Skip to content

Chapter LXVIII: Part III: Mythical Tales. 710 (4)

Text size

Olelo ae o Maui: “E Aina e, koia ka po i loihi.” Loihi hou ka po, a pau loa na mea apau i ka moe. Ke kono akula noia o ua pueo nei a loaa keia, a pai akula no ia i na mea i hoopaa ia ai, hemohemo aela; ko laua hele akula no ia a hiki i kahi a Hina i noho ai, o ke ao koke noia. E hookomo aku ana o Hina ia Maui a mawaho aku no keia. Puka maila ka la; wehe ae la keia i kahi kapa moe, a halii ihola iluna o na uha, haule aku; a o ua pueo nei ua lele akula a luna o Kekaa. Hiki ana ka huli, ninau ana: “Aole anei oe i ike i ka heana a ke ’lii?” “Aole, o ko’u ala ana aela noia la, a o ka pumehana hoi o ka la, haule ihola i ka uku o kahi kapa.” Ia lakou la no a hala, ko lakou nei pii akula no ia mauka; mamua o ka pueo, o Maui mawaena, o Hina nohoi mahope a hiki i ko lakou wahi. Pela i pakele ai o Maui i ka make.

O ka pau keia o kahi i hai ia mai ia’u, a, ua hai ano nui ia mai, kona hele ana e kaapuni ia Hawaii ame na moku e ae, ame kana hia ana i ka lae o ka alae, a pela aku.

Lemuel K. N. Papa Jr.

KUMUMANAO NO KEKAA.

Kekahi no keia o na puu kaulana o Maui nei, a wahi pana no hoi keia no ke aupuni Hawaii nei. Ua kakau nui ia no na moolelo ma ka Moolelo Hawaii.

Elike me ka manao ana o na kupuna o keia lahui Hawaii, na Papa mai no i hanau keia pae aina, a i ole ia na Wakea maoli i hana, me kona lima ponoi. Ua manao hoi kekahi mai a Kumuhonua mai i loaa ai o Hawaii nei; o kekahi poe hoi, manao lakou ua hoea wale mai no keia pae aina, aka, o ka manao o ka poe naauao, ka poe hoi o ke au o ka malamalama, ke olelo nei lakou, na ka Pele i hapai mai keia paemoku mai loko mai o ka moana hohonu, pela no o Kekaa, me he la elike me keia mau mea i manao wale ia pela no paha i loaa mai ai o Kekaa.

Eia kekahi: O Kekaa, oia kekahi kulanakauhale ’lii o Maui nei, i ka wa e noho alii ana o Kaalaneo, i alii no Maui Komohana nei, ua olelo ia, he nui loa na kanaka ma ia wahi; ua kukulu nui ia na hale, ua mahiai nui na kanaka i ka uala, maia, ko, a me na mea ano like e ae. Ma kuu lohe mai, ua paa i ke kanu ia mauka iho o Kekaa a hiki i Hahakea, a me Wahikuli, ma kela kula panini N. W. mai Lahainaluna nei aku; ua lilo no hoi o Kekaa i kulanakauhale lehulehu loa o na kanaka; a na keia alii (Kaalaneo) no hoi i kanu na ulu makai o Lahaina, a me na laau kukui.

I kekahi manawa a keia alii e kanu ulu ana, a me kekahi o kona poe kanaka, hele no lakou mamua, uhuki mai no o Kaululaau i na ulu, mahope, ua kapaia kekahi o keia mau kumu ulu, S. W. mai ka papu aku o Lahaina, o ka ulu Kauheana. Ua hoolei ia keia Kaululaau ma Lanai, kahi nui o ke akua, me ka manao ia e make, aole nae pela. A hala kekahi manawa, ua ike ia aku no ke ahi e a mai ana, nolaila, kahaha na ’lii, kai no paha ua make o Kaululaau, ke a maila no ke ahi. O ka mea nui i loaa mai ma keia mau wehewehe ana, o Kekaa, ke one hanau o Kaululaau ka mea kaulana nana i nai o Lanai a puni me ka hakaka ana me na akua he lehulehu o Lanai, a lilo ia i aina no kanaka i keia manawa.

