Chapter LXXIV: Part III: Mythical Tales. 710 (10)

Ua olelo ia no Kahiki mai keia laau, na Oilikukaheana i lawe mai he mau laau lawaia keia nana. I kona holo ana mai a pae ma Kauai, ike oia i ka wahine maikai o Kamaile, o ka hoowahine iho la no ia, a malama ia ua mau laau nei e Kamaile, a mahope kiola ia e Kamaile a ku ma Waialeale, o kekahi hoi haule a loaa ia Moikeha, a lawe ia mai e Moikeha mai Kauai mai, me kona ike ole i ke ano oia laau, lawe ia mai a kanu ia ma Halawa, ma Oahu. A ike o Moikeha i ka ulu ana o ua laau nei, holo keia hai aku i ka mea nana ka laau, oia hoi o Oilikukaheana, hai mai ia he paholei ka inoa. Noho o Moikeha a ulu ua laau nei a nui, no ka pohihihi iaia o ka inoa hele oia ia Ewa, oiai e noho kaawale ana o Ewa me Halawa, aole no hoi e ike wale ia o Halawa, oia ka mea i olelo ia ai: “Ike ole ia aku Halawa la; Aina i ka mole o Ewa la,” a pela aku.

O ko ia nei hele aku la no ia ia Ewa, o ko Ewa olelo mai la no ia e kii i ua laau nei. O ko ia nei kii aku la no ia ua kolo ke a-a, ko ianei huhuki mai la no ia o ke kumu o ka lau, ku ana imua o Ewa, a olelo aku o Ewa: “E ai mua au i keia laau a i make au, alaila, mai kanu oe aohe waiwai, aka ina aole au e make, alaila, waiwai kaua.” I ka ai ana a ua o Ewa, ona iho la ia a po ka la, ala mai la ia a kapa mai la i ka inoa he awa, mailaila mai ke kapaia ana o keia lau he awa, o ka awa a Kaumakaeha, ke ’lii. He nui aku no na wahi i olelo ia no kahi i loaa mai ai ka awa; ua olelo ia he mau manu ka mea nana i lawe mai a kanu ia ma ka nahelehele o Puna, ma Hawaii. O kekahi, he keiki ponoi no na Hiilei, o na wahi wehewehe no ia i loaa ia’u no kahi i loaa ai ka awa, mai na hoa mai.

O KONA WAHI E ULU AI.

Ua olelo ia o kona wahi e ulu ai oia ka aka, oia hoi ka lala, aia a kakiwi ia a kaomi ia me ka pohaku, a kolo ke a-a, alaila lawe e kanu i kau wahi e makemake ai, a o kekahi i ka wa e ka ia ai ka awa oia hoi ka uhuki ana, poke ae no i ka lala a hoolei iho iloko o ka lua o ka puawa i huhuki ia ae ai, a kanu apaa, a omaka ae, ua kapaia ua omaka he nihopuaa, alaila lawe e kanu. O ke kanu ana a’u i ike he like me ke kanu ana o ke ko.

NA INOA O NA AWA.

Papa, makea, mokihana; he keokeo ko lakou mau lala, he nunui ka lau. A ina e kanu ia ka papa, puka mai he papa ame ka puawa moi, he eleele ka ili o waho o kona mau lala. He puawa hiwa, na puawa ano nui iho la no ia i loaa ia’u.

Ka waiwai o ka puawa; oia hoi kahi i ulu mai ai na lala. He nui na waiwai o keia mea i ka wa kahiko, he mea kuai nui ia e na kanaka, i mea inu, i mea lapaau mai. Penei e hana ai ina he mea mai, o ka laau ihola no keia ame ka puaa hiwa, i loaa ka pu-pu o ka awa; e mama a loko o ke kanoa, a nui a hoka, oia ke kalana ana ae i na oka awa oloko, apau ia hoo-hee aku iloko o na apu, alaila, pule aku ke kahuna i na aumakua a pi aku i kekahi awa no lakou, o ka wala aku la no ia, hoonuu mai na poke puaa ae, hoonoenoe keia i ka po, loaa ka mea e kunewa ai i ke ao. Pela no hoi ka poe hoonohonoho akua, ina e hoi mai ke akua a noho iluna kena koke i awa i ai na ke akua; o ka mama iho la no ia o ka awa inu aku la apau, pela aku ana no, hele ia a ukolekole, nana aku oe makole launa ole, ka mea hoi i olelo ia:

“Makole! Makole! Akahi hele i kai o Piheka, heaha ka ai e ai ai, he awa.”

Pela no hoi, ina ua hewa oe i kou akua me kahi huluhulu awa e kala ai i ka hewa, alaila na ka huhu o ke akua, pela no hoi ina he komo hale aole e haule kahi huluhulu awa, hele ia a me he kanaka ala i hamo ia owaho o ka ili i ka poi ka hele a nakakaka, ka ka poe inu awa mea makemake loa ihola ia, i hele ia a: “Hapala ke ke-a, na ka ele ka ai.”

A o kekahi; ina ua hoohiki kekahi me kekahi aole laua e ike, aia a makemake laua e ike, me ka puawa alaila ike, ame ke kahi mau mea e ae no, me kahi huluhulu awa no e pono ai. Eia kekahi, aole e pono e ai e mamua o ka wa e inu ai i ka awa, o ona ole ka oia, a pau ka awa i ka inu alaila ai ka ai, alaila ona.

O ka puawa nohoi kekahi mea waiwai e kuai ia nei ma ko kakou aupuni nei. Nana aku oe o ka oiliili mau no ia o na wahi hapaha, i kela ahiahi keia ahiahi, i loaa ka mea hoomoemoe o ka po.

KA WAIWAI O KA LAU.

O ka lau he palahalaha nunui, ane like no me kekahi mau laau e ae, eia ka waiwai o ua lau nei; aia a hiki i ka wa mai, haliilii ia ka lau malalo alaila moe iho maluna, he ola no i na no o ka mai kupono ia laau.

NA WAHI PANA NO KEIA LAAU.

