao ana no hoi i ke komo mai o Aikanaka a me Kaeleha, a me na mea a pau loa.
O ko Aikanaka ma wahi i moe ai, he loihi loa aku ia. Aia hoi, ua hoonoho o Aikanaka he kiai no Kawelo, a o ua kanaka ala, ua pili makamaka ia Kawelo. I ko Kawelo ala ana aku, ike mai la ia ia Kawelo, ua ola hou. Ninau mai la ia: “O oe no ia?” Ae mai la o Kawelo: “Ae, owau no.” Ninau aku la o Kawelo i ke kiai: “Auhea o Aikanaka ma?” I mai la ke kiai: “Ua hoi i kahi e moe ai.” Alaila, ninau hou aku la o Kawelo: “Aole nae paha e hoi hou mai.” I mai la kela: “E hoi hou mai ana no i anei, i ke kakahiaka.”
E kau ia oe i ka lele,
A e mohai ia oe na ke ’kua,
A i kanaka oe no ka unu;
Eia ka e ola mai ana oe.
I aku la o Kawelo i ke kiai: “E ala iki kaua a liuliu, hoi au e moe. A i moe au, e uhi oe ia’u i ka lau maia a paa e like me mamua, a hiki i ke ao ana. E nana oe i ko lakou komo ana i loko nei, a ike oe ua pau loa i ke komo, alaila, kii ae oe ia’u e hoala ae, a e luku aku au ia lakou a pau loa i ka make.”
A pau ka olelo ana a Kawelo i ke kiai, hoi aku la ia moe, uhi aku la ke kiai ia ia i ka lau maia a paa, mai na wawae o Kawelo a ke poo. Ma keia moe hou ana o Kawelo, aole oia i hiamoe maoli, aole hoi i palaka, aka, ua makaala loa ia, me ka iini o kona naau e ala a ike i kona mau enemi, alaila, hoopai aku i ka make ia lakou. Ua uluhua loa o Kawelo i ke ao ole ae o ka po, a i ke kali ana ia Aikanaka ma. A ao ae la, a hiki i ke kakahiaka nui, aole i hiki mai, mai laila a hiki i ke awakea ana, hiki mai la o Aikanaka ma. A ike ke kiai ua komo o Aikanaka, o Kaeleha, na ’lii a pau loa, na koa, na kanaka he nui loa, na kane, na wahine, na keiki, aohe mea koe i waho, ua pau loa i loko o ka pa o ka unu, nolaila, hele malu aku la ke kiai a ma ka aoao o Kawelo, hawanawana iho la penei:
E Kawelo e, e Kawelo e,
E ala oe, e ala oe,
Ua komo ae la o Aikanaka,
Ua komo o Kaeleha,
Ua komo na ’lii,
Ua komo na koa,
Ua komo na kane,
Ua komo na wahine,
Ua komo na keiki,
Ua pau loa i loko nei;
E ala, e wiki oe, mai lohi.
A lohe o Kawelo i ka olelo a ke kiai, wikiwiki ae la ia i ke kiola i ka lau maia, ma o a maanei ona. Ia Kawelo e ala ana a kiola, kahea mai la ke kanaka kiai ia loko a pau loa:
E! Ola hou o Kawelo!
E! Ola hou o Kawelo!
A lohe lakou i keia leo o ke kiai, huli mai la lakou e nana ia Kawelo, a ike lakou, kau mai la ka makau a me ka weliweli maluna o lakou. Ia wa i hoomaka hou ai lakou e kaua me Kawelo. A kokoke mai la o Kawelo, paha mai la ia no Kaeleha a me Aikanaka; penei ua paha la:
E Kaeleha keiki a’u nei la,
I hanai maikai ia e a’u a nui;
O ke aha ka’u hala i kipi ai oe,
I lalau ai oe i ka mea hope ole he kipi?
Pau ke ola la i keia la,
Make i ka makua la,
Ia Kaweloleimakua.
