Chapter V (1)
Halemano Returns to Oahu, Thence to Kauai.—Kamalalawalu Follows
Him.—She Leaves and Settles on Oahu.—Huaa and the King of Hilo Send
an Army to Secure Her.—After a Slaughter of Oahu Forces She Is
Taken to Hawaii.
After this, Halemano lived with Kikekaala as husband and wife. She held him very closely by day and by night, and followed him wherever he went, therefore he became weary and greatly vexed at her for keeping him shut up in the house continuously. Because of this Halemano one day said to Kikekaala: “Say, I hear that aku has become plentiful at the Makaiula fishing grounds in Kaelehuluhulu. You must therefore allow me to go and catch us some.” Kikekaala said: “We must go together.” Halemano said: “It will only delay me. You must stay home. I will go alone and shall return in no time.” The wife at last consented and Halemano set out.
On this trip Halemano set out from Puaawela in Kohala; but instead of going fishing, he set out for Mokulau in Maui, [298] where he landed. Kamalalawalu, on the other hand, set out soon after Halemano from Kohala, and landed at Hamoa, in Hana, Maui, and from that place continued on her way along the Koolau side of Maui. Halemano continued his journey along the west side of Maui, next landing at Lahaina.
In this journey made by the two, many people followed them from place to place, because they admired their comeliness. Kamalalawalu followed Halemano [299] because she found that she loved him and wished to be taken back. In this journey, Halemano next stopped at Hawe and Kekaa, Kaanapali, and from this place he set out for Mokuhooneki on Molokai, then landing at Waikolu, on the Kalaupapa side, where he stayed for some time. When Kamalalawalu set out from Hana she landed at Kapua in Kaanapali, then boarded a canoe and landed at Kaluaaha, West Molokai, and from that place continued on to Kaluakoi and Kaunakakai.
From Waikolu Halemano next touched at Kailua, Oahu; and from this place continued on to Kualoa at the Kaoio point; then on to Hauula; then to Malaekahana; then Laiewai; then Waialua; and then to the Kaena point at Waianae where he stayed. Kamalalawalu, on the other hand, after leaving Molokai, landed at Waikiki; then from this place she next landed at Ewa; then at Pokai; and from this place she continued on to Kauai, landing at Wailua where she stayed.
Halemano in the meantime also set out and he too landed at Wailua, where he met Kamalalawalu and had a friendly talk, but their living together was not harmonious as before. Kamalalawalu therefore returned with a sad heart. [300] She then took a canoe and set out from Kauai and landed at Kaena Point; from this place she continued on her way to Waialua. From there she journeyed to Kahuku; then to Hauula; and then to Kualoa, where she met Waiahole, a chief of that place who was a single man. He took Kamalalawalu as his wife and they resided there together.
After they had been living together in this manner for some time, a certain canoe set out from Oahu for Puna, touching at Kaimu, Kalapana. By this canoe word was carried to Kamiloholuiwaiakea that Kamalalawalu was living in Oahu. As soon as he received this information he immediately set out and informed Huaa the king of Puna of the fact; and from there word was carried to Kulukulua the king of Hilo. After the two came together to discuss the matter, they said: “Yes, we have given her our properties with the idea of getting her to be our wife, but we did not succeed. Let us therefore go and make war on those with whom she is now living.”
As soon as they decided upon doing this they began to prepare about eight thousand canoes, [301] and also got together a very large body of men who were armed with all kinds of weapons, both large and small. Because of this vast undertaking, the kings and their men spent over fifty days in the preparation for the expedition. As soon as everything was ready they set out, coming along the Koolau side (east) of Maui and touched at Kekaa in Kaanapali, where they landed and stayed over night. The next day they again set out, coming past Halawa and Waikolu and touching at Kalaupapa, Molokai, where they landed to spend the night.
On the next day Huaa, the king of Puna, said to Kulukulua: “Let us consult the priests, the astrologers and diviners as to our proper course and also as to the outcome of this expedition.” When the priests, astrologers and diviners came in the presence of the two kings, they were asked: “Let us hear what you have to say as to our future course?” The astrologer from Kalapana then spoke out: “Let us again spend this day and night in this place and tomorrow we may continue on our journey.” The two kings consented to this and another night was spent at the place. On the next day the astrologer said: “If after we set out a thick fog comes from the east, we will win the day; but if hot, warm weather is encountered all the way until we land, Oahu will be victorious. The second sign is this: if we encounter a heavy rain and the rainbow is seen and these things keep up until we reach land, we will rout Oahu.”
At the end of the astrologer’s predictions, the canoes once more set sail and landed at Makapuu, where the armies were placed in line of battle. In coming across the channel they encountered a thick fog and rain, the signs of victory predicted by the astrologer. After the armies were placed in line they advanced overland, going by way of Kaneohe. At Kaneohe proper they met the enemy and the fighting began. Early in the battle Oahu was routed and a great slaughter took place at Waiahole. After the battle Kamalalawalu was found, still alive, and she was taken by the kings of Hawaii, Huaa and Kulukulua, to Hawaii.
KAAO NO HALEMANO.
MOKUNA I.
Make o Halemano Mamuli o ka Aikahaula.—Hoola Hou ia e Kona
Kaikuahine e Laenihi.—Makaikai Oia ia Puna no ka Huli ana i ko
Halemano Lua.—Halawai me ia, a Hoike e Pili ana i Kana Huakai.—Me
na Mea Hoomanao, Huli Hoi Oia.—Pau ka A’o ia ana o Halemano, Hele
Oia e Kii ia Kamalalawalu.—Lawe Malu Iaia a Hoi i Oahu.—Hookupu no
ko Kamalalawalu Hanohano.
O Wahiawa ka makuakane, o Kukaniloko ka makuahine, o Kaukaalii ka makuahine o Kukaniloko, o Halemano e pili la me Lihue ka aina, i Waianae. Ma ka noho ana o Wahiawa me kana wahine o Kukaniloko, ua hanau ka laua mau keiki eono, eha kane, elua wahine. Eia na inoa o na keiki a laua: Maeaea ka mua, he kane ia; Kaiaka kona muli iho; Anahulu kona hope iho; Halemano ka pokii loa o lakou; Pulee he wahine ia; Laenihi he wahine akua ia.
O Laenihi ka mua, a o Halemano ka hope, oia ka mea nona keia kaao. I Kaaukahi i hanai ia ai o Halemano a nui, he kanaka maikai o Halemano ma kona kino, aohe puu, aohe kee, pali ke kua, mahina ke alo.