Aia ma Kamaile i Kauai, ma Halawa i Oahu, ma Maui nei o na puawa a Eleio, aole nae au i ike i kahi i ulu ai; ma Hawaii, Puna, ke ole nae au e kuhihewa, ko Molokai aole i maopopo ia’u. Aia no ia wahi pana ma Hakipuu, ma Oahu, o Hena ka inoa, aia no malaila he kanoa pohaku, he apu pohaku, a i ka hele ana o kekahi kanaka, o Kapuna kona inoa, a inu i ka awa, a i kona hoi ana, ona ia a moe a make loa i ka ona o ka awa, a i kona make ana malaila, kualapa ihola malaila elua kualapa ua hui ma kekahi wahi; oia ka na uha, a he puu uuku kahi malaila, a oia ka ke poo o ua kanaka nei; kapa ia ia wahi o Kapuna, aia ma uka o Hakipuu i Oahu. Kapaia ai keia wahi o Hena, kahi o ka awa ona.

O kahi mea iho la no ia i loaa ia’u, ame ka ninaninau ana aku i na hoa.

John Mana.

NO KA HANA ANA O KA WAA.

O kekahi oihana keia a na kanaka Hawaii i ka wa kahiko a hiki i keia manawa. Penei ke ano o ka hana ana: I ka hoomakaukau ana o ke kanaka e pii e hana waa, hele mua oia i ka puaa, ka ia ula, ka ia ele a me kekahi mau mea e ae, a lako keia mau mea hoi mai hoomoemoe i ka po, a ina he maikai, alaila, pii, aka, ina he keakea aole e pii.

I ka pii ana aole e pii pu me kekahi wahine o hewa. Ina e pii pu ka wahine e naha ana ka waa. I ka pii ana a hiki i kahi e ku ana ke koa kupono no ke kalai i waa, alaila, ho-a ka imu o na mea i hoolako ia; i ka a ana o ka imu, kii aku ke kanaka i kekahi o ka mamala o ke koa a ho-a pu i ka imu; a moa keia mau mea, alaila, kaumaha aku i na aumakua kalai waa, oia o Kupulupulu, Kumokuhalii, Kuolonowao, Kupepeiaoloa, Kuhooholopali, Kupaaikee, Kanealuka, a he lehulehu aku no na mea i koe; alaila, ai iho la ke kanaka i kekahi mau mea a hoolei na ke akua kekahi, a pau na mea i ka hana ia, hoomaka ke oki.

O ke koi e oki ai i ka wa kahiko he pohaku i anai ia a oi; i hoopaa ia me kekahi laau; i ke oki ana eli a kaawale ka lepo a waiho ke aa, alaila, oki. Ua aneane e hala ka pule ina na ke kanaka hookahi e oki a hina; ina ha nui ka poe nana e oki, alaila, e hina no i na la elua, aka, i keia manawa, ua loaa mai ke koi hao a ua hikiwawe loa ka hina no ka oi loa; ua hiki i ke kanaka ikaika ke oki i ka koa i ka hapalua hora a hina; i ka hina ana kaumaha hou i na aumakua, alaila, hoomaka ka hana ana a lilo i waa. A pau ka hana, a ane mama, alaila, kauo i kai a loko o kahi i hoomakaukau ia nona. A hala na malama ekolu a oi aku, alaila, hoomaikai loa, a kapili i na laau.

Penei e kapili ai: O ka laau e kapili ai he ahakea; eha kupe elua moo, a eia ka inoa o na maha o ka laau e kalai ai. 1, maha kiapuapu; 2, maha hoonolunolu; 3, maha oio; 4, maha unu, e like me ka maha o ka waa, pela no ka maha o ka laau i hana ia ai. O ka mea e paa ai keia mau laau he kaula aha; a paa i ka hana ia alaila lolo ka puaa, ina maikai ka lolo ana alaila, he waa paa ia, aka, ina e hewa ka lolo ana, he waa paa ole, a i ole ia he pilikia no ka mea nona ka waa, apau keia, kii ke ama e kalai me na iako a me ka wae, ke kuapoi.

Ua kapa ia keia poe i maa ma ia hana, he kahuna kalai waa. O keia oihana, he oihana eha a he oihana make. Ua hana no au i keia oihana mai ko’u wa he umikumamalua makahiki, aka, he oihana waiwai no ina e hoomau kekahi i ka hana malaila; no ka mea, ina eha anana ka loa o kekahi waa a oi; aole i paa i ke kapili, alaila, e lilo no i $40.00. Ina paa i ke kapili ua loaa ke $80.00 kekahi a oi aku kekahi.

Koakanu.

I ka hoomakaukau ana o na kahuna kalai waa e pii i ke kuahiwi, hookala mua i na koi pahoa a oi; noho a po; moe i ka po a loaa ka moe maikai, alaila pii; ina aole e loaa ka moe maikai aole e hiki ke pii. Eia kekahi mea nui. I ka pii ana o ua mau kanaka nei a ka nahelehele a lohe laua i ke kani o ka alala, pau ka manao e pii e kua i ka waa, no ka mea, ua maopopo akula ia laua ua puha ka waa. Ina aole laua e lohe i ke kani a ka manu a hiki i kahi o ka waa, olioli loa ua mau kahuna nei.

Eia kekahi pule no ke oki ana i ke kumu ame ka welau: “E kua i uka, e kua i kai, e kua i o, e kua ia nei, e nana e ka la, i kamana waa; e ike e ko luna, e ike e ko lalo nei i ke oki ana o ka kakou waa.”

Alaila hoomaka akula ua mau kanaka nei e oki i ka laau a hina ilalo. Ina he waa lawaia ka waa i manaoia, he pule okoa ana no ko ke oki ana o ia waa; ina he waa kuai aku me hai, he pule okoa no ko ke oki ana o ia waa. Ua mahele pono ia ka pule no ke oki ana i ka welau, ke kumu, ke kalai ana, ke kauo ana, ke kapili ana, a me ka hooholo ana iloko o ke kai. O ka loaa ole hoi ka hewa.

Kauwenaole.

NO KA MAILE.

O ka maile kekahi o na laau hihi e ulu nei ma Hawaii nei. A ke manao nei au oia no kekahi o na lau nahele mai Kahiki loa mai, e ulu nui ana ma ko kakou mau kuahiwi. E ulu pu ana hoi me na laau nui, a liilii, na laau hihi, a kokolo, e ulu hihi ana ma na wahi uliuli, me na lau onaona o kanahele, o ka uku waokele, ma na ulu laau o na kuahiwi o kakou nei.

KONA WAHI E ULU NEI.

