Chapter VII (1)
How the Parents Failed to Recognize Kamapuaa, Which Action Almost
Cost Them Their Lives.
When Kamapuaa arrived where Wailinuu, his parents’ fisherman was with the canoe of fish, he leaned on the edge of the canoe and asked: “Give me some fish? If you withhold it you will be killed. Death shall be your portion today and maggots tomorrow.” Wailinuu made reply: “You are asking for two things: the request for some fish and my death.” Kamapuaa again asked: “Give me some fish.” Wailinuu replied: “Why don’t you dive down into the sea for some.” Kamapuaa then ordered one of his companions to proceed to Hina and say: “Here comes your son. He has come for some fish for himself.” When Hina heard this from the messenger, she refused, saying: “I have no other son. One was killed by Pele, one hung himself and Kahikihonuakele is the only one that is left. I don’t know where that fellow comes from. Perhaps it is some one who has heard that we have caught a large quantity of fish and has come [456] with deception to get him some fish.” The messenger was sent back to Hina by Kamapuaa five different times and the messenger returned empty handed to Kamapuaa as many times. Kamapuaa then came to Hina, and when she saw him she turned away her face. Kamapuaa, upon seeing this, said to Hina: “Is your back then to be the one to converse with me?” Kamapuaa then chanted to Hina as follows:
How contented was I while living in the uplands of Waiahulu,
Where the rumor reached me of the great catch of fish here in the
lowlands;
I then questioned,
To whom does the fish belong, there in the lowlands?
To Hina, to Kahikiula.
All that fish shall be mine, were I to get there.
Say, Hina, let me have some fish?
Say, Hina, don’t be hard hearted.
Kahikimauolina dwells in happiness,
The sands that face the Isles.
He faced about to come in search,
In search of the parents.
The mother was without feeling,
The father was mean,
The older brother was unkind.
They pointed to the sea for fish.
In the long feeding grounds, in the short feeding grounds.
In the feeding grounds where the fish dwell,
In the feeding grounds known to Hina.
Say, Hina, I have come for some fish for myself.
Say, Hina, don’t be unkind, for I greet you.
The top of the ridge was seen to appear on Waiawaawa.
It was my hog form.
I thought that when I came
The parents would remember.
Say, Hina, don’t be hard hearted.
The wives of Kahikihonuakele upon hearing this chant said to Hina: “Say, Hina, perchance this is your son?” Hina made reply: “I have no other son on Kauai. If you two wish to give him some fish you may do so.” When the two girls heard this from Hina, they gave Kamapuaa some of the fish. Kamapuaa then ordered his companions to take and carry away the fish.
Shortly after this Kamapuaa again chanted to Hina; and in the chant he informed her of his connection from the very first.
It was by way of Kona that I came.
I saw the bunch of bananas
That was eaten and pecked by the birds;
The first hand of the bunch
Was directly under the leaf.
In the path that leads up, Hina,
In the path where one searches for the water of Kekelani;
The water of Waialamihi
On the heights of Kaula,
That water for which I long.
Say, Hina, give me some fish.
Say, Hina, don’t be unkind,
For it was by way of Kona that I came.
I have seen the light
At the bottom of a valley.
Waawaaiki is foolish.
The inside is rolling like a raging sea.
Where is thy sympathy?
I am from Kohala,
For the cold wind, the Apaa is of Kohala.
The mouth is covered, it is the sign of refusal.
Say, Hina, give me some fish.
Say, my older brother,
My older brother of the cliff that is held to the bosom,
The double cliff of Kaliuwaa,
The cliff that fed us, the cliff where we roamed,
The cliff that is carried at the back,
That appears as though carried on the back when one’s back is
turned toward it.
O, let us weep. Here is my greeting.
Say, Hina, give me some of the fish,
Say, Hina, don’t be unkind.
Thou art from Kalihi. I am from Kalihi.
The woman that fished for crabs was from Kalihi.
The rope was pulled and broken,
The covering floated away with the calabash.
The woman went in pursuit of the calabash.
The sea of Kalihi that breaks the strings of the calabash.
Kalihi is immovable.
Say, Hina, give me some fish.
Say, Hina, make answer. Give me some of the fish.
By this chant recited by Kamapuaa, Hina began to think that this must be Kamapuaa himself, and so she became afraid, because it was she who went to Kalihi and there lost her calabash of crabs.
When she realized this she broke through the back end of the house with the idea of escaping, for Kamapuaa was standing in the doorway preventing her from going out that way. After Hina had made her escape from the house, she ran and told Kahikiula and Kahikihonuakele, [457] who were preparing awa in another house, and said to them: “Say, Kamapuaa is coming; he has arrived.” At this they all went out to greet and to humble themselves before him. Hina then chanted a mele that was composed in his honor, in order to please him:
In the top of the kukui on Hanunanuna,
On the shores of Waimalu,
My sire, it is raining.
I have no gifts to offer so as to appease your anger,
For there is but the insufficient heavens,
For the tears are coming down as rain.
It is raining; I am wet;
My body is wet with the rain,
My son of the cliffs carried on the bosom.
Hina then approached Kamapuaa and laid down at his feet, and Kamapuaa sat on her. Kahikiula then chanted a mele in honor of Kamapuaa, saying:
In the top of the kukui on Hanunanuna,
On the shores of Waimea,
My sire, it is raining.
I have no gifts to offer so as to appease your anger,
The only gift is my tears.
It is raining; I am wet.
Kahikiula then approached Kamapuaa and laid down at his feet like Hina. Kahikihonuakele then chanted his mele in honor of Kamapuaa, saying:
Your son was born a bundle.
This is indeed your name,
The fragrant skin [458] of the cold dew of Kaala,
Your skin that is become scaly [459] from awa
Which grew in the uplands of Kaliupeapea,
The fine rain [460] of Keke,
The hala and the lehua were in the uplands,
Which sprouted in the uplands of Kaliuwaa.
This is your name; make answer.
At the conclusion of the chant by Kahikihonuakele, he approached Kamapuaa and laid in his presence. [461] Kamapuaa then stood up and stepped on them all and proceeded on his way, for he was very angry with them all. At this Hina began to chant all the meles composed in honor of Kamapuaa, trying to please him and in that way save themselves; but all her meles and pleadings were in vain, for Kamapuaa would not listen. When Hina saw that all her efforts to appease the anger of Kamapuaa were in vain, she disrobed and went naked, [462] following him. When Kamapuaa saw Hina following after him, entirely nude, he turned and abandoned his angry feelings, and said: “Your fisherman shall die, however, because of the words he spoke to me, that I must dive down into the sea to get my fish.” To this request Hina gave her consent. The hog then started in and in a very short time the fisherman was completely consumed. [463] Kamapuaa then said to his parents: “Why did you two not recognize me?” The parents replied: “Because we knew that you had the form of a hog and did not have the form of a human being.” At this Kamapuaa showed them all his different forms; and after this he returned to Kahiki with Koea.
KAAO NO KAMAPUAA.
MOKUNA I.