Ia Halemano e noho ana me kona kupunawahine me Kaukaalii, ma Kaau i Waianae, ua loaa ia Halemano ka moe uhane ma ia noho ana no Kamalalawalu. Oia ke kaikamahine a Hanakaulua me Haehae, no Kapoho i Puna, Hawaii. He mau alii na makua, no ia aina, a na laua o Kamalalawalu. He wahine maikai loa ia ke nana aku, a he wahine i oi mamua o ko Puna a me ko Hilo, he puupaa, a he kapu loa, aohe kanaka ike ia ia, aohe hoa noho, he kaikunane wale no kona hoa noho, o Kumukahi ka inoa; he mau ilio elua lau, ko laua mau hoa noho.
Ia wa e noho ana o Huaa he ’lii no Puna, a o Kulukulua no Hilo, o laua a elua, e hookuli ana ia Kamalalawalu, i ka waiwai o Puna a me Hilo, me ko laua manao, na laua e wahi ke kapu o Kamalalawalu.
Ma ka moe mua a Halemano ma ka po akahi ua halawai uhane laua me Kamalalawalu ma Kaau, pela ko laua launa pinepine ana, a aloha o Halemano ia Kamalalawalu. No ke aloha o Halemano, ua waiho oia i ka ai a me ka ia, a ua pau kona manao i na mea e ae, o Kamalalawalu wale no kona manao nui i na la a pau loa; no keia manao pono ole ia ia, ua nawaliwali kona kino a make iho la.
No Laenihi, oia ko Halemano mua ponoi, ua hele oia ma na wahi a pau o keia mau mokupuni a pau, e imi i wahine na Halemano, kona kaikunane. Ua hele no hoi oia a kokoke i Puna, lohe e oia i ka make o Halemano, hoi e ia i Kaau, ma Waianae, i Oahu nei; nolaila, loaa ole o Kamalalawalu ia ia. A hiki o Laenihi i Kaau, ma Waianae ma Oahu nei, he mana ko Laenihi e hoola i na mea make, nolaila, ola hou o Halemano.
A ola o Halemano, ninau aku o Laenihi: “Heaha ke kumu o kou make ana?” I mai o Halemano: “He wahine. Eia ke ano ke hiki mai, he wahine maikai loa o na maka a me ke kino, he lauoho kalole eleele, he wahine kiekie hanohano, kohu alii, ke nana aku.” Ninau hou aku o Laenihi: “A pehea kona kahiko o waho?” “He aala ke kapa e like me ke pele o Kauai a me ka mahuna, a he pa-u nahenahe ulaula ma hope, he lei hala, me ka lehua ko ke poo, a me ko ka ai.” I aku o Laenihi: “No Puna a me Hilo ka lehua, no Puna ka ouholowai o Laa, nolaila no ka pukohukohu, no Puna ko wahine, aole no ke komohana a ka la. Ina o ka wahine i lohe wale ai i Puna, o Kamalalawalu, he wahine maikai io no,” pela aku o Laenihi ia Halemano.
Ninau aku o Laenihi ia Halemano: “Ahea hiki ko wahine?” I mai o Halemano: “Aia a moe iho wau, o ka manawa ia e hui ai maua; e hoolohe no auanei oukou i ke kamailio a maua, ke moe ae au.” “Ae,” wahi a Laenihi. “I moe olua auanei me ko wahine, e ninau aku oe i ko wahine, i kona aina a me kona inoa.”
A lohe o Halemano i na olelo a kona kaikuahine a Laenihi, mahope o laila, moe iho la laua me Kamalalawalu. Ma keia moe ana, ninau aku o Halemano ia Kamalalawalu: “Owai kou aina hanau, a owai kou inoa?” “O Kapoho i Puna, Hawaii, ko’u aina hanau, aia ma ka hikina a ka la ko’u aina, aole ma ke komohana; o ko’u inoa, o Kamalalawalu.” Mahope o laila, ala ae la o Halemano a olelo aku ia Laenihi, a lohe o Laenihi, olelo aku la ia ia Halemano: “E ai oe i ka ai, e kii au i ko wahine i Hawaii.” Ae mai o Halemano.
Mamua ae o ka holo ana o Laenihi i Hawaii, e kii ia Kamalalawalu, olelo aku ia i na ouli o kona hele ana, a hope e hooiaio aku ai i kona kii ana. Malaila ka loaa a me ka ole o Kamalalawalu. Eia na ouli a Laenihi i olelo aku ai: “I ua ka ua, aia au i Molokai; olapa ka uwila, aia au i Maui; kui ka hekili, aia au i Kohala; nei ke olai, aia au i Hamakua; kahe ka wai ula, aia au i Puna. Alaila, loaa ko wahine ia’u, nolaila e noonoo oukou i keia mau mea a’u e olelo nei, o poina auanei.” A pau ka olelo ana a Laenihi, hele mai la ia ma ke kino ia, o ia kela ia o laenihi a hiki i keia la.
Holo mai la o Laenihi i ke ahiahi, a hiki i Haleolono ma Palaau i Molokai, ua ka ua. Kahaha o hope no ka hikiwawe loa. Malaila aku a Hanakaieie, ma Kahikinui i Honuaula, ma Maui, olapa ka uwila. Kahaha hou o hope no ka emo ole loa. Mai Maui aku a Umiwai, ma Kohala i Hawaii, kui ka hekili; malaila aku a Pololikamanu, ma waho o Mahiki i Hamakua, nei ke olai. Malaila aku a hala o Hilo, a komo i loko o Panaewa, a hiki i Kukulu ma waho o Puna, kahe ka wai ula. Alaila, noonoo o hope nei, ua loaa o Kamalalawalu.
Ma keia hiki ana o Laenihi i Kapoho ma Puna i Hawaii, noonoo iho la ia i ka mea e ike ai ia Kamalalawalu, i loko o kona kapu e paa ana, a loaa iho la. Eia ke ano: Hoala mai la oia i ka makani, makai o Puna, he unuloa ka inoa o ia makani, a ala mai la ke kai mai kona lana malie ana, a hai a nalu iho la ma waho o Kaimu. Oia kahi hee nalu mau i na wa a pau loa. I ke kakahiaka nui, hai mai la ka nalu mua, ala ae la na kanaka, a nana aku la me ka uwa nui loa, ma keia uwa ana, lohe aku la o Kumukahi, ke kaikunane o Kamalalawalu, hele mai la ia e nana i ka hai o ka nalu, a ike hoi aku la olelo ia Kamalalawalu. A lohe o Kamalalawalu, ala ae la ia a hele.
Olelo hoakaka no Kumukahi; ke kaikunane o Kamalalawalu. He punahele o Kumukahi i kona kaikuahine, aohe ana olelo hookahi e hoole ia, e hiki i kona kaikuahine ke ae i na mea a pau a kona kaikunane e olelo ai, aole e hoole, mai ka mea nui a ka mea liilii.