Ua ulu ka maile ma na kuahiwi, na kualono, na pae puu, na mauna, ma na kae o na kahawai o uka lilo, na wao, na waokele, na hanahanai pali, a me na pali hauliuli. Aka, he kakaikahi no hoi ma kau wahi, a ulu nui no hoi ma kekahi wahi. Aole oia i ulu ma kahi panoa, ma kahi a-a, ma na kula, a ma na kahakai. Aka, aia wale no mauka lilo ma kahi paa mau i ka ohu, maloko o na ulu laau waonahele.

KONA ANO.

Elua no ano o ka maile i loaa ia’u, aka, hookahi no onaona, a hookahi no hoi ala, a me na wahi kaulana o lakou i ulu nui ai: 1. Ka maile kuhonua. O ka maile ku honua, ua ulu nui no ia ma na wahi apau a’u i hai ae nei, he maile hihi no ia. Aka, he pono no nae ia’u e hoike ’ku ia oukou, ma ka mea i ike ia e a’u ma ko’u wahi. Nokamea, ke ui ae nei au i na hoa, a he okoa ka ia ano maile i kapaia, kuhonua, ma na kuahiwi o kela wahi keia wahi o ko kakou pae moku nei. He maile lau ane poepoe, a ane loloa keia, aka, aole nae i loloa wiwi makalii loa, elike me ka maile laulii, ua ane like paha me ka lau o ka alani. I ka wa opiopio o ka ulu ana ae, hookahi no kumu, hookahi no lala, ma na ulu laau o ko’u wahi, he iwilei a oi, a hookahi anana ka loa, oia lala liilii opiopio maikai, i paa pono i na lau uliuli aala, he pahee oia i ka lima o ke kanaka ke huki mai, a koe ’ku kona iho.

A ina mai kona ulu ana ae mai kona wa opiopio, aole i loaa iki i ka lima o ke kanaka, alaila, e nui ana oia olalo; a hihi nui iluna i ka wekiu o na laau, elike me ke kowali, a me na mea ano like apau, a o na lala i kupu ae mai kona kino hihi ae, he mau lala maikai no ia e like me ka mea i hai mua ia ae nei.

Ua ulu nui keia ano maile ma na kuahiwi o Kanoenoe i ka uka o Halelena, a me ke kumu o na pali o Haupu, mauna Kilohana, o oia pu no kekahi o na laau hihi o ka nahele o Alakai, i haku ia ma ke mele, ma Kauai:

Mapumapu mai ke ala
Ke onaona oia kuahiwi,
O ka nahele o Alakai
Ia kalehua make noe.

Ua ulu nui nohoi oia ma na pali Koolau, a ma ka iu o Halemano i ka uka o Kukaniloko, a ma ia uka iuiu waonahele i naue makaikai ai, kekahi mau iwa o ka uka iu ano nei, i na la i hala ’ku la a ua ike kumaka laua i ka ulu nui ma ia wao, ia makou ma ke Ehukai.

2. Ka Maile Laulii. O keia ano maile aole oia ulu nui ma kekahi wahi, a nele loa no hoi ma kauwahi o ko kakou mau kuahiwi nei. He maile hihi no keia, ua ano okoa oia mai ka maile kuhonua ae, he lau liilii oheohe keia, he makalii he ano like paha me ka lau o ka wilou, a i ole ia me ke koa laulii, aole no au i ike pono loa i ke ano o kona ulu ana, ma ka lohe, ua ulu nui oia ma Koiahi, ma na kuahiwi o Waianae ma Oahu, kapaia “ka maile laulii o Koiahi.” Ua kaulana nui keia maile ma ka waha o na kanaka mai Hawaii a Kauai, pela nohoi ua ulu no ia ma na pali o Nuuanu, ua ike au he maile lau liilii no malaila i ano like me keia. A ua ulu no ma Kauai kekahi, he makalii no, aole no i like loa me keia maile, aka, no ka ulu nui ole malaila kapa aku na kanaka malaila, he maile laulii. Aia ma ka aoao hikina o ka pali o Haupu e kupono ana i ka wai o Kemamo, a me ka maia piipii o Kanalehua.

KONA MAKEMAKE NUI IA.

Ua makemake nui ia ka maile e na kanaka o Hawaii nei, ke manao nei au he mea mau no paha ia mai na kupuna mai, aole paha? Ua lawe nui ia ka maile no na ahaaina nui, i mea hoouliuli a hoowehiwehi.

Ua kahikoia i na mea uliuli apau o ke kuahiwi, a meia pu kekahi i hanaia me ka noiau nui maloko a me waho, pela no hoi me na hale noho, ua kii ia no i mea kahiko no loko i mea hoonani a hoohiehie paha, a ua lawe nui ia hoi i lei no na kanaka, na kane, na wahine a me na kamalii, na ’lii ka poe hanohano a me ka poe waiwai, lopa, kuapaa, makewela, ua makemake nui ko Hawaii nei i keia lau lipolipo o ka nahele, no ke ala no. A ma ia makemake nui ia e na kanaka, nolaila, ua haku nui ia oia maloko o na mele, na hula, na kanikau a me na himeni hooaeae e ae he nui wale.

A mamuli no o ka maile i kapaia ai na inoa o na kaikuahine ala o Aiwohikupua, kekahi keiki alii o Kauai. Eia ko lakou mau inoa: Mailehaiwale, Mailekaluhea, Mailelaulii, a me Mailepakaha, a me kekahi o na wahi pana kaulana olaila no, ke ahi lele o Kamaile, no ka ulu nui no o ka maile ma ia mau kakai pali, e pili ana me Nualolo, me na pali o Kalalau a huli maanei o ka oopu peke o Hanakapiai, kiei i ka pali o ahi o Makana, ia ha’u ka waha o Haena i ka makani, o ka nahele hookahi keia oia mau kuahiwi, o ka maile.

A he mau maile e ae no kekahi, he mau maile haole nae, aole i loaa ia’u ka inoa, oia kela laau e ulu ana ma ka puka pa o Mr. Bishop, a ua ulu no kekahi ano maile ma ke kula ma ka nahelehele, he maile heu, i na e ai ae i ka ia he palani a me ka maikoiko, o ka mea ia e pau ai ka hohono, e lomi ai i ka lau, ua hoomanao paha oukou i keia, aia no e ulu nei ma na kula.

A i na aole i pono keia wehewehe ana i keia lau nahele o kakou nei, alaila maluna iho ia o’u no ka mea, aole no au i kamaaina loa i ke ano o na maile o Hawaii nei, no ka mea, aole keia o ko’u home ponoi, no na kai anu o Arita au.

Ed. K. Lilikalani.

HE MOOLELO NO KA WILIWILI.