Kamapuaa ma Koolau.—Mahuka mai a Olopana i Kaliuwaa.—Pio i
Waianae.—Kokua ke Kahuna Lonoaohi i ke Kipi Ana ia Olopana.
Elua ona ano, he kanaka, he puaa. O Kaliuwaa kona wahi noho i Kaluanui, ma Koolauloa. O Olopana ke ’lii o ia wa, e noho ana ma Oahu nei. Kii o Kamapuaa i ka moa o na aina o Olopana, o Kapaka, o Punaluu, o Kahana, hookahi po ua pau loa ko laila mau moa. Kokoke e ao, loaa o Kawauhelemoa ia Kamapuaa. He moa kupua ia. Nana i hoowalewale, loaa o Kamapuaa i na kiai a Olopana. Lohe o Olopana o Kamapuaa ka mea i pau ai o ka moa, kuahaua ia na kanaka mai Kahana a Kaluanui, e kii ia Kamapuaa, e auamo mai i mua o Olopana. (Elua lau kanaka paha.) A hiki lakou i mua o Kamapuaa, lalau aku la ia ia hikiikii iho la a paa, kau i luna o ka manele, a auamo aku la, a hiki i Punaluu. Kahea mai o Kamaunuaniho ke kupunawahine, ma ka inoa o Kamapuaa:
He miki, he miki,
A i hanau mai oe e Hina,
Ka maka o ka puaa,
E lele ana i ke lani,
E lele ana i ke kuahiwi,
Ewalu maka o ke keiki puaa a Hina,
Na Hina oe,
Na Kahikiula,
Na Kahikilei,
O Lonoiki oe,
O Lono nui oe,
O kuu maka, o kuu aloha, e Lono e,
Haina a moe i kuahu a Olopana;
A ko kakou alii,
Kou inoa, e o mai.
Ia wa nu o Kamapuaa i luna o ka auamo, hiki aku la lakou i Kahana, iho iho la na niho o Kamapuaa ma o a maanei, pau loa na kanaka. A koe o Makalii, i ahai lono e lohe ai o Olopana. Holo aku la ia a mua o Olopana, hai aku la i ka make o na kanaka ia Kamapuaa, a koe ia. Kena mai la o Olopana i na kanaka mai Kahana a ka lae o Kaoio, aneane ekolu lau kanaka ka nui, me ka makaukau no ke kaua me Kamapuaa. A hiki lakou, auamo ia Kamapuaa e like me mamua. Kahea hou o Kamaunuaniho, i ka inoa o Kamapuaa:
O Hiwahiwa oe.
O Hamohamo na,
Ka maka o ke akua
Lele oili i ka lani,
O Haki—one,
O Ane—ka la,
Kau hua, kau lani,
Hookokohi ka lani,
O ke kanaka oe,
I hanau i uka o Kaliuwaa,
Ewalu ka wawae,
He kanaha ka manea,
O ka lau o ka hiwa,
O ke ki o ki kea,
O ka nana kea,
O ka ha hei kea,
Kakalanuhea, Kakalauela,
E ka ehu, e ka uli,
E ka hiwa, e ka mahakea,
Ke kukui, Kamaumau, Kahalauhaloa,
Ke ao oo, kea piwai,
Ka haole nui maka alohilohi,
E Kama lepo puaa,
Ke ao puaa i ka lani,
Na kino puaa o Kama i ka nahelehele,
O Haunuu oe, o Haulani,
O Kaalokuloku,
Ka mano o ka ia nui,
E ui, o ko inoa ia, e o mai.
Ia wa, hu ua puaa nei i luna o ka manele, a pau iho la kaula i ka hemohemo. Ka ai aku la no ia i na kanaka a pau loa, a koe no o Makalii. Holo hou no o Makalii a loaa o Olopana, hai aku la i ka hana a ka puaa ia lakou. A lohe o Olopana kena ae la ia, o na kanaka a pau loa mai Kaluanui a Kahuku, e kii ia Kamapuaa e amo mai a hiki i mua o Olopana. A hiki na kanaka i mua o Kamapuaa, hikii iho la a paa, kau i luna o ka manele auamo aku la a Punaluu.
Mele hou o Kamaunuaniho ke kupunawahine o Kamapuaa:
O Kanaiahuea oe,
O ke ’kua maka oioi,
Nana ka maka i ka lani,
E kilo ana i ka moku nei,
I ka hiki ua lani,
Ka puu e lono i ka haiuiu,
O Hiiaka oe i Puuokapolei,
Ke ’kua oe o Haia,
O Haia oe, kou inoa ia e o mai.
Ala hou o Kamapuaa, a ai i na kanaka, a koe no o Makalii. Holo aku la ia a hiki i mua o Olopana, hai aku la i keia mau mea a pau loa. Kena hou o Olopana i na kanaka mai Kahuku a Keahuopuaa. A hiki lakou i mua o Kamapuaa, hana no e like me kela poe mamua. Auamo aku la a hiki i Kapaka, kau hou o Kamaunuaniho i ke mele:
Na Mumu ka lani,
Na Muahaaha,
Na ilo eu,
Na Niniole,
Na ka hua nui,
O ke lono i ke ao,
Na ka mana o ka puaa,
Na kui, na nau,
Na wali, na oka,
Na Haapekupeku.
Na ka puaa eku aina,
E ku nei i ka moku o Kauai,
Oahu alua ia nei la,
Kou inoa ia e o mai.
A pau keia mele ana o Kamaunuaniho, ai hou o Kamapuaa e like me mamua i na kanaka a pau loa, a koe no o Makalii. Hele aku la ia a lohe o Olopana i keia mau mea a Kamapuaa. Alaila, kuahaua ae la ia i na kanaka a pau loa o Oahu nei. Na ’lii malalo ona, na koa, na makaainana, aohe kanaka e noho. Hele me ka makaukau, no ke kaua. Ka pololu, ka elau, ka ihe, ka newa, ka nihomano, ka pahoa, ka ahuula, ka mahiole, na mea make a pau loa.
Ia Olopana e hoomakaukau ana i keia mau mea, hiki mua aku la ka lohe ia Kamapuaa ma Kaluanui. Nolaila, makaukau e iho la ia mamua o ko Olopana hiki ana.
NO KALIUWAA.
He pali kiekie loa o Kaliuwaa ke nana aku, he pali hiki ole ke pii aku i luna, a ke iho mai i lalo, aohe alanui e hiki ai, a he pali loihi no hoi ke nana aku, elua hapakolu o ka mile paha kona kiekie mai ka honua o lalo a hiki i ka welau o luna. A ma ia pali nihinihi o Kamapuaa i moe ai mai lalo ae a luna, i alanui e pakele ai na makua, na kaikuaana, ke kupunawahine, na ohua a me na ukana o lakou.
A pau loa na mea a pau i ka hiki i luna o ka pali o Kaliuwaa. Koe iho la o Kamaunuaniho, ke kupunawahine i lalo, no ka mea, ua hookae ia i ka pii maluna o ka moopuna o Kamapuaa. Nolaila, huli ae la ke alo o Kamapuaa i luna, a ma ka waiu kona pii ana a hiki i luna o Kaliuwaa. Pela i hiki ai o Kamaunuaniho i luna a pakele i ka make a Olopana.