Hele aku la o Kamalalawalu e heenalu ma Kaimu; ia ia i hiki aku ai ma ka ae one, nana aku la ia i ka nalu i ka hai mai. Ku ka nalu mua, he kakala ka nalu mua, a hai ia, he pakaiea ka nalu alua, a hala ia, he opuu ka nalu akolu, a hala na nalu ekolu, au aku la o Kamalalawalu, e heenalu. A hiki i kahi o ka nalu e hai ana, hee mai la ia, ekolu nalu i hala ma kana hee ana, pio loa iho la ka nalu, aohe nalu o ia wa; kakali iho la ia, me ka manao e ku hou mai ua nalu hou, pela kona lana ana a opili ia, manao iho la e hoi i uka.
Ia wa hoala hou o Laenihi i ka nalu, a ike o Kamalalawalu, hee hou iho la ia, a kokoke e pae i uka, lilo iho la ka nalu ana i hee ai i ia, pau ae la ka nalu. O keia ia, o Laenihi no ia, ua lilo iho la ia, i ia, ia wa. A ike o Kumukahi ke kaikunane aloha a Kamalalawalu i ka ia, kahea aku la ia, penei: “E Kamalalawalu e! kuu puni o ka ia.” Aole e hiki ia Kamalalawalu ke hoole, no ka mea, he leo no kona kaikunane. Lalau iho la i ka ia a hoi aku la i ka hale, hoo iho la i loko o ka ipu wai a lilo ae la ia i milimili na kona kaikunane.
I ka po, i ka moe ana o loko o ka hale, lilo ae la o Laenihi mai ke kino ia, a ke kino moa, ia wa lele ae la a ma ka haka moa o waho kani, pela kona kani ana, a pau na moa elima. Wehe mai la ke alaula o ke kakahiaka nui, iho aku la ia me ke kino moa a hiki i kahakai, lilo ae la i kino wahine. Pii mai la o Laenihi me ke kino wahine a hiki i ka hale o Kamalalawalu ma e noho ana. Ninau aku o Kamalalawalu: “Mahea mai oe?” “Maanei mai nei.” “Aohe o onei wahine e like me oe, a ina no hoi no anei aku nei, aole no e hele mai ianei, he kapu o anei, he make.” Wahi a Laenihi: “Makai mai nei.” “Ae, ina pela kau olelo, he oiaio, e ae aku wau.” Ninau hoohuahualau aku o Laenihi: “Aole au kane i moe i ka uhane?” “Aole,” wahi a Kamalalawalu. I hou aku o Laenihi: “Aole ou lei i lei ai a maloo?” “He lei no, aole nae e loaa aku ia oe, mamuli au make ia oe.” I mai o Laenihi: “Heaha la hoi e haawi mai oe ia’u, a i mai oe, kii ae no ia’u e hele mai e lapaau ia oe, aia ko’u wahi i Kaimu, o Nawahinemakaakai ko’u inoa.” Lilo ka lei ia Laenihi, nonoi hou o Laenihi i ka pa-u, haawi no o Kamalalawalu, alua mea i lilo ia Laenihi.
A loaa keia mau mea ia Laenihi, hoi mai la ia mai Hawaii mai a hiki i Waialua, a kahi o Halemano e noho ana, hoike aku la o Laenihi i ka lei, a me ka pa-u, ia wa, wikiwiki iho la o Halemano e holo i Hawaii, hoole mai o Laenihi: “Aole e loaa pela. Eia ka mea e loaa ai, e hana i milimili na ke kaikunane punahele o Kamalalawalu, o Kumukahi ka inoa, no ka mea, ua ike aku nei au, o kana mea e olelo ai, oia ka kona kaikuahine e hana ai, aole ia e hoole i na leo a pau a kona kaikunane e pane ai.”
Nolaila, olelo o Laenihi, e kalai kii, mai Waialua a Waianae, e paele i ka alaea a me ka nanahu, a e hana i moa laau, hooholoholo i luna o ka nalu, a i koieie i luna o ka wai, a i lupe hoolele i luna. I waa ula, i kanaka ula, i la ula, he hoe ula, he kaula ula, a he waa nui, a he waa iki. A makaukau keia mau mea a pau loa, holo aku la lakou a hiki i Puna ma Hawaii, he mau aina liilii e pili ana i Puna, o Makuu, o Popoki; i laila hoolele ka lupe, uwa o uka i keia mea lele.
Ia lakou e uwa ana, lohe aku la o Kumukahi, ke kaikunane o Kamalalawalu, hele mai la ia e nana, a ike ia, holo mai la a ka ae one e pili ana me ke kai, kahea mai la i na kanaka o luna o ka waa: “Na’u ka mea lele.” I aku o Laenihi ia Halemano: “Haawi ia aku na ke keiki.” A lilo ka lupe ia Kumukahi. Hookuu ka waa liilii i luna o ka nalu, uwa hou o uka; alaila, kii hou o Kumukahi, a nonoi aku penei: “E! kela waa, keia waa, e na mea i luna o ka pola, na’u ka waa liilii.” Ae aku o Laenihi. Pela wale no ka hana ana a hiki i ke kii, hoolale ae ana o Laenihi i na waa a pau, e kukulu kii o kela waa keia waa, ma keia ku ana o na kii a pau loa, huli hou o Kumukahi a nonoi hou i na waa, nana na kii.
Olelo aku o Halemano a me Laenihi: “He punahele no oe i ko kaikauhine?” “Ae,” pela mai o Kumukahi; “ma ka’u e olelo ai, malaila ia.” “Kahea ia hoi ha.” Kahea o Kumukahi: “E Kamalalawalu e! Hele mai, aia ka a hele mai oe, alaila, loaa kuu milimili.” A hiki o Kamalalawalu, olelo hou lakou la: “He punahele no auanei oe i ko kaikuahine, ke olelo aku oe e huli aku ke alo mahope, a o ke kua mamua nei?” “Ae.” A huli kua aku la o Kamalalawalu, nana aku lakou ma ke kua, aohe puu, aohe kee. A pau ko lakou nana ana, olelo hou lakou i ke kaikunane. “He punahele no oe i ko kaikuahine ke olelo aku e huli mai ke alo i mua nei?” “Ae,” a huli mai la ke alo o Kamalalawalu.
Ia wa, pii o Kamalalawalu i luna o na waa; a hiki ia i luna, kahea o Halemano i ka poe hoewaa e hoe, ia wa lilo laua elua i Oahu nei. Hahai mai la o Puna a me Hilo, aohe launa mai, hao mai la ka mana o na waa o Halemano a me Laenihi.
Ma keia holo ana, pae ae la kekahi waa me Kumukahi i Hauula ma Koolauloa. Ilaila kekahi kii e ku ana, o Malaekahana ka inoa, hoohihi iho la o Kumukahi i ke kii, noho iho la i laila. O Halemano, holo loa aku la lakou a pae ma Waialua i Ukoa, me Kamalalawalu. Ma keia pae ana, ua holo koke ka luna kala a puni o Waialua a me Waianae, e hele mai laua e hookupu ia Kamalalawalu.