O ka wiliwili oia kekahi o na laau maikai o Hawaii nei; aole nae i like kona ano me na laau e ae a kakou i ike iho nei i ko lakou mau moolelo mamua iho nei. Aole no hoi i like me na laau e ae e ulu mai nei, nolaila, eia na mea i loaa mai ia’u ma ko’u ninau ana aku i na hoa. Ua hai mai lakou no Hawaii nei no keia laau, aka aole i loaa ia’u kahi i ulu mai ai keia laau. O ke ano o keia laau he ooi, nolaila e loaa ia kakou ka manao mua.

O KA HANA A KA WILIWILI.

O ka wiliwili he laau hana nui ia keia ma Hawaii nei, i mea e kuai aku me kekahi poe aku, a i mea ama waa no kekahi. Aole oia wale no; i mea wahie no kekahi i mea e moa ai ka ai a kekahi poe. O kahi ulu nui o keia laau ma na kua lono a me na kahawai hauliuli e waiho mai nei. Ua kii ia i mea hooholo moku e na kamalii a me na kanaka; ua kii ia i mea aniani no kahi poe, aia a na hana ke aniani alaila, kii aku hana iho la a kupono i ke aniani alaila hookomo iho.

Aole oia wale no; he hana ia no i waa, ina he wiliwili nui e kupono ana i ka waa, aole nae e pono i na kanaka elua a ekolu, o piholo i ke kai. Aole nae i ka manawa maka e kalai ia ai a pau; a aia a waiho aku a maloo alaila lawe mai; ua like no ka hana ana o ke ama me ka waa wiliwili. A hiki mai ka manawa e ike ia ai ka ia, o ka inoa oia ia he auau, holo aku la ka mea nona keia waa wiliwili holo pu akula me ka nui o na waa a loaa mai ka ia, alaila, hoi mai kanaka haawi ia iho la ka ia me kahi kanaka nona ka waa wiliwili. Aole oia wale no; he hana ia e kekahi poe i pulupulu i mea hoomau i ke ahi, i mea e puhi paka no kekahi poe. Oia iho la na mea i loaa mai ia’u ma ko’u hele ana aku e ninau i na hoa. Ua hai mai no lakou e like me ka mea i loaa ia lakou a wili iho la me kahi mea i loaa ia’u a mahuahua iki; he nui wale aku no paha na mea i koe, aole nae i loaa aku ia’u. Pela ka nui o ka mea i loaa.

W. J. Kahopukahi.

NO NA OHIA O HAWAII NEI.

Na ohia i loaa ia’u oia hoi ka ohia kumakua, ohia puakea, ohia ulaula, ohia lehua, ohia kuikawa, ohia ha ame ka ohia ahihi, nolaila, e wehewehe mua kakou i ke ano o na ohia me ko lakou wahi i loaa mai ai.

KE ANO O KA OHIA KUMAKUA.

He ano like no me ko ke koa kino; o ko ianei ili nae he ano like me ko ke kukui, he palupalu nae ko i nei kino ke oki ia, a he mananalo kona ili ke ai aku, oia no hoi kekahi ai o ka wa pilikia ke pii ma ka nahelehele, he laau hale nae keia no na hale nui a me na hale liilii iki iho, he popopo wale nae keia laau ke kukulu hale ia, he pou pa, he laau akui no hoi kekahi no ka wa upenakuu, elua ano pua o keia laau, he pua keokeo a he pua ulaula, oia iho la ke ano o keia laau.

KE ANO O KA OHIA PUAKEA.

He wahine maikai keia, mamuli o ke kapa ia ana o ka inoa o keia ohia puakea no kekahi kaikamahine maikai, oia hoi, o Waiakea, no kona noho paa ana malaila, a hiki i kona wa i lauhine ai, ia wa, hoopuka mai ia i kana huaolelo penei: “E Aulii e,” kahea mai o Aulii, “Eia no au.” “E kii oe i kuu hua ohelo aia ia Kealia (ma Oahu) a e lawe mai oe. I ninau mai auanei ia ia oe, heaha mai nei kau? Alaila hai aku oe, i kii mai nei au i ka hua ohelo a ko kaikamahine a Waiakea, no ka nui o kona ono.” Ia manawa haawiia mai la ua mau huaohelo nei. A i ko Aulii hoi ana mai a hiki i ka hale o Waiakea, ninau mai o Waiakea: “Auhea na hua?” “Eia no,” wahi a Aulii a i ka nana ana iho a Waiakea, ua ike oia ua kupono ole i kona makemake, ia manawa kapa iho ia i ka inoa o ua mau hua nei, o Puakea, oia iho la ka mea i kapa ia ai ka inoa o keia laau he ohia puakea; a o keia laau he keokeo ka pua ame kona hua ke pala; he ono no hoi ke ai aku, a o kona anoano, hookahi no, elua apana, he poepoe, o ka wai o kona pua, he ai na na manu, a ma ka lala i paapu i na pua, malaila e kapili ia ai i ke kepau e ka poe kapili manu, a pili no hoi ka manu, kahea aku ka mea kapili manu: “A pili, a pili ka’u manu, a pela aku, he awiwi loa ke kii ana o ka manu. O kona kino, he wahie ame na lala.”

NO KA OHIA ULAULA.

O ke ano o keia ohia, he ohia lau loloa, ua like no me ko ka ohia puakea, he laau paa ke hana ia i laau hale. O ke kumu nae i loaa mai ai keia ohia, mai loko mai o Puaena laua me Ukoa. I ko laua wa e noho a kane a wahine ana, hanau mai la ka laua keiki o Laka, mamuli o ke kapa ia ana o kekahi kanaka o Kukaohialaka. Mahope kupu mai ka manao iloko o Laka e hele e ike i kona kaikuahine hoahanau ia Waiakea, aia i kona wa i hele ai e ike, pane mai o Ukoa iaia: “Ke hele la oe e ike i ko kaikuahine, e kapa ia ana nae kou inoa o Kukaohialaka.” Oia iho la ka mea i kapa ia ai ka inoa o keia ohia he ohia ula, no ka ula o ua keiki nei, a mamuli no hoi o ka inoa o keia keiki i kapa ia ai, he ohia ula (Kukaohiaula). Ua like no kana hana me ka mea i hai ia no ka ohia puakea.

KE ANO O KA OHIA LEHUA.