NO OLOPANA.
A hiki o Olopana me kona poe kanaka ma Kaluanui, aohe o Kamapuaa. Nolaila, huli mai la o Olopana ma na pali Koolau a hiki i Kailua. A malaila ae a Maunalua, a Wailupe, a Waikiki, a Ewa, a Waianae, noho iho la o Olopana i laila, no ka mea, aia i laila o Kamapuaa. Hele mai la o Kamapuaa a Wahiawa noho i laila, mahiai.
O Olopana hoi a me na kanaka ma Waianae kahi i noho ai. Ma keia noho ana a Olopana, aole hiki ia ia ke kii ia Kamapuaa no ke kahuna ole nana e hoakaka mai iaia i ka pono o ke kii ana a me ka lanakila maluna o Kamapuaa. No ka mea, ua paa o Lonoaohi i ke kaula a hiki i kona make ana, oia ka Olopana kahuna i kona wa e noho alii ana no Oahu nei. A no kekahi hewa i loaa ia Lonoaohi i mua o Olopana, nolaila, ua pau kona noho kahuna ana.
NO MALAE.
Oia ke kahuna i kii ia ai ma ke kauoha a Olopana i Kauai. I kona hiki ana i Waianae a launa me Olopana, olelo aku ia ia Olopana ma kona ano kahuna: “E kuu haku, e ke ’lii e! O ko hoa paio o Kamapuaa, he ’kua ke ano, aole e make ia oe, aole hoi oe e ola ke hele aku e kaua maoli. Eia ka pono ia oe e hana aku ai i ko hoa paio, a pela oe e lanakila ai. I puaa lau, i awa lau, i moa lau, i ia lau, i kanaka lau, i maia lau. O keia mau mea a pau loa e hana oe peia, alaila, lawe aku a mua ona hahau aku. O kona nawaliwali no ia, alaila, pau ka ikaika.”
Ma keia olelo a Malae ke kahuna, i hooko iho ai o Olopana. A makaukau keia mau mea, pii aku la ia me na kanaka a loaa o Kamapuaa, hahau aku la o Olopana i na mea a ke kahuna i olelo ai.
Mahope o ka hahau ana a Olopana, nawaliwali loa o Kamapuaa a palupalu loa iho la. Ia wa, alako ia o Kamapuaa e na kanaka a hiki i Pahoa (he aina iai ma Waianae a hiki i keia la). Ilaila, maluhiluhi o Olopana a haalele ia Kamapuaa, a hoi aku la i ka hale. Koe iho la o na kanaka e kauo ana ia Kamapuaa.
MOKUNA II.
No Lonoaohi ke Kahuna.
Ua paa o Lonoaohi i ka pou a manu. (He pou no i waena o ka hale.) Ua paa hoi ko Olopana manao e kau pu me Kamapuaa i luna o ka heiau.
Ua ike o Lonoaohi ma kona aoao kahuna, i ko na kanaka manao e hana aku ai ia Kamapuaa, oia keia. I ka hiki ana o na kanaka a me Kamapuaa i Pahoa, hele aku la na kanaka e imi i pahoa, i mea kaha i ka opu o ka puaa, i pau ka naau a me ka loko, alaila mama ke amo ia Kamapuaa. Manao o Lonoaohi, o make o Kamapuaa, a o make no hoi lakou. Nolaila, hoouna i na keiki ana, ia Kapuaaolomea, a me Kapuaahiwa, e hele e olelo aku i na kanaka. Wahi a Lonoaohi i na keiki: “E hele olua a na kanaka, olelo aku olua penei: E! i mai nei ke ’lii aole make kaha ka opu o ka puaa. Pela no a hiki i ka lele, e ino auanei ka heana a ke ’lii. He mau keia la, a po, o ka po auanei a ao, inoino loa ka heana a ke ’lii. Eia hoi kekahi, ua olelo mai nei ke ’lii, aohe make alako i lalo, o poholehole a inoino ka ili i ke alako ia. E auamo i luna o ka manele, a kaumaha, alaila, kuu i lalo, hoomaha, pela mai nei ke ’lii. No ka mea, pela e ola ai ko olua haku. Ina ola ia, ola kakou, ina make ia, make kakou.”
A hiki laua i mua o na kanaka ma Pahoa, e hookala ana na pahoa, e makaukau ana e kaha i ka opu o Kamapuaa. Hai aku la laua i na olelo a Lonoaohi i na kanaka a pau loa, a lohe lakou, haalele i na pahoa. (Nolaila, ka inoa o ia aina a hiki i keia la o Pahoa.) Lawe maikai ia aku la o Kamapuaa a hiki i ka heiau e kau ai.
Ia po ana iho, moe iho la o Lonoaohi ma kona wahi me na keiki, me ka paa o waho i ke kiai ia. O Kamapuaa hoi me kona kiai ia. I ke kau o ke aumoe, i ka huli ana o ka ia, puoho o Lonoaohi ma ka hoala o kona akua. Kukuli aku la me ka hoomana i ke ’kua, a pau ka hoomana ana, hemo aku la ke kaula mai kona kino aku, ala ae la ia a hele aku la, ua moe na kiai. A hiki aku la ia ma ko Kamapuaa wahi e paa nei, ua moe no hoi na kiai, aohe ala. Halalo iho la o Lonoaohi ma ka ihu o Kamapuaa, e hanu ana no, aole i make. I iho la o Lonoaohi, “Ola! Ua kuhi au ua make loa oe, aole ka! Akahi a ola keia mau iwi.” Olelo iho o Lonoaohi ia Kamapuaa: “E! ona wai ko’u o Oahu nei.” Hu ae o Kamapuaa: “Hu.” Eia ke ano o ia huaolelo. O na aina i pili ka inoa ika wai, e like me neia. Waianae, Waialua, a pela aku. Ua maopopo ia Lonoaohi ma kona ike e make ana o Olopana, a e lilo ana o Oahu nei no Kamapuaa, oia ke kumu o Lonoaohi i noi ai. A pau ka launa ana o Lonoaohi me Kamapuaa, hoi aku la o Lonoaohi a kona wahi noho iho la. Hookahi ana hana o ka pule i kona akua. No ka mea, a ao ae kau laua i ka lele me Kamapuaa.
A olowalu ka moa o ke kakahiaka nui, hele mai la o Olopana me ka kahuna o Malae, e kai ka aha a maikai, no ke kau ana o ke kanaka i ka lele ke ao ae. Ia laua e hele mai ana e hiki i ka anuu o ka lele, oili aku la o Kamapuaa a kau i luna o ka anuu. Nana iho la, maluna iho ia Olopana ma me ke kahuna. Ia Olopana me ke kahuna e huli alo ana, me ke olohelohe o ke kino, e kai ana, a e pule ana, aole i amama, ia wa hoaa o Kamapuaa i na maka. Ike o Malae a me Olopana ia Kamapuaa e ku ana i luna, puni laua i ka makau a me ke eehia nui, aole hiki ke holo. Alaila, pule o Kamapuaa i luna o ka anuu, e kahea ana i na kino a pau loa ona, a me na akua a pau. Alaila puni o waho i na ’kua me na puaa. Kahea aku o Kamapuaa i ke kahuna ia Lonoaohi:
E Lonoaohi e!