E Aikanaka e,
Luahi au a Kawelo nei la;
Eia ka la o ke koa, koa ia;
Ka la make, ka la ola;
Make paha auanei, ea?
A waiho o Kawelo i ka paha ana, luku aku la ia ia lakou a pau loa i ka make, aohe mea i koe. Alaila, puni hou o Kauai ia Kawelo, a noho alii iho la ia e like me mamua, a hoi aku la ia i Hanamaulu e noho ai me kona mau makua, a me kana wahine.
Maanei pau ka moolelo kaulana o Kawelo, a koe paha kekahi ma na keena opu o ka lehulehu.
STORY OF PAKAA.
Pakaa’s High Office.—Laamaomao, His Wind Gourd.—Pakaa, in Disfavor
with the King, Departs and Settles on Molokai.—Has a Son Whom He
Instructs Carefully.—Dreams of Keawenuiaumi Setting Out in Search
of Him.—Prepares with His Son to Meet the King.
Pakaa was the servant of Keawenuiaumi, [84] the king of Hawaii, and was a very great favorite with his master. It was his duty to have the supervision of the lands and household servants of the king. It was also his duty to have in his keeping all of the king’s personal effects; the kapas, the food, the meat and fish, the malos, the feather kahilis, awa bowls, [85] awa cups, awa, the calabash containing ointment and all the different things belonging to the comfort of Keawenuiaumi.
Because of the great care exercised by Pakaa in the supervision of the things belonging to the king, he was raised to the highest office in the king’s household and he became a greater favorite than all the chiefs and men under the king. In time the king gave Pakaa several pieces of land in the six different districts of Hawaii for his own use.
To Pakaa was also given the management and sailing of the king’s double canoe; it was his to command and to declare whether or not it was too rough to go out; in fact Pakaa had the entire command of the king’s canoe, whatever he said the king would obey. Lapakahoe was the name given to Pakaa’s paddle, which was the only one used by him while guiding the king’s canoe. Laamaomao [86] was the name of the calabash of wind belonging to Pakaa; it was a real calabash [gourd] entirely covered over with wicker work, plaited like a basket, and it was named in honor of the mother of Pakaa. In this calabash were kept the bones of his mother, Laamaomao. This calabash was given the name of “the wind calabash of Laamaomao” because during the life time of Laamaomao, the winds obeyed her every call and command.
RELATING TO HOOKELEIHILO AND HOOKELEIPUNA.
These two were new men taken up by Keawenuiaumi, whereby Pakaa was disrated by the king and in time all the powers and privileges that were formerly Pakaa’s were taken out of his hands and given over to these two men, Hookeleihilo and Hookeleipuna, except the personal effects of the king; these the king left with Pakaa. Because of this want of faith in him, Pakaa left the presence of the king and wandered off heavy hearted and in great grief over the actions of the king, for he did not want to be ordered about by anyone. In this departure of Pakaa he took with him the kapas, malos and all the personal effects of Keawenuiaumi and placed them within his calabash, Laamaomao. He also took with him his paddle, called Lapakahoe, so named in honor of his younger brother, Lapakahoe.
When Pakaa was about to leave, he said to his younger brother, who was a chief in possession over certain lands in the district of Hilo: “Our master somehow is displeased with me and has taken back everything I once owned, leaving me only a few pieces of land, which I suppose he will take away by and by. Since I am going away I want you to live on your lands; but be faithful to our master. I am going away now, but am not certain where I shall locate.”
With these words, he boarded his canoe and set out, going by way of Lele, Maui; then on until he came to Molokai; on the Kona side of that island, overlooking Lanai, where Pakaa made his home, and took unto himself a wife, a chiefess, belonging to the land. In time his wife bore him a boy and he gave the child the name of Kuapakaa. [87] The meaning of the name is this: “the cracked skin,” given because the skin of Keawenuiaumi was cracked by the constant use of the awa, so much so that the flesh was exposed in places.