O ke ano o keia ohia lehua, he ano okoa no, aole i like me ko keia mau ohia i hai ia ae nei maluna. O kahi nae i loaa mai ai ka inoa o keia ohia, no ka ukiuki loa o Poopapale i ka haule mau o na punana hua a Akohe (he manu keia), nolaila, ulu mai ka manao iloko o Poopapale e kii e hakihaki i kona mau lala a lilo i mea ole. I kona hoomaka ana nae e uhai, e uwe ae ana o ua o Kalehua, no ka nui o kona eha, ia wa olelo mai o Poopapale ia Kalehua: “He kanaka no ka hoi oe la, hooluhi oe ia’u e hooluhi ai.” Ia wa, olelo ae o Kalehua: “E ola au.” Olelo aku o Poopapale: “Heaha kau waiwai e ola ai oe ia’u?” Pane mai o Kalehua ia Poopapale: “Ina e ola ana au ia oe, alaila, loaa kou pomaikai.” I aku o Poopapale: “Heaha ka pomaikai.” “He ai ka ia’u a me ka wai, ina oe e hele i ka makaikai a hiki i kou wa pilikia ai, e, ia’u ka ai a me ka wai, alaila, ola ka hoi ana a me kou mau hoa.” Oia ihola ka inoa o keia lehua, maloko mai o Kalehua, he wahine maikai keia, aole i loaa ia’u kona mau makua; oia kahi moolelo i loaa ia’u. O kekahi hana a keia laau, he mea kapili manu ia e na kamalii. O ka inoa ponoi o Poopapale, o Oupoopapale.

KE ANO O KA OHIA KUIKAWA.

He ohia nui keia; o kona kino nae he pakepake, elike me ko ka puhala ke oki ia, he laau popopo wale nae, aole loihi kona mau la. O ka hana a keia laau, he mea hana ia i lamalama i ka poe pii i ke kua laau i ka wa e poeleele ai, oia ka hana a keia laau i loaa ia’u.

KE ANO O KA OHIA HA.

O ke ano o keia ohia, he nui kona kino, he ohia paa loa keia, he ku na laau nui iloko o ko ianei kino, ke kau kekahi lepo maluna oia laau, alaila, e ulu ana no kekahi laau; he laau paakiki, ua like me ko ke aalii ano, ke nana aku; he laau hina ole nae i ka makani. Oia ihola no ke ano o keia laau i loaa ia’u.

KE ANO O KA OHIA AHIHI.

O ka ohia ahihi, ua like no ia me kekahi laau e ae a kakou i ike ai, oia hoi ka maile hihia me ka huehue; he hopu hewa nae kekahi poe me ke kuhihewa nae i keia laau he maile, aka aole no nae e nalo ko ia nei ano, he keokeo ka ili a he uaua no hoi. O kahi nae i loaa mai ai keia laau, aole i maopopo ia’u, aka, ma ka noonoo ana, he laau kanaka no paha keia, oia iho la nae ke ano o keia laau.

NO KAHI I LOAA MAI AI KEIA MAU LAAU.

Ke olelo nei kekahi poe, he laau kahiko no keia no Hawaii nei. Pela no paha, wahi a na moolelo kahiko o Hawaii nei, wahi hoi a kekahi poe, ua loaa mai keia laau mai ka waha mai o Ukeke, he manu keia mai Kahiki mai, a nana i lawe mai a hiki i Hawaii nei, aka, no Hawaii nei no. O kekahi hoi mai a Koea mai, kahi i loaa mai ai keia mau laau, mailoko mai o ke kania-i o Waia; keia laau nae, he laau huna ia e Waia iloko o kona puu, aka, no ka nui o ka ukiuki o Koea no ka hakihaki mau o kana laau e kii mau ai, nolaila, ui ae la ia ia Kawau ke kanaka kahiko: “Ea! owai la na laau kahiko au i ike ai mai kou wa opio a elemakule?” Hai mai o Kawau: “He laau no koe; aole e loaa ana ia oe, no ka mea, he kanaka ikaika o Waia, he huna nae.” “A pehea e loaa ai?” wahi a Koea. “Eia ke kumu e loaa ai, ina e hele oe, a i olelo mai kela ia oe, alaila, pane aku oe; i hele mai nei au i mau laau na’u, pela oe e olelo aku ai.” O ka hele aku la no ia o Koea a ku ana i ke alo o Waia, pane mai o Waia: “Heaha mai nei kau?” Pane aku o Koea: “I kii mai nei au i au mau laau, no ka mea, ua hoomaka au e oki i na laau a pau, aole nae he paa, nolaila, ninau mai nei au ia Kawau a kuhikuhi ia mai nei ia oe, oia ka mea au i hele mai nei i ou la.” Pane mai o Waia: “He mau laau no, i na e ae ana oe i ka’u.” Pane aku o Koea: “Ae no au i kau.” Ia wa olelo mai o Waia iaia: “E paa oe i kuu puu, i paa auanei oe i kuu puu a loihi, i puka mai auanei he mau wahine, alaila hopu no oe a paa, alaila loaa ia oe ka pomaikai; ina i make au, o kuu puu kau mea malama.” O ko ia nei hele aku la noia a paa ana i ka puu o Waia a loihi. Puka mai la ua mau wahine nei, o ko ia nei hopu aku la noia a paa; a paa iho la no hoi keia i ka puu o Waia. Oia iho la kekahi kumu i loaa mai ai keia mau laau mai loko mai o ka puu o Waia. Aole i loaa aku ia’u na mea i koe aku. O na mea iho la no ia i loaa ia’u mai kekahi mai o na hoa.

W. B. Kaupena.

NO KA MOENA.

Eia malalo iho nei na wahi mea i loaa ia’u ma ko’u ninaninau ana aku i na hoa, a me kahi luahine i kokoke aku kona mau la ma ke kae o ka lua. A e lohe no hoi oukou i na mamala pahoa e kaawale ai ka noonoo.

NA INOA O NA MOENA O HAWAII NEI.

Eia na moena a Maui nei i kapa’i i na inoa: pa-wehe, lauhala, makalii, pueo, launui, puu-ka-io, makanui, hiialo, ne-ki, opuu, kumukolu, alolua, makoloa, kumulua, puahala. Oia iho la na inoa a Maui nei i kapa’i i na moena. O ko Hawaii hoi, he ano like no me ko Maui nei, eia nae, ma kekahi mau moena aole i like na inoa. Eia na inoa: pawehe, lauhala, makalii, pueo, launui, ne-ki, makoloa. O ko Oahu hoi a’u i ike ai, ua like no me ko Hawaii. O ko Kauai hoi, ua like me ko Maui nei. Eia nae na inoa i koe i ko Maui nei: aneenee, palaueka, a me ka pakea. O ko Molokai hoi ua like me ko Maui nei; pela no hoi o Kahoolawe, ua like me ko Maui nei; ua like no hoi ko Lanai e like me ko Maui nei. O ko Niihau hoi, ua like no me ko Kauai.