Kaupale ka imu,
Ohi aku ohi mai.
Ia wa, oili ae la o Lonoaohi a waho kukulu i ka lepa. O ka poe i komo maloko o ka lepa, pakele i ka make. Mahope o laila, aohe ahailono hookahi i pakele aku ia Kamapuaa, o Makalii. No kona komo ana maloko o na uha o Kamaunuaniho. Pela ka make ana o Olopana ia Kamapuaa, a pela no hoi i lilo ai o Oahu nei ia Kamapuaa.
MOKUNA III.
No ka Hoouka Kaua ana o Kamapuaa me Lonokaeho, o ka Lua keia.—Kaua
o Kamapuaa me Kuilioloa.
O Kahiki ka aina o Lonokaeho, ke ’lii ma kekahi aoao, a o Kowea ma kekahi aoao. He mau alii paonioni laua o ka noho ana, he kaua ma waena o laua i na la a pau loa. O Kowea hoi ko Kamapuaa makuahunowai, nana ka Kamapuaa wahine i kona hiki ana i laila. I aku o Kamapuaa ia Kowea: “Ke hele nei au e kaua me Lonokaeho. E nana oe i ke ahi ke a. I pii ka uwahi i luna a moe i kai, ua make o Lonokaeho ia’u. Aka i pii ka uwahi a moe i uka ua make au ia Lonokaeho.” Ia po, moe iho la o Kamapuaa a ao, hele aku la ia a hiki i kahi o Lonokaeho e noho ana. Aole i ala ka hiamoe, kahea iho o Kamapuaa:
E moe e Kahiki e!
E moe e Kahiki e!
E moe e Kahiki e!
E ala e Kahiki e,
E ala e Kahiki e,
E hume ka malo,
E ai ka ai,
E hopu ka lima i ka laau
Haua a pa i ke poo waimaka nui
Haawi ka aina,
Lilo ka moku ia Kowea
Puni o Kahiki e! puni.
A lohe o Lonokaeho i keia leo o Kamapuaa, olelo mai la ia: “Ia oe ka haawi o ko’u aina e na kanaka? Nohea oe? Kai no o ka hele mai a kokoke, he alo he alo, hakaka ana a make au, alaila lilo ka aina.” Ae aku o Kamapuaa: “Ae.” Hele aku la o Kamapuaa a kokoke i o Lonokaeho la. Ia wa, hoike mai o Lonokaeho i kana make ia Kamapuaa.
NA LAE O LONOKAEHO.
Ewalu lae o Lonokaeho, he mau lae oi ke ooki iho, aia i luna i ka lani. O Kuanuenue, o Leleianaha. Oia ka inoa o na lae, e manao ana e makau o Kamapuaa. Mahope iho o ka hoike ana o Lonokaeho i na lae ona ia Kamapuaa, helu aku o Kamapuaa i na inoa o na akua ona. Penei:
No’u ke akua iki.
No’u ke akua nui.
No’u ke akua loa.
No’u ke akua poko.
No’u ke akua muki.
No’u ke ’kua hawanawana.
Oi Kookoona,
Oi ha inu awa a Kanaloa.
Eia o Opua anuenue.
Koha i ka lani.
Maewa keia.
Ma ka lehua.
Eliua—e paia.
E kela lewa, e keia lewa.
E ka lewa nuu,
E ka lewa lani.
Ka opi kana.
Ihiihi lauakea,
Omilomilo.
O nau paka,
Ka poiki.
Ka ponui.
Ka po loa,
Ka po poko,
Ka po i au wale ka la,
Ku ke ao iki,
Ku ke ao nui,
Ku ke ao loa.
Ku ke ao poko.
Ku ke ao a mihamiha i ka lani.
Ka pukui o kea ’kua.
Kaumaha ai na ke ’kua.
O Kahaka, o Keluea.
O Kulia i ke kaua,
O Lonomakaihe,
O Kanaiahuea,
O Kepolohaina.
O ke ’kua maka oioi.
O Ohumuhumu,
O Hawanawana.
O Kanikawi,
O Kanikawa,
Na akua i ke kino
Ko ke poo—
O Hoeu, e Hoomalana,
O apana poo, o poo i lolea.
Ko ka pepeiao.
O kokuli, o ke lono,
O Lonoikiaweawealoha.
Ko ke kui.
O Kui lena.
O Kui pilo.
Ko ka lemu.
O Palala,
O Pipikauanana.
No ke kuli.
O Poloke, o Kapeke.
Ke kua—ka wawae,
O Mama.
Ilaila kini akua,
Ka lua o ke ’kua,
Ka uuina,
O paapaaina,
O Kumahumahukole,
O kole ka aka.
A hooki o Kamapuaa i kana kahea ana i na akua, ia wa laua i kaua ai me Lonokaeho. Hookuu iho o Lonokaeho i na lae ewalu i luna o Kamapuaa, i mea e make ai o Kamapuaa. A ike o Kamapuaa i na lae e iho iho ana. Kahea aku o Kamapuaa i na akua ona, ia Kuliaikekaua ma: “E Kuliaikekaua ma, hoohuli ia ae na lae o Lonokaeho i ka pahoehoe.” Ilaila kahi o na lae i noke ia ai a kumumu, eia hoi kekahi. Mahope o laila, aole hiki i na lae ke ala hou a pii i luna e like me mamua. No ka mea, ua paa loa ma ka mana o Kuliaikekaua ma. Ia wa, nonoi o Kamapuaa i na kino ona e ulu maluna o na lae ewalu o Lonokaeho. Oia ka puaa kukui, ka puaa uha loa, ka puaa maumau. Ulu ae la keia mau mea a hiki i luna o na lae ewalu, pau ae la ko Lonokaeho mana a me ka ikaika. Hakaka iho la laua me na kino maoli. Kena aku ana o Kamapuaa i na kino puaa, e ai ia Lonokaeho a me na kanaka a pau loa, pela i make ai o Lonokaeho ia Kamapuaa.
KAUA AKOLU A KAMAPUAA ME KUILIOLOA.
Haalele o Kamapuaa i ka aina me kona makuahunowai me Kowea, hele aku la ia a loaa o Kuilioloa.
No Kuilioloa. He ilio ia, he ano kanaka a he ano akua. He kupu a he koa no hoi no kona aina, aohe mea pakele ia ia i ka make.
Mamua ae o ko Kamapuaa launa ana me Kuilioloa, ua hiki o Kamapuaa a launa me na wahine elua a Kuilioloa, a na laua i olelo mai ia Kamapuaa he ilio ka laua kane, a he makau ko laua no Kuilioloa, a nolaila laua i olelo mai ai ia Kamapuaa e pepehi a make, i pakele laua, a e lilo laua i mau wahine na Kamapuaa ke make o Kuilioloa.