After Kuapakaa had grown up to the age when he could talk and think, Pakaa said to him: “I want to teach you the meles relating to your master and also the general knowledge of all things; for it is possible that in time he will miss me and will come to make a search; if he does I want you to be in a position of readiness to meet him.” The course of instruction did not take many days, for Kuapakaa was a bright boy and everything was mastered in a way that gave him a thorough knowledge of the different subjects.
A short time after this a canoe came in from Hilo and word was brought that Keawenuiaumi was beginning to feel keenly the loss of Pakaa. Pakaa during the recital of this piece of news did not tell the Hilo man that he was Pakaa himself.
After the information had been imparted to Pakaa he dreamed a dream in which his spirit met the spirit of Keawenuiaumi. In this meeting the spirit of Keawenuiaumi said to his spirit: “I am coming in search of you.” The spirit of Pakaa answered: “I am living on Kaula.” [88] Keawenuiaumi also dreamed the same dream and on receiving the reply from Pakaa, jumped out of his bed and immediately requested of the six district chiefs of Hawaii to get their canoes ready and to summon their attendants; for he wished them to accompany him in his search for Pakaa, for he had at last realized the utter lack of knowledge, in most cases of Hookeleihilo and Hookeleipuna, [89] the men that took the place of Pakaa.
Pakaa awoke from his sleep and said to his son: “Let us go to the uplands and do our farm work.” The boy consented and the two started up. Their fields were six in number and the food planted was sweet potatoes. Each field was shaped after each of the six districts of Hawaii.
When the preparations were finally completed and Keawenuiaumi was ready to make the start, Pakaa again dreamed a dream wherein his spirit again met the spirit of Keawenuiaumi, which said to him: “In the days of Ku, [90] I will set out on my search for you.” Pakaa awoke with a start and said to his son: “Let us go to the uplands for palm leaves.” With this the two proceeded to the uplands and cut down a large number of palm leaves and much time was spent by them in bringing the leaves to the beach and a whole house was filled with them. The leaves were to be used in the rainy days of Ku.
In the Ku days, Pakaa and his son boarded their canoe and set out to sea to await the coming of Keawenuiaumi. Pakaa sat in the front seat of their canoe, while the boy took the hind seat. The two took up uhu [91] fishing as the kind to be engaged in, Pakaa thinking this the best kind of fishing in order to prevent him from being discovered, for one has to keep on looking down when fishing for uhu. On this trip they took the wind calabash, Laamaomao. As soon as they arrived out at sea the canoes in the advance of the expedition were seen to be approaching.
HE KAAO NO PAKAA.
Ko Pakaa Oihana Kiekie.—Laamaomao, Kana Ipu-makani.—No Kona
Punahele Ole i ke Alii, Holo o Pakaa a Noho ma Molokai.—Loaa Kana
Keiki a A’o Maikai Oia ia ia.—Ike Oia ia Keawenuiaumi ma ka Moe e
Holo mai ana e Huli Iaia.—Hoomakaukau oia me Kana Keiki e Hui me ke
Alii.
He Kauwa o Pakaa na Keawenuiaumi, ke ’lii nui o Hawaii, he kanaka punahele loa o Pakaa i kona haku, ia ia ka hooponopono o na aina a me na ai alo o Keawenuiaumi. Ia ia no hoi ka malama o na mea a pau a ke ’lii, ke kapa, ka ai, ka ia, ka malo, ke kahili, ke kanoa, ka apu awa, ka awa, ka ipu kakele, a me na mea a pau loa o Keawenuiaumi.
No ka malama pono o Pakaa i na mea a pau loa, nolaila, ua kiekie kona punahele ia Keawenuiaumi, maluna o na ’lii a me na kanaka a pau loa. Ua haawi aku o Keawenuiaumi i mau aina hou no Pakaa, i loko o na moku eono o Hawaii.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter X (2)
0%36 min left in chapter