A pau ka hookupu ana, ekolu la i hala, haohao o Kamalalawalu ia Kumukahi i ka ike ole ia aku. Ninau aku la ia ia Halemano a me Laenihi: “Auhea o Kumukahi?” “Aia i Hauula, ua noho ia puni ana o ke kii.” I aku o Kamalalawalu: “E kii aku a hoi mai.” A hoi mai la o Kumukahi, olelo aku la o Kamalalawalu: “E hoi oe me ka waiwai i Hawaii, i na makua o kaua a me na makaainana, o poino mai kekahi o lakou.” Ia wa, hoi aku la o Kumukahi i Hawaii.
MOKUNA II.
No ka Lohe ana o Aikanaka, ka Moi o Oahu, i ko Kamalalawalu Ui, Kii
ia oia.—No kona Hooko ole ana i ke Kauoha, Hoouna o Aikanaka i ka
Puali Koa e Kaua ia Halemano.—Me ka Wahine a me ka Kupunawahine,
Hee Lakou i Molokai.—Alaila, i Kaupo, Kohala a me Hilo.—Laweia o
Kamalalawalu e Huaa.—Hoi o Halemano i Kohala.—Hahai kana Wahine.
A noho iho la o Kamalalawalu me Halemano, ia wa ua kaulana aku ka maikai o Kamalalawalu a lohe o Aikanaka, ke ’lii nui o Oahu nei, e noho ana ma Ulukou i Waikiki. Hoouna aku la o Aikanaka, i na elele e kii ia Kamalalawalu e iho mai e nana aku o Aikanaka i kona wahine maikai, a hiki na elele, hoole mai o Kamalalawalu. Pela ka hoouna ana o Aikanaka i na elele a hiki i ka umi elele, aohe hiki mai, hoouna i kona kuhina nui, aohe hiki mai. Nolaila, huhu o Aikanaka a hoouna i ke kaua e pepehi ia Halemano a me na makua.
A hiki ke kaua a Aikanaka i Pooamoho ma Halemano, ike mua aku la o Halemano i ka uluwehiwehi o na kanaka i laila, e panee aku ana, i ke kakahiaka nui. Olelo aku ia i ka wahine: “Eia ke kaua a Aikanaka, make kakou. O ka’u no ia e olelo aku ana ia oe, e ka wahine, e iho oe i ka hoouna a ke ’lii, hoole oe. A laa ka make la. E hele no olua i ka olua hele, e hele no au i ka’u hele.”
Hele aku la o Halemano ma, malaila aku a ke kahawai o Kolekole, malaila aku a Waialua, a Laiewai, a Hauula, malaila aku a Kualoa, a Kahaluu, a hiki i Moelana, he mala awa i laila, haihai iho la o Kaaealii ke kupunawahine o Halemano, i ka lau awa, a pee iho la.
Eia hoi, ua kauoha o Aikanaka i na mea a pau loa a puni Oahu nei, ina e ike ia Halemano, e pepehi a make, nolaila, akoakoa ae la na kanaka o Koolau a puni, a imi iho la i loko o ka mala awa ma Moelana, aole nae he loaa, no ka mea, ua nalo lakou nei ekolu malalo o ka lau awa i haihai ia ai, e Kaaealii.
A hoi aku la na kanaka, noho iho la lakou nei a poeleele, hele aku la a hiki ma Kukui i Makapuu, o ia mai. He makamaka no Halemano i laila, kipa aku la lakou i laila, kalua ka puaa, a moa, ai a maona. I aku o Halemano i ke kamaaina: “E alo ae oe ia makou a hiki aku i Molokai.” I ke aumoe, holo aku la lakou a pae i Kaunakahakai ma Molokai, noho iho la lakou ilaila mahiai, a kokoke e oo ka ai, holo aku la lakou a pae ma Lele i Maui, noho iho la i laila. Ma keia noho ana a lakou i laila, ike ia aku la ka piko o Haleakala e lele mai ana i loko o ke ao, komo mai la ka makemake ia Halemano, e hele a noho i Haleakala ma Kaupo i Maui.
Mahope o laila, holo aku lakou mai Molokai aku a pae ma Lele i Maui. Hele aku la lakou mai laila aku a hiki i Kula, ma laila aku a Ulupalakua, a iho ma o, a Kaupo, noho i laila, mahiai iho la, a kokoke e oo ka ai, holo aku la lakou a pae ma Umiwai i Kohala, Hawaii.
A ku lakou ma Umiwai, i Kohala, noho a olulo iho la malaila. Hele mai la o Kapuaokeonaona, kaikamahine a Kukuipahu, ke ’lii o Kohala, a ike ia Halemano a me Kamalalawalu, i ka maikai a me ka nani ke nana’ku. Nolaila, olelo aku la o Kapuaokeonaona: “E hoi kakou i ka hale.” A hiki lakou i ka hale, kalua ka puaa, a me ka ai, noho iho la lakou a hala eono mahina, i aku o Halemano ia Kamalalawalu: “E noho ke kupunawahine o kaua ianei, e hele kaua i kou wahi.” Ae mai la ka wahine.
Hele aku la laua mai Kohala aku a hiki i Waimea, moe a ao, mai laila aku a Hamakua i Kaumoali moe; mai laila aku a hiki i Uluomalama, i Waiakea, Hilohanakahi noho. Elua anahulu i hala i laila o ko laua noho ana, lohe aku la o Huaa ke ’lii o Puna, ua hiki o Kamalalawalu i Hilo, hoouna mai la o Huaa i ka elele no Kamalalawalu, a loaa, lawe ia aku la. I ka wa i kii ia mai ai o Kamalalawalu, e na elele a Huaa, kauoha aku la ia i kona kaikunane ia Kumukahi, e malama ia Halemano. Ae kona kaikunane.
Ma keia noho ana a Halemano, ewalu anahulu i hala, o ka noho pu ana o laua me ke kaikoeke me Kumukahi, aohe launa mai o ka wahine, nolaila, kupu ka manao ia Halemano e hoi i Kohala nei. Ia wa, ku ae la o Halemano a hoi mai la; ia ia e hoi ana ma ke alanui a hiki i ka nahele o Keakui, ike aku la ia i ka lau o ka maile i ka luhiehu i luna o ka ohia, noho iho la ia uu maile. Ia ia e uu maile ana, ku ana o Kamalalawalu mahope ona, a paa ana i ka lepa o kona kihei, me na kuluwaimaka e haloiloi ana, huli ae la o Halemano a nana ae la, a ike o ka wahine. Uwe iho la o Halemano a olelo aku la: “E kuu wahine o ke kula welawela o Kumanomano, a me ka la panoa wai ole o Lihue. Kupanaha oe! Kai no a’u i hele mai nei mahope ou, e aloha ana la oe ia’u, aole ka!”