Mahope o keia kamailio ana o lakou, hoi mai la o Kuilioloa, a hiki, he ano okoa ka helehelena ke ike aku, okala ka hulu, wehe ke a luna, me ke a lalo, keke na niho kiei i waho. A ike o Kamapuaa i keia mau helehelena o Kuilioloa, oli aku la ia ma ke mele:
Kunahihi e—
Kunahihi.
Ano huhu e,
Ano huhu.
Helu ka manea,
Wili ka huelo,
Aa ka maka,
Keke hoi ka niho,
Aneane nanahu mai,
Moku au la,
Moku au la.
Nau hoi na ka ilio,
Na’u hoi na ka puaa make.
Ia wa kahea o Kamapuaa i na kino puaa ona, i ka nahelehele, i ke kukui, ke amaumau, ka uhaloa. Koo ia ka waha o Kuilioloa, aole hiki ke nahu iho. Komo ke kino puaa o ia nei i loko e ai, a make iho la o Kuilioloa.
MOKUNA IV.
Kaua Eha a Kamapuaa me Pele.
Holo mai la o Kamapuaa i Hawaii nei a pae ma Puna, pii aku la ia a hiki i Kilauea. Malaila, o Pele me kona mau kaikaina, a me na kaikunane. O kahi a Kamapuaa i ku ai i luna o Kilauea, o Akanikolea, he wahi kapu loa ia no Pele. Ma laila oia i ku ai a nana i ka lua, e noho ana na Hiiaka. Oia o Hiiaka, Hiiakaikapuaaneane, Hiiakaikapoliopele o ko Pele mau kaikaina ia. E kui lei ana lakou i lalo o Kilauea. Oli aku la o Kamapuaa penei:
A ka luna i Puuonioni,
Noho ke anaina a ka wahine,
I ka luna o Wahinekapu,
He oioina Kilauea,
He noho ana o Papalauahi,
Ke lauahi wale la no o Pele ia Puna.
Ua one a kai o Malama,
E malama ana e, aloha.
Ma keia oli ana o Kamapuaa, ua lohe no o Pele, a he hookuli okoa iho no. Owili ae la i ka ahu moena a moe iho la ma ke kae o ke kapuahi, me ka ike no, o Kamapuaa keia e ku nei i luna o Akanikolea. Oli aku la o Kamapuaa:
Mai Puna hoi au i hele mai nei,
Ua ike mai nei hoi au i na wahine kohi noni,
Wauwau noni,
Pakuikui noni,
Kakau noni,
O Kapunaiki kanaka loa,
Ka loa o kanaka, i ka hele ana,
Make i ka oopa,
I ka maloeloe,
E ala, aloha e!
Olelo mai o Pele i lalo o Halemaumau: “He ala aku ka hoi ke kanaka, o ka puaa ka la, oia ka mea e ala aku ai.” O ke kumu o keia olelo a Pele, o kela olelo henehene kuamuamu a Kamapuaa i na wahine kui noni. O ke ano o ia, no ka makole o Pele, nolaila kela olelo a Kamapuaa.
I aku o Kamapuaa i na ’kua: “Ea! ua ike ia mai la paha wau, ke olelo mai la, he puaa ka wau.” Olelo mai na akua: “Oli ia aku.”
Ia Makalii lau awaawa o Puna,
Hala ka wai mauka o Kapapala,
Lani pili o Hilo—e,
I Hilo, i Puna kaua e!
E Pele e! ilaila kaua e noho ai,
Kui ana i ka lehua i Hopoe nei la,
E kui oe, e lei au,
E ala, aloha—e!
Olelo aku na kaikaina Hiiaka o Pele: “E ala mai oe e moe loa nei, e nana aku i keia kanaka maikai e ku mai nei i luna o Akanikolea. O oe hoi o ka mea ike i ka nana ana, o ke kanaka nui, o ke kanaka iki, o ke kanaka loa, o ke kanaka poko, o ke kanaka pono, o ke kanaka hewa.”
I mai o Pele: “O kela puaa ka oukou e kuhi nei he kanaka, aole kela he kanaka, he puaa kela o Kamapuaa, ka moopuna puaa a Kamaunuaniho, ke keiki a Kahikiula a me Hina.” I aku na kaikaina: “O kela kanaka maikai e ku mai la i luna o Akanikolea, o kau ia e olelo nei he puaa, he oi oe o ka wahahee. Ua ike no makou i ka puaa makai o Puna, he kino puaa, he wawae puaa, he poo puaa, he maka puaa, he pepeiao puaa, he ihu puaa, o na ano a pau o ka puaa he okoa loa, aole e like me kela kino kanaka e ku mai la.” Olelo aku o Pele: “He puaa kela; aole kela he kanaka maoli e ku mai la i luna o Akanikolea.”
Olelo aku o Kamapuaa i na ’kua ona: “E! ike ia mai la paha wau.” Hoole mai na akua ma ke ano hoopunipuni, “Aole oe i ike ia e lakou.” Oli hou o Kamapuaa:
Aole oe i ike ia’u o Kama,
O Kama paha i kuahiwi kau i ike,
I ke kualono,
Ka nahelehele,
I ka pulupulu ahi,
I ke kumu nei o ka laau,
Kau Kama paha ia i ike.
Pane mai o Pele: “Ua ike au ia oe mai Kahiki oe i hele mai nei. Kaua mai nei oe me Lonokaeho a make ia oe. Lilo o Kowea he makuahunowai nou. Moe oe me ke kaikamahine ana a loaa ka olua keiki. Kii aku nei kuu ahi a ko maka ohiki. Nolaila oe i hele mai nei e kinai i kuu ahi, a e kaua me a’u.” Oli mai la o Pele:
O Kama hoi paha oe,
O kanaka o ka pali ku,
O ka pali moe
O ka pali ku-hoho
O ka pali kaa o ka pohaku,
I hehi ia e ka manu kalokalo,
Anu ai ka uka o Kaliuwaa,
Nou no o Hiwa,
O Kama hoi oe,
O ke keiki puaa a Hina ma,
Moopuna puaa a Kamaunuaniho,
O ko pa la, o Lelepa,
O ko opu la, o opu ohua,
O ka aha o ko ihu, o Haleaha,
O Kamapuaa oe,
O ka lemu helelei wale,
O ka ihu i hou ia i ka aha,
O ka mai pili i ka opu,
O ka huelo kahili mahope,
E o—e—Kama i ko inoa.
A hooki o Pele i kana oli, oli mai o Kamapuaa i kana oli. Ma keia mau oli kike a laua i hoomaka ai laua e kaua me ka ikaika loa.
Makole, makole akahi,
Hele i kai o Piheka,
Heaha ka ai e ai ai,
He lihilihi pau i ke ’kua.
He ’kua, he ’kua,
He ’kua na ’lii o Kona,
A Paieie i Mokuhia.
Hele aku o Panaewa,
Ikiiki e! Ikiiki e!