NO KA HANA I NA LAUHALA, NA AKAAKAI, AME KA MAKOLOA.

O ka hana ana o ka moena makalii, aole e pono i ka lauhala o-o, o ulaula ka moena a he inoino no hoi; aia wale no ka pono he lauhala muo, a opiopio no hoi, alaila, ooki ia lalo kahi e pili ana i ke kumu, alaila, hoi mai. Ho-a ka imu, a olani i keia lau hala opiopio me ka moa maikai, kau-lai aku i ka la, a maloo, pokaa aku e like me ka makemake o mea nana e hana.

O KA MOENA PUU-KA-IO, KONA HANA ANA.

He pono lauhala no, ina no he lauhala o-o, a he lauhala opiopio, aia no i ka mea e loaa ana, o ka lauhala nae kona mea hana. O ka ne-ki, he akaakai ia. Aia a o ke akaakai opiopio ka mea e hana ia ai, no ka mea, ina he akaakai o-o he paapaaina, a i ole ia, he ula i ka nana iho. O ka makoloa hoi, hele no hoi e oki i ka makoloa nui, a i ole ia, he uhuki mai no.

NO KA ULANA ANA.

Penei ka ulana ana o ka moena makalii; ki-hae a liilii e like me ka manao o ka mea nana ia e hana ana, alaila, ulana iluna o ka papa. O ka’u mea no nae keia i ike, a paa no hoi. No ka moena makoloa, he ulana aku no ia, aole papa. Ina nae oe e moe, he pahee. O ka moena lauhala, aole i loaa ia’u. O ka moena akaakai, he ulana no e like me ko ka lauhala, o ka moe ana aku nae i keia moena, he koekoe, a liuliu iki iho mehana. O ka moena alolua; i ka ulana ana, elua lauhala, o ke alo o kekahi me ke alo o kekahi, a pela aku e ulana’i. Aia no i ka lauhala e loaa ana, ina no he lauhala o-o a opiopio paha. O ka moena puahala, ua like kona kumu me ka pua o ka hala i ka wa e oki ai, he nihoniho, aia no i ka lauhala e loaa ana. O ka moena makanui aole i maopopo ia’u. O ka moena pakea; ma keia moena ua kanalua ko’u noonoo ana, eia ka wehewehe ana a kekahi. O ka pakea, he moena iwi ia, oia hoi ka iwi o ka lauhala i ka manawa e koe ai, a ulana aku. O ka kekahi hoi, he moena makoloa, oia ka ka moena aiai loa, aole wahi kiko ulaula, eleele a pela aku. O ka moena pueo, he moena makanui. Aole wau i ike ia moena. O ka moena launui, aole wau i ike. O ka moena hiialo, aole no wau i ike. O ka moena kumukolu, ekolu no kumu wahi a ka olelo; o ka moena kumulua, elua haunu, heaha la ia mea? aole wau i ike. O ka moena palau, oia hoi he wahi aneenee, aia ma kapuahi, a ma waho iho o ka lanai, a maloko mai paha. O ka palau, a me ke anee-nee, hookahi no laua, o ka moena pawehe, he moena makoloa ia; pehea la kona hana ia ana? aole i wehewehe ia mai.

NA WAHI KAULANA O NA MOENA.

Ua kaulana o Niihau i ka moena pawehe i ka wa kahiko, a me keia wa no paha. Ua kaulana hoi o Puna i ka moena makalii, o ka aina no ia i hele a punia i ke ala o ka hinano, o ko Hawaii mea kaulana iho la no ia. O ko Maui nei, ua kaulana oia ma ka moena puahala. Aole no a kakou manao nui ana ia Maui nei. O ko Molokai moena kaulana, aole i loaa ia’u. O ke kui laau no kona mea kaulana. “Molokai kui laau ’la, e mau ke ea ou!”

O ko Oahu moena kaulana aole i maopopo, ua kaulana oia i ka onohi o na kai: “Pookela no Oahu, e mau ke ea ou!”

O ko Kauai moena kaulana, ua huikau ko laua me Niihau: “Kauai kea hakahaka, e mau ke ea ou!”

Oia iho la no na mea i loaa ma ka imi ana, a me ka ninaninau ana iwaena o na hoa. E aho nae ia ola ka houpo lewa, e nana aku ana he loa ke alanui.

G. S. Kahanai.

NO KA LAAU KOA.

No ka maopopo ole ia’u o kahi i loaa mai ai ka laau koa, nolaila, aole e hiki ia’u ke wehewehe pono aku i ke kumu i loaa mai ai i Hawaii nei; no na aina e mai paha, no Hawaii nei no paha? Aka, i hookahi a kakou mea e huli ai a nana iho o ka waiwai o ka laau.

WAIWAI MUA, O KA WAHIE.

He laau waiwai ke koa ke makemake ke kanaka e imi i waiwai nona ma ka hana ana i ka wahie a penei e hana’i: E kua a nui; poke a poepoe i hookahi anana ka loa o ka pauku, a kukulu paila, i hookahi anana ke kiekie, hookahi anana ka laula, hoopiha a piha pono. Ina e loaa na paila (100) a kuai aku me ka poe makemake wahie, i hookahi paila, ewalu kala ($8.00). Oia waiwai aku la ia. Eia kekahi mau waiwai: O ke kua lei bipi, o ka papa kui poi, he papa hale, he kua hale, ke pili, ka pahu kupapau, ka pahu lole, ke pani puka. No loko mai o na papa koa ua hana ia he mau pahu lole maikai a me na pahu kupapau maikai, ame na pani puka hale. Noloko o ka laau koa i hana ia’i kekahi mau moe maikai loa i kapaia he moe koa. A he mau moe kumukuai nui no hoi, a pela aku.

EIA KEKAHI WAIWAI NUI; O KA WAA.