A pau ko laua uwe ana, hele aku laua a hiki i Uluomalama, ma Waiakea, noho iho la laua a hala elua anahulu i laila. A hala ia, hoi mai la laua a hiki i Kukuipahu ma Kohala, noho iho la i laila mahiai. O kahi a Halemano i mahiai ai, aia i Ihuanu, e nana ala i ka lae o Kauhola a me ka nalu o Maliu. Kaulana loa kela mala a Halemano a hiki i keia la, oia o Ihuanu, no ka mea, ua olelo ia, ke kapa o Ihuanu, he palaholo. A o ke kiai o ia mala o Kekuaualo.
MOKUNA III.
Puniheiia o Kamalalawalu.—Ko Halemano Make ana.—Hoola hou ia e
Laenihi, kona Kaikuahine Kupua.
Ia laua i noho ai i laila, hai mai la ka nalu o Kauhola, o ia kela inoa kaulana loa, o Maliu, kahi a na ’lii e heenalu ai, a pela no i na la o Kamehameha akahi. Hele aku la o Kamalalawalu e nana, a hiki ia i laila, nana mai la na mea a pau ia ia, no ka wahine maikai, a mahalo mai la. Mahope o laila, iho mai la o Kumoho e heenalu, aole nae oia i hele e heenalu, ike e aku la ia i ka maikai o Kamalalawalu, noho iho la nana, a hoouna aku la i kona kaikuahine e kii ia Kamalalawalu i wahine nana. Ma keia kii ana, hele mai la o Kamalalawalu a lilo ae la i wahine na Kumoho, noho iho la laua i kai o Halelua, he kane a he wahine.
Ma keia lilo ana o Kamalalawalu i ke kane hou, e noho ana o Halemano me ka mai, a e noho ana hoi me ke kaumaha i ke aloha o ka wahine no ka lilo i ke kane hou. Nolaila, hoouna aku la o Halemano ia Kaaealii e kii ia Kamalalawalu i kai o Halelua. A hiki o Kaaealii, hoole mai la, pela no a hiki i ka lima o ke kii ana, aohe hoi mai, nolaila, hookii o Halemano i ka ai, a make iho la.
Ma keia make ana o Halemano, hoohiki iho la ke kupunawahine o Kaaealii: “Ae, i ola hou oe e Halemano, aole oe e hoi hou ana me Kamalalawalu, a pau ko’u ola.”
Ua maopopo maloko o keia kaao ana, o Laenihi ke kaikuahine akua o Halemano, a oia no ka mea i ola ai o Halemano i ka make mua ana, a pela no ma keia make ana. O na makua, a me na kaikuaana kaikuahine o Halemano, ua mahuka aku lakou mai Oahu aku nei a noho i Wailua ma Kauai. O Laenihi kekahi ma keia hele ana i Kauai. O Laenihi, a me kona mua o Pulee noho iho la laua i Wailua a lealea i ka heenalu, hele aku la laua i ka heenalu i Makaiwa, e kupono ana i ka lulu o Kewa.
Lele ae la ka hauli o Laenihi, i nana ae ka hana i luna, e noho ana ka uhane o Halemano i ke aouli; haule iho la kona waimaka i lalo e kahe ana, no ke aloha i kona kaikunane ia Halemano; i aku o Laenihi ia Pulee: “Ua make o Halemano.”
A lohe na makua, me na hoahanau i ka make o Halemano, lele mai la uwe; papa aku o Laenihi: “Alia oukou e uwe; e aho owau mua e kanaenae ae ai, a i aloha ia mai, ola o Halemano; aka, i lokoino lakou la, make no o Halemano, nolaila, e nana oukou, a e noonoo pono; mai pupuahulu oukou.”
MOKUNA IV.
No ko Halemano Hoola hou ia ana.—Imi o Halemano i wahi e Hoi mai ai
kana Wahine.—Komo oia i ke Kilu ana Eo iaia.—Kaili ia e Kikekaala
mai a Kamalalawalu.
Maanei e ike ai kakou i ka mana o Laenihi a me ke ola hou ana o Halemano. I loko o ia wa ana i hooki ai i ka uwe ana o ka lehulehu ia Halemano, alaila, kau aku la ia ma ke mele pule i mua o ke aouli kahi o ka uhane o Halemano e noho ana. Penei ua mele la:
E noho ana no wau e uwe i kuu kaikunane,
Kuu kaikunane o ka wao nahelehele,
Oia paha ka uhane i ka waokele e,
Ke noho mai la i ka maka o ka opua.
Nalowale i ke aouli la e kuu hoike,
Auwe no hoi kuu makamaka!
Kuu hoikeike o na kai ewalu.
Eia au la, o kou hoa, e ola—e,
Aina ka ai, hume ia ka malo, ua ola.
Ma keia oli ana a Laenihi, ola hou o Halemano i Kohala, Hawaii, a pau ke oli ana a Laenihi, lele mai la ia i loko o ke kai a au mai la (oia hoi ma kona kino ia, o ia kela ia o ka laenihi a hiki keia la). Ma keia au ana, he manawa ole, pae o Laenihi ma Kauhola i Kohala, pii aku la ia a hiki i ka hale o Halemano, uwe iho la a pau, noho iho la lakou a hala ke anahulu hookahi.
I mai o Halemano ia Kaaealii a me Laenihi: “E ao ana au i ka lawaia, a me ka mahiai i hoi kuu wahine.” Hoole aku o Kaaealii: “Aole e hoi ko wahine ia mau hana.” Pela no ka Halemano olelo a hiki i ka hula, ae mai o Kaaealii a me Laenihi: “O ia ka mea e hoi ai ko wahine, o ka hula.” Ia wa oli o Kaaealii i ka inoa o Halemano, penei:
O oe ka ia e na wahine noho kai o ka pueone
E noho ana i ke kaha Ulalana,
E nana ana i ka mea maikai o uka,
O ka ua a me ka makani anu,
Kipu iho la i ke oho o ka lauki,
Noho nani na lehua i ka lai o Kioi e!
Aole ka oiaio i loko o ka moe e!
I ka i mai ua lohe au e.
O kaua no ia, mai o a anei e!
O kou inoa ia e Halemano la e!
O mai hoi e! E o e. E o no.
Ao iho la o Halemano i ka hula ia wa, o Laamaikahiki ke kumu hula, a pau ke ao ana, lolo iho la i ka puaa, a pau na hana a ke kumu ia Halemano, mahope o laila, kaulana aku la ka lea o Halemano i ka hula, a me ke oli, a puni o Kohala.