Ikiiki hoala hiamoe,
E ala ae oe e moe loa nei,
Aia ka la i Ouli,
Uliuli kai e uli,
Ka ua lele huna o Hopoe,
E kui e lele ka wahine
I kai o Makuakeke.
Hookeekee kahi akua,
Hoopunipuni kahi akua,
Kuahu ia ke ’kua ai puaa,
O Pele ke ’kua ai puaa,
Uhi—uha—mai ana o Pele,
E Pele e! kaukau li,
E Pele e! kaukau li.
HOOMAKA KE KAUA ANA.
Ma keia oli a Kamapuaa, Ua huhu loa o Pele. Kena aku la ia i na kaikaina a me na kaikunane e hoa ke ahi. Olelo aku o Pele i na kaikunane, e pii i luna kekahi a maluna iho o Kamapuaa, oia o Hiiakaluna, a o kekahi malalo ae, oia o Hiiakalalo. Ia laua i hookokoke mai ai ia Kamapuaa, e like me ka Pele olelo. Ninau ae la o Kamapuaa i na akua ona: “Owai keia mau mea?” “O na kaikunane o Pele, o Hiiakaluna, o Hiiakalalo. Ina e hui laua mamake kakou.” Mahope o keia lohe ana o Kamapuaa i na akua, hoouna aku la ia i kona akua hoalohaloha, o Lonoikiaweawealoha, e hele aku e hoalohaloha i na kaikunane o Pele. A launa ia me na kaikunane o Pele. Hana aku la ia e like me kona maalea, a pau iho la ko laua manao i ka Pele kauoha. Hele aku la laua a noho i kai o Puna, i Malamanui. Ma keia mau hana a na kaikunane, ua ike no o Pele. Nolaila, olelo aku la o Pele ia Lonomakua, e hoa ke ahi. A ike o Kamapuaa i ke ahi a Pele e a mai ana, oli aku la ia penei:
O ke ahi a Lonomakua la,
A ka wahine a Pele,
Ke a ala i uka o Puna,
I ka hau aiai o Maunakea,
I ka uwahi po i ka lani,
A ka wahine leo nui i Pohakea,
Ke halawai la me ka lani,
He akua kino lau,
Kino pahaohao,
O Lono ka maka,
Owau la ke kino,
Ke kii mai nei Hawaii ia’u,
I ke kaula waimaka nui,
Hiolo ka lae o ka pohaku,
Io io ka leo o ka ala,
Kui ke koi aweaweula,
Uwe ka leo o ka manu,
Ka leo waimaka nui o Hilo e!
Pau Kilauea i ke ahi e!
Kunia aku la wela ke one,
Ho’a ke ahi lele i luna,
I ka ai inoino a ke ’kua wahine,
Po Puna i ka ua a ka awaawa,
Pakui i ka uwahi a ka lua,
Hauna i ka uahi a Pele la e,
Aloha ka wahine o ka lua.
Olelo mai o Pele: “Ae he oiaio ia, ina oe i hele mai nei me ka maikai, alaila he maikai ko onei, nolaila, ma ka ikaika e loaa ai o Pele.” Kena ae la o Pele ia Lonomakua i ke ahi, na Hiiaka, na Kahoalii, na makuakane, na ’kua a pau loa. Lele ka pohaku i ka lani, paihi luna, owela ka la, kau ao ole ka lewa. Hele ka wela a ke alo o Kamapuaa, puni mai la kona kino i ke ahi a Pele. Aka, o Kamapuaa, ua puni oia i kona mau akua ia Kuliaikekaua. Nolaila, aohe he wela o Kamapuaa i ke ahi a Pele. Aka, ua pouli ka la i ka uwahi a ka wahine, ua nalo wale Kilauea i loko o ke ahi enaena, ua holo ka wela me ka hahana i na moku.
Nolaila, manao o Pele ua make o Kamapuaa, hoopau i ka a ana o ke ahi, a pio iho la ke ahi o Kilauea, koe iho la na momoku i lalo o Halemaumau.
I nana mai ko Pele hana, e ku aku ana no o Kamapuaa i luna o Akanikolea, aole i make. Kena hou o Pele e hoa ke ahi. Ia wa, kahea o Kamapuaa i ke kaikuahine ona ia Keliiomakahanaloa, he wahi ao uuku, e pii mai ana ma Kona mai. O ka hele ia a kupono i luna o Kilauea, o ka iliki iho la no ia o ka ua, piha o Kilauea a hanini, pio ke ahi a Pele. A koe i ka aunaki me ka aulima. Iho na kino puaa o Kama, piha o Kilauea. O ko Kamapuaa kino maoli. Hamana ka waha, keke na niho, komo o Halemaumau i loko o ka waha, komo o Pele me na kaikaina, na kaikunane i loko, kokoke e make o Pele ma. O ke ’kua malimali, o Lonoikiaweawealoha, holo lua kona manao, hookomo i ke aloha ia Kamapuaa a me na ’kua ona. Pakele ai o Pele mai make ia Kamapuaa ia kaua ana. Nolaila, haalele o Kamapuaa ia Halemaumau. Kena ae la o Pele ia Lonomakua, ke ahi. Hi’a iho la ke ahi a a no loko o ka aunaki, pulupulu iho la a a, hoa ia iho la a piha hou o Kilauea; pii mai la ke ahi a loaa o Kamapuaa i luna o Akanikolea. Kuu iho la o Kamapuaa i na kino lau ona, oia ka laau, ke olomea, ka hala, uhaloa, ke amaumau, pela laua i kaua ai a loihi ka manawa. Aole i pio, aole i pio. Mahope o keia kaua ana, noho a kane, a wahine iho la laua. Iloko o ia noho ana, ua mahele ia o Hawaii no laua, penei ke ano: Ekolu ia Pele, o Puna, o Kau, o Kona, he mau aina a loa lakou. O Kohala, o Hamakua, o Hilo, no Kamapuaa ia, aohe aa o keia mau aina ekolu. Pela i pau ai ke kaua ana.
MOKUNA V.
Kaua Alima a Kamapuaa me Makalii.
Mahope o ke kaua ana o Kamapuaa me Pele, holo mai la ia mai Hawaii mai a Maui, a Molokai, a Oahu nei. Mai Oahu aku a pae ma Kipu, i Kauai. Halawai mai la me ia o Limaloa, e hele ana i kahi o Kaneiki, he ’lii, a he aimoku, ia ia kekahi mau ahupuaa o Kauai. O ke kumu o ko Limaloa hele ana i laila, o na kaikuahine o Kaneiki. Ma keia hele ana he kino kanaka ko Kamapuaa, he ui, a he maikai ke nana aku. Nolaila, hoaikane o Limaloa ia ia. Ia laua e hele ana ma ke ala loa, i aku o Limaloa ia Kamapuaa: “O oe ka mea e loaa ai a’u wahine, nokamea, ua pau loa kuu waiwai ia laua, aohe nae he loaa iki.”