I ka waa naaupo o Hawaii nei, ua loaa e no ke akamai kapili waa i na kanaka. Ua hiki no ke kapili i na waa nui i hiki aku ka loa i ka umi anana, a oi aku a emi mai. A me na waa liilii i hiki aku ka loa i ke ono a i emi mai a ka eha. O ka hohonu o kekahi mau waa nui, ua hiki i ka poaeae o ke kanaka ke ku ia iloko o ka waha o ka waa. Kakaikahi nae ka ike ia o na waa nui i kanaka; i na ’lii wale no e ike ia’i i ka wa kahiko. O ka hohonu o na waa liilii ua like no me ke ano e ike ia nei i keia wa.

No ke koi: O ke koi e kalai ai i na waa ia manawa, he mau koi pahoa, aole ike nui ia i keia manawa. He ano okoa no ia mau pohaku, he mau pohaku paakiki, oia na koi e oki ai a hina ilalo, ame ke kalai ana ia loko, aole he koi maoli ia manawa.

NO KA PII ANA E OKI.

O ka pii ana o ke kahuna kalai waa a hiki i kahi o ka laau i makemakeia i waa, nana mua aku i ka lala kamahele, a ma kahi e ku ai o ka lala kamahele, malaila e hina ai ka laau; ina e hina a ili iluna o kekahi laau okoa, aole pono, ina e hina ma kahi kaawale ua maikai ia.

I ka hina ana o ka laau ilalo, lele mai ka manu elepaio, oia ke akua o ka poe kalai waa, a kau iluna o ka laau; ina e holoholo ka manu mai mua a hiki i hope, aole kiko mao a maanei o ka laau a lele aku, he waa maikai ia; ina e kiko ma ka aoao hookahi mai mua a hiki i hope, o ka waha no ia o ka waa e kalai ai. Ina e kiko mai mua a hiki i hope ma kela aoao keia aoao, he waa puha ia, pono ke haalele. O ke oki ana i ka welau, he pule ko ia mea; aole hoi i loaa.

NO KE KALAI ANA.

I ke kalai ana o ka waa, owaho mua, a pau owaho, alaila, kalai aku oloko. Oia kalai ana nae, aole hooponopono ia, he pono no i ke kupa aia ka pono o ka mama i kauo i kai. O ke ano o ka waa he miomio maikai o mua, he nui poupou o hope. Ua hookoe ia he mau pepeiao maloko o ka waa; o ka nui, eha, elima, eono paha, elike me ka makemake o ke kahuna, a me ka nui paha o ka waa. O ka hana a na pepeiao, he wahi e paa’i ka iako, ke kia, ame ka papa noho ana o ke kanaka.

A pau i ke kalai, alaila, hoi aku ke kahuna kalai waa a ka mea nona ka waa hai aku ua pau ka waa i ke kalai ia. Ina e manao ana ka mea nona ka waa e pii e nana, alaila pii pu me ke kahuna; ina aole e pii, waiho no ka waa pela a maloo, alaila kii e kauo mai i kai.

NO KE KAUO ANA.

O ke kauo ana, he hana nui no ia. Aole e hiki ke uuku kanaka; aia no a nui, a kanaha paha, kanaono, kanawalu. Elike me ka nui o ka waa pela ka nui o kanaka, ina uuku ka waa uuku no kanaka. O ka la kauo waa he la hanohano loa ia, ua like me ka la hoolewa kupapau o kekahi kanaka hanohano, pela ka hanohano o ka la kauo waa, no ka mea, e pii ana kane, wahine, keiki, a me na ’lii no hoi i kekahi wa. O ka ai, o ka puaa, ka moa, ka palahu, ka ia maoli, a ku aku i uka elike me ka lawa kupono no ka lehulehu.

A hiki aku la kanaka i kahi o ka waa i waiho ai, alaila, liuliu a hoomakaukau no ke kauo ana. A makaukau ke kaula i ka makuu o ka waa, alaila hoonoho mai ka huakai mai hope ma kahi e kokoke ana i ka makuu a hiki i ka pu o ke kaula imua loa. A ma ka pu o ke kaula e hoonohoia i mau kanaka ikaika malaila, i maloeloe pono ke kaula i ka wa e huki ai, i ole hoi e alu ke kaula a hihia kanaka a pau i ka eha i ka wa e holo ai i ka pali.

I ka wa e kauo ia’i ka waa a hiki i ka pali ano kiekie, kupono ole i ka lehulehu ke huki pu i ka pali, alaila, hoonohonoho ia ka lehulehu o kanaka a wae ia i mau wahi kanaka hapa ka mea nana e huki aku i ka ihona i ka pali, a ilaila kakou e ike ai i ka akamai o ke kanaka pale waa, a ilaila no hoi ia e hoike ai i kona akamai nui i mua o kanaka; a pau ka hooponopono ana, kau iho la ke kanaka nana e hookele i ka waa i ka pali; a huki aku la ka poe i wae ia, o ka holo aku la no ia a hiki i kahi e ikaika’i ka holo ana pau ka huki ana o kanaka, i ka hookele wale aku no ia wahi. O ka holo ana waa i ka pali, ua hapa ka holo o ka lio.

Ina he alanui inoino ua hiki no ke hoihoi ma kahi maikai, ina he kumu laau nui mamua, he pohaku paha, a ua kekee paha ke alanui, a manao aku kakou e nahaha ana ka waa aka, i ka holo ana, ua like me ka holo ana i ka pali ili lau mania; nokamea, aia no i ke kanaka ka naha o ka waa a me ka ole. A hiki i ka honua huki aku la ka lehulehu, o ka hele no ia a hiki i ka hale. Eia nae, ina he kanaka holona ka mea nana e hookele ka waa, a he kanaka ike hapa paha, eia ka mea maopopo i luna no make loa. Ua ike mau au ia mea ma ko’u aina hanau.

O kahi e kau ai o ke pale waa mamua ma ka makuu; he wahi pauku kaula pokole kana e paa’i me ka pauku laau i hoopaa ia a paa i ka makuu. E like me ka hana o ka hoe uli o ka moku pela ka hana ana oia mea, ina e lalau ka waa ma kahi e, malaila no e une ae ai a pololei. Ina ia e makemake e hoolele i ke waa a ili i luna o kahi ana i makemake ai, ua hiki no. Ina e makemake e komo iloko o ka waa i ka wa e holo ai, ua hiki no. Ina e makemake e kaohi, ua hiki no, me ka hiki ole i ka lehulehu ke huki.

RULA NO KE KALAI HOOMAIKAI ANA.