Ia Halemano e oli ana, nana aku la ia, i ka piko o Haleakala i Maui, i ka oiliili ae i loko o ke ao, me he opua ala o ke ahiahi, ka lele mai o ke ao maluna, aloha ae la ia i kahi e hele ai me ka wahine, o Kamalalawalu. Nolaila, kau aku la ia i keia kau ma ke oli penei:
Kaupo, aina pali huki i luna,
Huki ae la e like me Kahikinui;
He nui no wau nau e ke aloha,
Kuu hoa mai ka malu o ka laau.
Ola kaua i ka ai lauoho loloa o ka nahele.
Auwe! Kuu wahine e!
Kuu wahine mai ka makani he Kaumuku,
Ke haki nuanua mai la i ka moana,
Ke uhi ae la i na ale o Papawai,
Na ka waa kaua i halihali mai,
Auwe kuu wahine e!
Kuu wahine o ka hale makamaka ole,
Hookahi makamaka o ko aloha,
Lou, a nanahu i loko o ka iwi hilo e!
E ke aloha, ho mai he leo.
Ia Halemano e oli ana, hiki mai la o Kamalalawalu, a nana mai la ia Halemano, ia wa, ikaika kona mano e hoi me Halemano, no ka nana aku ia Halemano, ua hele a ai ka manu i luna, a he lea i ke oli, a he kanaka maikai, no ka mea, e kaukaunu liilii ana o Halemano me Kikekaala, ke kaikamahine a Nunulu, oia kekahi alii ai okana o Kohala i loko o ia kau, malalo o Wahilani ke ’lii nui o Kohala.
Mahope o keia, hoolaha aku la o Kikekaala i kana olelo kuahaua i ko Kohala a puni, i hele mai na mea a pau loa i ke kilu, oia kela papai kilu kaulana a hiki i keia la o Kohala, o Lolehale, ka inoa, aia maluna o ka puu e nana ala i ke komohana, e pili la me Puuonale, a me Hookukekii. A akoakoa na mea a pau loa, alaila, kii ia o Halemano, e hele mai.
A hiki o Halemano, olelo aku o Kikekaala: “Ea, e Halemano; eia ka’u pili ia oe. Ina kaua i kilu a i eo oe ia’u, alaila, o kou kino ka uku, a i eo wau ia oe, o ko’u kino ka uku.” Wahi a Halemano: “Ua holo ia pili a kaua.” A pau ka olelo ana no ka pili alaila, hoolei mai la o Kikekaala i ke kilu, aole i pa i ka pahu, lalau iho la o Halemano, a paa i ka lima, nana aku la a o ka noho mai a ka wahine, o Kamalalawalu me kona nani mae ole, hu mai la ke aloha ia Halemano no ka noho ana ia Puna me ka wahine. Nolaila, kau aku la o Halemano i keia kau olioli, no Kamalalawalu, penei:
Alahula Puna i ke ahi a Laka,
E halaoa mai ana i kuu maka.
Ka ulu hala i kai o Kookoolau,
He ane lalau ko’u ia oe;
O keia mea o ka hilahila, hoi no ai.
Auwe kuu wahine—a!
Kuu wahine mai ke kai nui o Puna
Ke kapi ae la i na pali kahakai.
Kaha ke aloha hoolalau i Kaimu,
Mu ka waha heahea ole mai.
Kuu wahine o ka hale makamaka ole,
O ia hale kuleana ole a’u i alo ai,
I pukui aku ai au me ka la i Maliu—e!
E maliu i kuu leo uwalo—e!
Kuu wahine hoi—e—a.
A pau ke oli ana a Halemano, pehi aku la ia i ke kilu, a pa i ka pahu, alaila helu mai la ka helu ai, penei: “Auwe! Auwe! Akahi kaua i lalo la.” Lalau hou o Halemano i ke kilu a paa i ka lima, nana aku la no i ka wahine a o ka noho mai, aohe like o ka maikai me ko na wahine e ae, he oioi wale no kela o ka nani a me ke kelakela, nolaila, nana aku la a kulu haloiloi iho ka waimaka. Hu mai la ke aloha o ka wahine, i ka hele i ka hala o Puna, a me ka heenalu i Kaimu, alaila, oli aku la:
Ke kua ia mai la e ke kai ka hala o Puna,
E halaoa ana me he kanaka la,
Lulumi iho la i ke kai o Hilo—e,
Hanuu ke kai i luna o Mokuola.
Ua ola ae nei loko i ko aloha—e,
He kokua ka inaina no ke kanaka;
Hele kuewa au i ke alanui e,
Pela, peia, pehea au e ke aloha?
Auwe kuu wahine—a!
Kuu hoa o ka ulu hapapa o Kalapana,
O ka la hiki anuanu ma Kumukahi.
Akahi ka mea aloha o ka wahine,
Ke hele nei a wela kuu manawa,
A huihui kuu piko i ke aloha,
He aie kuu kino na ia la—e.
Hoi mai kaua, he a’u koolau keia.
Kuu wahine hoi e, hoi mai.
Hoi mai kaua e hoopumehana,
Ka makamaka o ia aina makua ole.
A pau ke oli ana a Halemano, pehi aku la i ke kilu, pa aku la ka pahu, helu mai la ka helu ai, alua. Lalau hou o Halemano i ke kilu a paa no i ka lima, nana aku i ka wahine a o ka halokoloko mai o na waimaka, hu mai la ke aloha ia Halemano, no ka noho ana me ka wahine i Uluomalama, i Waiakea, ma Hilo. Oli aku la o Halemano, me ka waimaka e nuu ana i ka lima, penei:
Noho i Hilo i o maua hale—e,
He hale noho i Panaewa e;
Maewaewa i ka hale kuleana ole,
Hookahi no kuleana o kuu kino e.
He kini, he lehu, kahawai o Hilo e,
Pali kui ka hale a ke aloha i alo ai.
Auwe kuu wahine o na lehua o Mokupane!
O ia lehua pauku me ka hala e,
Hala ka ukana a ke aloha o ka leo.
Hele kunihi ka ua ma Leleiwi,
Kokolo hele i na hala o Pomaikai,
Akahi la a ke aloha i pepehi ai.
Auwe! Kuu wahine—a!
Kuu wahine mai ke kawa lele o Piikea;
Mai ka wai lumalumai kanaka o Wailuku,
A kaua i alo aku ai i na pali kinikini o Hilo,
O ia mau pali anoano kanaka ole,
Hoolaukanaka i ka wahine—e!
Kuu wahine hoi e!