Ma keia hele ana, hiki aku la laua i luna o Kemamo he punawai e inu ia, ua paa nae i ka wahine ka waha i ke pani. Ninau aku o Kamapuaa i ka wai e inu, hoole mai ka wahine, aohe wai. Lalau o Kamapuaa i ka wahine, kiola i ka pali, inu iho la laua a hele aku la a hiki i Kilohana. Malalo o laila, he awawa kukui, a he mau wahine e ohi hua kukui ana, oia na wahine a Limaloa.
I aku o Kamapuaa: “E Limaloa! O au wahine paha keia?” “Ae,” pela mai o Limaloa. Kau aku la o Kamapuaa i ke oli, penei:
He wahi pali iki hoi o Kipu e hele ia nei,
Aole i anana ia ka loa o Makuaiki,
Aole hoi au i hele i ka loa,
Aole hoi i hele i ka laula,
He pali kui, e hono, e waha,
I Mauea la e! aia i luna,
Aia i luna ka leo o ke kanaka,
Aia i lalo ka leo o Kaiwikui,
Ke ualo la i ka pali o Mahukona.
E laa o Kona e!
O Kona iki, o Kona nui,
E laa ke kanaka i ke aloha e!
Ua loaa i ke aloha, ke haa mai la,
Haa la, haa na wahine i ka pali,
O Kukuiahinahina laua o Kukuiahalua,
O Aloula laua o Alokea.
Na Kaikuahine o Kaneiki e!
E aha ana la laua nei e!
E walea nei, o ka uka nei la,
Hoalohaloha wale, aloha.
I mai na wahine: “Aia hoi ke aloha a ua noho pu.” Kahea mai la na wahine ia laua nei. Iho aku la laua a hiki, noho pu iho la me na wahine. Hoouna aku la na wahine i ke kanaka, e hai aku ia Kaneiki i ko laua makemake i keia kanaka i kane na laua.
A lohe o Kaneiki, olelo mai la i ke kanaka, e hoi oe a olelo aku i na ’lii wahine: “Ua hoohiki ke kaikunane o olua o Kamapuaa ka olua kane, aka, ina nae o Kamapuaa ia, moe ia.” Kauoha aku la o Kaneiki i ke kanaka: “E hoi oe a hiki, e alakai mai i ka hale nei e ai ai.” A hala ke kanaka, hoomakaukau iho la o Kaneiki i ka ai a me ka ia na Kamapuaa. A hiki o Kamapuaa me Limaloa, kena aku la e ai, ai iho la laua. O Limaloa, he ai a kanaka kana, o Kamapuaa hoi, he ai a puaa kana. Mahope o laila, noho iho la lakou he mau la.
Hele o Kaneiki e kaua me Makalii, hee mai la o Kaneiki ia Makalii. Elua kaua ana me Kaneiki, hee ia Makalii. Nolaila, uwe na wahine a Kamapuaa i ka make ia Makalii. O Kamapuaa hoi, e moe ana no i ka hale, aole hele, aohe hana, o ka moe ka hana.
NO MAKALII.
Oia no kela Makalii i holo ai mai Oahu aku nei, iloko o ke kaua a Olopana me Kamapuaa, i olelo ia ma ke kaua ana a Olopana a me Kamapuaa ma Waianae. Eia nae, ua lilo ia i alii no Kauai ia wa, a malalo mai ona na kanaka o Kauai, pela i alii ai o Makalii.
A ala o Kamapuaa, olelo aku na wahine: “Kupanaha oe, o ka moe no kau, a o ka makuakane o kakou mai make, o maua no hoi mai make, ina la aole oe e ike.” I aku o Kamapuaa: “Owau ke hele e kaua me Makalii, a o oukou hoi e noho, mai hele oukou.” Ae mai o Kaneiki: “Ae, o oe ke hele.” Ninau aku o Kamapuaa ia Kaneiki: “Aohe au laau nui i ike ai, a i ole, i lohe ai?” “He laau no aia ia i uka o Kahikikolo.” Kii aku la na kanaka he lehulehu, a ooki a moku, lawe mai la me ke kauo a hiki i kai. Lalau iho la o Kamapuaa, a hele aku la, hahai aku la o Kaneiki me Limaloa, mahope o Kamapuaa. A hiki o Kamapuaa i luna o Kahoaea halawai laua me Ahuli, he koa no Makalii. Olelo aku o Kamapuaa haua hoi. Hahau o Ahuli i luna o Kamapuaa i ka laau palau. E hue ae ana o Kamapuaa i ka welau o Kahikikolo, lele ka laau a Ahuli i kahi e. Ike o Ahuli aohe ana laau, holo aku, e hahau aku ana o Kamapuaa i ka laau make o Ahuli.
A make o Ahuli, ku ana o Kanakea, he koa no, hele mai la a hahau i kana laau i luna o Kamapuaa, e peku ae ana o Kamapuaa i ke kumu o Kahikikolo, lele ka laau i kahi e. Holo o Kanakea e pee malalo o ke aalii. E uhau aku ana o Kamapuaa i ka laau, make loa o Kanakea.
Mahope ona o Omaumaukioe, a me Owalawalaheekio, he mau koa akamai i ka oo ihe. I aku o Kamapuaa: “Pahua hoi ka ihe.” E pahu mai ana laua ala elua i na ihe, e alo ae ana o Kamapuaa, hala, e holo aku ana laua ala, nalowale loa.
Mahope o laua ku ana o Makalii. I aku o Kamapuaa ia Kaneiki laua o Limaloa, he kanaka holo wale keia o Makalii. I aku o Kaneiki me Limaloa: “He koa o Makalii, aole holo ana.” Olelo aku o Kamapuaa: “Holo no, i kuu mele no auanei la holo o Makalii.” Oli aku la o Kamapuaa.
Nani kua ka pali,
Me he mea ala i kalai ia a nihoniho,
Ka pali o Kualele la e!
Lele, lele paha e!
Oli mai o Makalii ma ke mele, me kona hai mai ia ia he koa no Kauai, a me kona ike ole ia Kamapuaa:
O Makaliikuakawaiea au
He kaha ku wau no keia aina,
Ia’u o uka, ia’u o kai,
Ia’u o nae, ia’u o lalo,
No’u ka hele no ke koa,
Hele ka oha mahope,
Ka hele au a ke koa nui,
O Kauai nei la e!
Owai kou inoa?
E like me a’u nei la?
Oli aku o Kamapuaa i kana oli ia Makalii:
Lele ae la ka honu a kai,
Kipu iho la i ke alo o ka ala e!
A ke kai hoolono e!
Ke kupa o Kaena la!
Holo paha, aloha e.