Ina e kalai ana ke kahuna i ka waa iloko o ka hale, alaila, o ka rula, e kau i kaula aha ma ka puka o ka hale mai kekahi aoao a hiki i kekahi aoao, i ole e komo mai kekahi poe kanaka iloko e hookamailio ai a lilo ka manao o ke kahuna kalai waa ilaila a kalai hewa i ka waa a naha, o ka pilikia no ia. Nolaila, kau ia i ke kaula aha ma ka puka, i hele mai ke kanaka a kamailio mawaho, aole e hiki ke komo loa iloko; ina he manao ano nui ko ia kanaka, alaila, pau ke kalai ana, a hele aku la e kamailio pu. He rula paa ia na kekahi poe kalai waa.

Elua ano o ke kalai ana o ka waa i ka wa e hoomaikai ai, mamua mai, a mahope aku nei. Ina ma ka hema ka hoomaka ana e kalai kekahi aoao, aole ma ke kalai hou mai ma ka akau o inoino. Ina ma ka ihu ka hoomaka ana e kalai, malaila no a hiki i hope pau; mai kalai mai mahope. Pela no ma kekahi aoao, mahope mai e kalai ai a hiki i mua pau aela; mai kalai mai mamua a mahope o ka aoao hookahi o puka i waena.

Elua ano koi kalai waa; he koi kupa, a me ke koi wili. O ke koi kupa no loko a me waho e kalai ai i ka wa manoanoa; a ano lahilahi, alaila kau mai ke koi wili, maikai loa. Ua hiki i ke koi wili ke kalai ia ma kahi akea ame kahi haiki. A maikai ka waa, alaila kau mai ka wae; oia ka laau maluna o ka niao, i hana ia me ka manu. He laau okoa noia, he aiea, oia ka laau kupono no ka hana i ka wae. O ka hoopaa ana, me ke kaula aha e humuhumu ai a paa i ka waa. A pau ia, alaila, kau mai ka iako, a me ke ama, he mea ia e huli ole ai ke holo. O na laau kupono e hana’i ia mau mea he hau, a me ka wiliwili.

Ekolu laau e ae i hana ia i waa i ka wa kahiko, o ka wiliwili, ke kukui ame ka ulu. O ka wiliwili nae ka mea hana ia a hiki i keia manawa. O ke kukui aole ike nui ia i keia wa. O ka ulu he mea kui me ka waa i naha me ke akamai no e paa’i a lilo i mea hookahi.

O ke pena e paele ai i ka waa a eleele, o ke amaumau, ka lau ko, ame ka nanaku o kahawai, pupuhi a pau i ke ahi, hoiliili i ka lehu a loko o ke poi, alaila, kawili pu me ka hili kukui, o ka wai ia nana e kaliki i paa ka paele i ka waa.

[AOLE I PAU.]

NO KE KAPA O HAWAII NEI I KA WA KAHIKO.

Nokamea, o na kapa a kakou e aahu nei i keia manawa, no na haole mai no ia, a mai na pake mai o Kina; a mai Iapana mai no hoi; ua hanaia keia mau lole nani, ma i loko mai o kela a me keia mea a lakou i hana ai, mamuli o ko lakou ike, a me ka noonoo nui. Aka, i ke au o na kupuna o kakou i hala e aku la, ma ka papakole wale no kahi e nalo o ke kino o ke kanaka, a ua hume no hoi lakou i na malo, ma ko lakou mau hope; aka nae, aohe kohukohu iki i ke ano keonimana o keia au e naue nei.

INOA O NA LAAU A LAKOU E KII AI, I MEA HANA KAPA.

Akia, wauke, palaholo, mamaki. Ua ku keia mau laau ma na kualono, puu, owawa, kipapali, ma na kualapa, na kahawai uliuli, ma na kuauna loi no hoi kekahi. I kuu manao ana, ua ku no paha keia mau laau, ma na mokupuni ewalu i noho ia e kanaka, a ua ulu nui malaila, aka, ma kekahi o keia mau mokupuni ua lehulehu loa, a paapu loa no hoi ka aina, a ma kekahi ua kakaikahi no.

NO KE KII ANA.

Ua like no ke ano o ke kii ana i ka wauke no kela kapa keia kapa a ke kanaka e makemake ai; aia wale no i ka wa e kuku ai, ka manawa e hiki ai i ke kanaka ke ho’ano okoa ae i ke kapa ana i makemake ai.

Penei ke kii ana: I ka wa aole i hiki mai na pono, a me na lako a ka haole, na mea e hiki ai i ke kanaka ke hoopau i kona mau pilikia, kii aku oia i ka ohe, wawahi a nahaha; nana a na pahi ohe maikai, oi ke oki aku, a i ole no hoi ia, hele no hoi e imi pohaku pahoa oi, kupono no ke oki ana; alaila, pii aku oia a ma kahi i kupu ai ka wauke, ooki aku me ke koi pohaku ana i hana ai, a i ole ia me ka ohe paha, a lawa ka makemake; me ka uhole pu mai no hoi. Nokamea, ina e ooki ia olalo, o kahi kokoke i ke kumu, a puni me ka moku a pili i ka laau oloko, alaila, hohole mai; a pela e hana ai a nui, i kupono i ka makemake, alaila, pau ke oki ana kolikoli aku ka ili, a pau loa ka wauke i ke kolikoli ia, hoomoe aku; oia hoi ka hoonohonoho maikai ae a kiekie. A kupono paha ka nui no ka haawe hookahi, alaila nikiniki a paa, alaila hoi. A hiki i ka hale, waiho a pulu iloko o ka wai, a hala eono la, a i ole ewalu la, hookahi anahulu no hoi, a elua paha, kii aku a lawe mai.

NO KA KUKU ANA.

Iloko o ke kuku ana, eia na mea e hoolako ai: 1. Ke kua e kuku ai. O na laau kupono no kela mea e hana ai; kauila, kawau, ohia, mamane, kela ame keia laau ano like e ae, e kupono ana no ia hana. He kapu no ke kii ana. Ua like ke kii ana i keia mau laau i hai ia aela maluna, me ke kii ana i na o-o, me ka pule aku no i na akua oia hana, ua lohe no kakou ia mea mamua. O ke ano o ke kua, ua hana ia a pakiikii o luna, o na poo a i elua o ke kua, ua hooloihi ia oluna, ua hoopokole ia olalo.

2. O ka i-e. O na laau e hana ai ia mea, o ka ohia, koaie, kawau, a me kekahi mau laau e ae i kupono no ia hana.