A pau ke oli ana a Halemano, pehi aku la ia i ke kilu pa i ka pahu, helu ekolu. Lalau hou i ke kilu a paa i ka lima, nana aku la o Halemano ia Kikekaala, he okoa kona kii a me kona kulana, he hele ma Ewa ma kahi o ke kikane, a nana aku la hoi ia Kamalalawalu, he keu ae ia mamua o na wahine a pau i loko o ia anaina kilu, “he oioi no Maui Hikina.” Nolaila, komo aku la no ka iini ia Kamalalawalu, a kau aku la no o Halemano i keia mele nona, penei:
He anu au la he koekoe,
Ma ko poli au e ke aloha e.
Holo i Kalena ia uka o Haleauau,
Ka nahele anu i Wahiawa e.
He wa olelo na ka noe i Kaala,
Ke huea mai la e ke kehau,
Ka noenoe aala a ke kupukupu o Lihue.
He hue wahahee na ke anu i Waikoloa,
Hookolo ke aloha me ka waimaka,
Hoao ae la me Kalena i Haleauau,
Kuu wahine e—e hoi mai kaua.
Aia la o ka nahele o Kumanomano
Ke hehia mai la e ka la o Kamakalii,
Ke kakali la ia Kaelo me Ikiiki,
Na huhui awa a Makalii e.
He ’lii ke aloha, he kilohana e paa ai,
He alai no ka po a me ke ao,
Kuu wahine hoi—e, hoi mai,
Eia ke aloha la he ai liliha.
A waiho o Halemano i ke oli ana, kilu aku la a pa i ka pahu, helu iho la, aha. Lalau hou i ke kilu a paa i ka lima, oli hou o Halemano.
Kuu wahine mai ka ua popo kapa o Kalihi
Ke ahai la ma ke kua ka malu;
Ke nounou mai la e ka Waahila,
Ka ua kaili wahine o kuu aina.
Huli ae la Kaala kau i luna,
Waiho wale kai o Pokai,
Nana wale ke aloha i Honouliuli,
Kokolo kehau he makani no Lihue,
He lino wahahee na ka la i Kaena,
Ua hao—a mai la e ka unulau o lalo,
Anuanu loko huihui i ke aloha,
Aloha ka wahine ka hoa noho o ia kula panoa.
A waiho o Halemano i ke oli ana, nou aku la ia i ke kilu a pa i ka pahu, helu iho la alima. Lalau hou no i ke kilu a paa i ka lima oli hou no.
A kukui au a Kahewahewa,
Ku au nana i laila,
Haloiloi kuu waimaka e uwe,
Nani na hala ka oiwi o Kahuku,
I ka lawe a ka makani he mikioi.
Mai Kuahea au i hele mai ai,
Ahea hoi au e ke hoa pono iho?
Kuu hoa hoi e! Hoi mai.
Hoi ana ke aloha i kuu kino,
Maeele ia e kaohi nei,
Kuu wahine hoi e, e hoi e.
Lalau hou o Halemano i ke kilu, a paa i ka lima, nana aku i ka wahine, a o ka lumilumi mai i ka waimaka, hu ae la ke aloha o Halemano, i ka noho ana i ka lai o Waialua a me ke kehau anu o Kaala, me ka wahine, a oli ae la, penei:
A nui mai ke kai o Waialua,
Moe pupuu Kalena i Haleauau,
Au mai ana kona aloha i o’u nei,
I kuu ike ole ia Lihue kela aina nana i ka lani,
Kuhi ae la no ia waena he kai e.
Auwe kuu wahine e!
Kiekie ke ku a Kaala i luna,
He poo anu ia na ke kehau,
He hau ka makani halihali ala;
Ke linoa mai la e ka Waikoloa,
Ke huli nei o Pulee ia’u la.
Auwe kuu wahine e!
Kiola o Halemano i ke kilu, a pa i ka pahu, helu aono. Lalau hou o Halemano i ke kilu a paa i ka lima, oli hou:
Na pua i Halemano ka’u aloha,
Ua nahu a kikepa ia e ka manu,
Hele mai ke ala me ke onaona,
Noho mai la ka maikai ka nani o Malama e!
Malamalama loko o’u e noho nei,
Akaaka loko i ka ike a ke aloha,
O aloha au, o maliu mai oe,
Auwe kuu wahine e!
Kuu wahine mai na pali Koolau,
Pali kui mauka, makai o ke ala,
Ala hele ke aloha na ka waimaka.
Kuu wahine hoi e, hoi mai!
Pehi aku la o Halemano i ke kilu a pa i ka pahu, helu mai la ka helu ai, o ka hiku ia. Lalau hou no o Halemano i ke kilu a paa i ka lima. Nana aku o Halemano ia Kikekaala a pau ia, huli ae la ia a nana ia Kamalalawalu, kulou iho la a kaka ae la ka lima, i ka waimaka, a ano wale mai la no ka noho ana me ka wahine i ka nahele o Moelana, ma Kekele i Koolaupoko, Oahu. Nolaila, oli aku la ia:
Wela Koolau i na keiki uwe anu,
Kuu aina kaikua e noho ai,
A kuu hoa e noho la i ka lai,
I walea i ka ua Kanikoo o Heeia,
I ka ua poai lau awa o Moelana
Me he keiki makua ole la ka hone,
Ka hoolaau i kuu kino e,
Ka elele waha ole a ka manao.
Kuu wahine hoi e, hoi mai.
Pela no ka hana ana a Halemano, a hiki i na ai eo, he umikumamalima, eo ae la o Kikekaala ia Halemano, makaukau ka hoi o Halemano ma i ka hale e moe ai, no ka hooko i ka laua pili. Ia wa, lele o Kamalalawalu e aumeume ia Halemano, aka, ua lele mai o Kikekaala me ka huhu inoino loa, me ka olelo mai ia Kamalalawalu: “He kane haalele hoi nau, eia ka e kii mai oe. Aole e hoi me oe.” No keia lilo o Halemano ia Kikekaala, uwe iho la o Kamalalawalu, a pea ae la na lima i ke kua, a kau mai la i keia mele, me ka waimaka e haloiloi ana, mai na maka aku:
Wela Koolau i ke ahi e,
Wela Koolau i ke ahi a ka wahine;
Ke noa la i ka uka o Hamakua,
I ka pokepoke a ka makani,
A wela ka ukiuki me ka huhu,
O ka inaina o ke ino nau na kui.
Ma keia lalani mele a Kamalalawalu, ua hoopili aku ia no kana punalua, oia o Kikekaala, no ka mea, he helehelena inoino no kona ke nana aku, a ua pili ia ia kela mau lalani hope o keia mele:
Auwe kuu hoapili o ke kane e!
Kuu hoa o ka hale wai anu o Hilo.
No Hilo hoi au no ka ipu a Kulukulua,
No ke one holu i Waiolama,
No ka ua hehi lau ulu o Piihonua,
I noho kaua i na ulu o Malama e.