I aku o Makalii ia Kamapuaa: “Akahi ka lea o kuu inoa ia oe, ina hoi e make o Kaneiki ia’u i keia la, o oe ka’u e hoola ai.” Ma keia olelo a Makalii ua puni o Kamapuaa i ka huhu ia wa. Nolaila oli aku la ia ma ke mele i na hoa kaua ona, me ka hai i na inoa o lakou:
O Naipuni oe a ka maia,
Ia Owela ka moku,
Kauoha ka aina i na makua,
I ka makuakane,
I ka makuahine,
I ke kaikuaana,
I ke kupunawahine,
I ke kahuna ia Lonoaohi,
Oia wale no ia i ka hele ana,
I hahai i ka mai o Kapomailele,
Hele ae nei oia ma kukulu o Kahiki,
Make ke kaua i ke Ahuku,
Hee ke kaua i ke Ahumoe,
Make ke kaua ia Olopana,
Hee ke kaua ia Pohuehue,
Make ke kaua ia Mahiki,
Hee ke kaua ia Popoki,
Make ke kaua ia Ohiki,
Hee ke kaua ia Alealea,
Make ke kaua ia Pipipi,
Hee ke kaua ia Aoa,
Make ke kaua ia Lepokolea,
Hee ke kaua ia Palahalaha,
Make ke kaua ia Akiaki,
Hee ke kaua ia Loloa,
Make ke kaua ia Paoolakei,
Hee ke kaua ia Paookauwila,
Make ke kaua ia Alamihi,
Hee ke kaua ia Aama,
Make ke kaua ia Kuapaa,
Hee ke kaua ia Naka,
Make ke kaua ia Opihi,
Hee ke kaua ia Heepali,
Make ke kaua ia Lipoa,
Hee ke kaua ia Limukohu,
Make ke kaua ia Ina,
Hee ke kaua ia Haukeuke,
Make ke kaua ia Olali,
Hee ke kaua ia Oopukai,
Make ke kaua ia Hinalea,
Hee ke kaua ia Weke,
Make ke kaua ia Opule,
Hee ke kaua ia Uhu,
Make ke kaua ia Mano,
Hee ke kaua ia Malolo,
Make ke kaua ia Piopio,
Hee ke kaua ia Lelepo,
Make ke kaua ia Auau,
Hee ke kaua ia Kauleinaha,
Make ke kaua ia Honunui,
Hee ke kaua ia Honuiki,
Make ke kaua ia Kumunuiaiake,
Hee ke kaua ia Niuloaihiki,
Make ke kaua ia Moanonuikalehua,
Hee ke kaua ia Kaeohoku,
Make ke kaua i Kaeholalo,
Hee ke kaua ia Nalukua,
Make ke kaua ia Nalualo,
Hee ke kaua ia Alei,
Make ke kaua ia Alemoe,
Hee ke kaua ia Keaumiki,
Make ke kaua ia Keauka,
Hee ke kaua ia Ahuikukanaloa,
Make ke kaua ia Laumaiakewili,
Hee ke kaua ia Laumaiakenahae,
Make ke kaua ia Kupalii,
Hee ke kaua ia Kanaunaumamaawa,
Make ke kaua ia Mokumokupoo,
Hee ke kaua ia Namakaokahai,
Make ke kaua ia Kuilioloa,
Hee ke kaua ia Koea,
Make ke kaua ia Lonokaeho la e!
Puni o Kahiki ku,
Moe maua me ke kaikamahine a Kowea,
Me Kekaihaakuloulani,
Iloko o Puokooko,
O Koo o Wainanauli,
Ilaila ka hale moe,
Kaohi mai ka makuahunowai,
E noho e ai i ka luhi o kaua,
Aole e paa ka puaa ia oe,
Ke kii nei au e kinai,
I ke ahi a ka po,
Aole e pio ke ahi ia oe,
He ahi na ke ’kua wahine,
Na Pele nui aimoku,
Hele aku he loa Kauanahunahu,
Na hua e ke ahi pau ka hulu puaa,
Ku ka hohono i na moku,
Ua wahi a wela ka aina,
Wela ka ulu Oahu, ia’u,
Pa Olopana i ka la iki,
Make Olopana i ka la nui,
Ai na ka iliili,
Ai na ka moi,
Ai na ka nananuu,
Ai na kii kapu o mua nei la,
Puni Oahu nei ia’u.
Kaawe ke kaikaina la make,
Kau i ka haka a Keluea,
Lawe ae ka aina la lilo,
E Iouli, e Iomea,
E ka ohana a Paikaua,
A Pueonuiokona,
A Kahonunuimaeaea,
A Kahonuikipooiki,
A Kapaemahu o Wakea.
Kipaku ia na makua lele i Kauai,
O ka mamala hoi a Kama,
I Mahiki mai Oahu mai,
Oia oe e Makaliinuikuakawaiea,
E o oe, ka’u lehua la e Makalii,
Ke pii la la, ke pii la,
Ke ako la la, ke ako la,
Ke puunaue la la, ke puunaue la,
O aku ka’u lehua kea la e Makalii,
Ke iho la la, ke iho la,
Ke wae la la, ke wae la,
Ke ako la la, ke ako la,
Ke aki la la, ke aki la,
Ke uo la la, ke uo la,
Ke kui la la, ke kui la,
Ke lawa ala la, ke lawa ala,
Ke paa ala la, ke paa ala,
Ke lei la la, ke lei la,
Ke lawe la la, ke lawe la,
Ke hao la la, ke hao la,
Ke hao la ke hai i ke one o Akelekele,
Kaikoo Hanalei e! Kaikoo,
Kai kuaau o Haena,
Kai poi o Kalalau e,
Kai ne halaole ko Milolii,
Lele ae la ka huna a ke kai i luna,
A ke kai kuike i ke alo o ka ala,
A ke kai hoomoe i ke alo o ka pohaku,
E hiki mai auanei kuu kino makani,
O Kukeaoiki, o Kukeaonui,
O Kukeaoloa, o Kukeaopoko,
O Kukeaonuimihamihaikalani,
Kaiehu ka lani, ehuehu ka lani,
Ehuehu ka lani ia oe la e!
E Makaliinuikuakawaiea,
Hee ko aina i ke kakahiaka,
E Makaliinuikuakawaiea la,
Puni Kauai nei ia’u la e, puni.
A lohe o Makalii i keia oli a Kamapuaa, mihi iho la ia i kona make. Maopopo iho la ia ia o Kamapuaa keia, nolaila, ninau mai la ia ia Kamapuaa ma ke oli penei:
O oe no ka na e Haunuu,
E Haulani, ka mano nui,
E Kaalokuloku, e ui e?
O kou inoa ia? E o mai.
Ae mai o Kamapuaa: “Ae owau no, o Kama.”
I aku o Makalii i mua o Kamapuaa: “Make, aohe wahi e ola ai, aohe uka, aohe kai, aohe nae, aohe lalo, aohe opu weuweu e pee iho ai, ua make ia oe e Kama.” I aku o Kama: “Aole oe e make, ke loaa kekahi mele o’u ia oe.” No ka huhu o Kama ke kumu o keia olelo ana i mele, no kela huaolelo a Makalii, i pane kikoi mai ai, penei: “Lea maoli kuu inoa ia oe, ina i make o Kaneiki ia’u i keia la, o oe ka’u e hoola.”
Pane aku o Makalii: “Iloko paha o ka opu o ka makuahine loaa ke mele.” Olelo aku o Kamapuaa me ka huhu: “Aole no ka e noonoo iho kou opu?”
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter VII (1)
0%35 min left in chapter