Malama ke aloha i ka waimaka,
He makamaka ke aloha no kuu hoa e,
Kuu hoa o ka nahele uluwehiwehi o Panaewa,
A kaua i hele koolua ai aohe kolu;
Hookahi kinikini o kuu kino,
Ke kuleana i noho ai i ka uka o Laa—e.
Ua laa kuu kino i ke aloha,
Auwe kuu hoa, he kane—e,
Kuu kane o ka hale wai anu o Hilo,
O ia hale makamaka ole i noho ai.
A waiho o Kamalalawalu i ke oli ana, huli ae la ia a nana aku i ke kane ia Halemano, i nana aku ka hana, e nanahu mai ana o Kikekaala i ka aoao o Halemano, kau hou aku la o Kamalalawalu i keia oli:
Hoolawehala ka nanahu a ke kupa,
Akaaka ka malihini he mea hewa ia,
Puni hoi i ka ua awa a ka wahine,
I wahine au i kane oe,
Kuu kane o ka ua kanikani lehua o Makaulele
Ke haki manua mai la i ka lae o Kumukahi;
Akahi la a ke aloha i hiki ai.
Ke olewa nei ka nuku wai o Ohele,
Ke kaoo ae la ia uka o Piihonua,
Kuu kane hoi o ka hale wai anu o Hilo e!
A pau keia oli ana a Kamalalawalu, lawe aku la na ilamuku o Kikekaala a ma kahi e hoonoho, alaila, oli hou o Kamalalawalu, penei:
A pa ka makani he Koolauwahine,
E ike aku auanei oe ia Haili,
Haili kula lehua i wilia e ka manu;
Ke lawe la ke awa kau laau o Puna,
Ka oo kani leo lea i ka nahele,
E ano wale mai ana no i ke ahiahi.
Kuu hoa o ka hale wai anu o Hilo,
O ia hale koekoe a kaua i alo ai,
Auwe kuu kane aloha e!
A pau ke oli ana a Kamalalawalu, olelo aku o Kikekaala: “Aole au kane, no ka mea, he wahine haalele kane oe, a eia ka e kii hou mai ana; aole e hoi aku ke kane me oe.”
MOKUNA V
Hoi o Halemano i Oahu, Alaila, i Kauai.—Hahai o Kamalalawalu
Iaia.—Noho a Hookahuahale Oia ma Oahu.—Hoouna o Huaa a me ke Alii o
Hilo i Kekahi Puali e Kii Iaia.—Mahope o ka Luku ia ana o ko Oahu
mau Kanaka, Hoihoi ia Oia i Hawaii.
Mahope o laila, noho iho la o Halemano me kana wahine hou me Kikekaala; aole wa kaawale, i ke ao a me ka po, i na la a pau loa; nolaila, uluhua a ikiiki loa o Halemano i ka paa mau i loko o ka hale. No ia mea, olelo aku o Halemano ia Kikekaala: “E auhea oe, ke lohe mai nei au ua aku o Mahaiula, i Kaelehuluhulu, nolaila, e ae mai oe ia’u e holo au e hi aku na kaua.” I mai o Kikekaala: “O kaua pu no ke holo.” I aku o Halemano: “E lohi auanei, e noho oe, owau no ke holo ae a hoi koke mai.” Ma keia ae ana o ka wahine, holo aku la o Halemano.
Ma keia holo ana a Halemano, holo mai la ia mai Puaawela ma Kohala, a hiki i Mokulau ma Maui, pae. O Kamalalawalu hoi, holo mai la ia mai Kohala mai a pae ma Hamoa ma Hana i Maui, hele ae la ia ma Koolau o Maui, a pela no hoi o Halemano, hele ma ke komohana o Maui a hiki i Lahaina.
Ma keia haele ana o laua, ua hahai na kanaka, ia laua, no ka makemake i ka wahine a me ke kane, i ka maikai a me ka nani launa ole. O ke kumu o ko Kamalalawalu hahai ia Halemano, o ke aloha no. Ma keia hele ana, hiki aku la o Halemano i Hawe a me Kekaa i Kaanapali, a malaila holo aku la a pae ma Mokuhooniki i Molokai, holo aku la a pae ma Waikolu i Kalaupapa mahope mai, noho iho la i laila. O Kamalalawalu hoi, holo mai la ia mai Hana mai a pae ma Kapua i Kaanapali, ee mai la ma ka waa a pae i Kaluaaha ma Molokai komohana, hele aku la a hiki i Kaluakoi a me Kaunakahakai.
Holo mai la o Halemano, a pae ma Kailua i Oahu, malaila aku a hiki i Kualoa i ka lae o Kaoio. Malaila aku a Hauula, Malaekahana, Laiewai, Waialua, ka lae o Kaena i Waianae, noho i laila. Holo mai la o Kamalalawalu mai Molokai mai pae ma Waikiki, malaila aku a Ewa, a Pokai, holo i Kauai, a pae i Wailua, noho iho la i laila, o Halemano hoi, holo aku la ia a pae i Wailua, launa kamailio, aole nae he pono o ka noho ana, e like me mamua. Nolaila hoi mai la o Kamalalawalu me ke kaumaha. Holo mai la o Kamalalawalu mai Kauai mai, ma ka waa a pae ma ka lae o Kaena, malaila aku ka hele ana a hiki i Waialua, malaila aku a Kahuku, a Hauula, a Kualoa. Loaa o Waiahole, he ’lii no laila e noho ana, aohe ana wahine; lawe ae la ia ia Kamalalawalu i wahine nana, a noho iho la laua ma laila.
Ma keia noho ana a laua, he kane a he wahine, holo aku la kekahi waa mai Oahu nei aku a hiki i Puna, ma Kaimu, i Kalapana, pae i laila. Na ia waa i olelo, lohe o Kamiloholuiwaiakea ua noho o Kamalalawalu i Oahu nei, hele aku la ia olelo ia Huaa ke ’lii o Puna, a pela aku no a lohe o Kulukulua ke ’lii o Hilo. Ma ko laua lohe ana i keia olelo no Kamalalawalu, olelo iho la laua penei: “Ae, ua lilo ka kaua waiwai ia ia no kona kino, aka, aole i loaa ia kaua kona kino, nolaila, e holo kaua e kaua i kona wahi i noho ai.”
Hoomakaukau iho la laua he mau mano waa, a me na kanaka he nui loa, na mea kaua o kela ano, keia ano, mai ka mea nui a me ka mea liilii. No keia mau mea a pau loa, ua lilo nui na ’lii a me na kanaka i ka hana a me ka imi, a hala elima anahulu. A makaukau lakou, holo mai la ma Koolau o Maui. Malaila mai a pae ma Kekaa i Kaanapali, moe iho la a ao ae, holo mai la a hala o Halawa, a Waikolu, a Kalaupapa i Molokai, pae. Moe a ao ae.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter V (1)
0%36 min left in chapter