O kekahi mea kaulana i hana ia malaila, o ke puhi kohola i ka wa e ola ana o Keokiko, he hapahaole ia. O kekahi o kana mau hana i kona wa e ola ana, oia keia, puhi kohola; ua hooikaika nui oia ma keia hana, ua loaa nui na ia, ua puhi nui ia ke kohola malaila A.D. 1849–1859 paha, ke ole au e kuhihewa, a he wahi puhi no hoi na ake mano. Aia malaila he ipuhao i puhi kohola a he pahu hoopaa kohola no hoi kekahi; ua hele nui na kanaka malaila e nana, a e makaikai ia mea hou iloko oia mau makahiki.

O ka make pinepine ana o na kanaka apau e hele mehameha ana: he mea kupanaha no keia i ike ia ma ia puu, mai kuu hoomaka ana mai e noho makai o Lahaina, A.D. 1859–1872, me he la, ua eiwa kanaka i make malaila, me ke akaka ole o ke kumu, o Keokiko no kekahi kupapau e waiho la malaila, a hiki i keia wa, oia kela mea keokeo maluna o kela puu.

O ka lehulehu loa o na iwi kanaka ma ia wahi; me he la, no ka nui loa o na kanaka ma ia wahi, nolaila, lehulehu loa na iwi kanaka me he la he mau tausani kanaka i make ma ia wahi, a malaila no hoi e kii mau ai ko Lahainaluna nei poe, i mau iwi na lakou ke hiki i ka wa e ao ia ai ka Anetomio a ua lehulehu loa ia mea malaila, ua uhi paapu ia na one.

He wahi lapu no hoi keia. I kekahi manawa, hele maila kekahi poe mai Kaanapali mai, ma kela aoao mai, e hele ana i Lahaina ae nei i ka wa poeleele, a hiki ma Kekaa, helelei maila na pohaku nui mailuna mai o ka puu, me ke kumu ole; i ka hoolohe ana aku, me he la, ua hiolo okoa mai no ka pali, puiwa aela ka lehulehu o ka poe a pau e hele ana, me ka olelo ana, “Lapu o Kekaa e! lapu o Kekaa e!” He mau hana kupanaha no keia a keia puu.

Ua olelo ia, aia a make ke kanaka, hele ka uhane i Kekaa; a ina he makamaka kona malaila, ua make mua, nana no e kipaku mai i ka wa e kokoke aku ana e lele ka uhane i Kekaa. I kekahi manawa, ua hoi hou ka uhane o ke kanaka a komo hou iloko o kona kino, a ola hou aela ia, oia ka poe e ola hou mai nei; ua nui no na uhane i hele ma keia wahi o Kekaa. Ua kapaia ia wahi o leina a ka uhane. Ko na kanaka makaainana mau uhane wale no ke hele ma Kekaa; ko na lopa mau uhane a pau, o ko na ’lii hoi, ma na lua pele e hele ai ko lakou mau uhane i ko lakou wa e make ai. A ina hoi he mau makamaka ko lakou malaila kipaku ia mai no kahi poe o lakou, a ola hou no.

Ma Kekaa e noho ana o Maui a me Moemoe; o ka puni a kekahi o ka hiamoe; kau ke poo i ka uluna o Welehu ka malama, oia hoi o Moemoe. O ka puni a kekahi o ka hele. I ka wa i moe ai o Moemoe, a hele no hoi o Maui elike me ka laua puni, i ka wa e moe ana o Moemoe, a kahe mai ka wai, paapu loa ua Moemoe la i ka lepo, a koe ka puka ihu, a kau ka hua kukui ma kona puka ihu, a kupu keia kukui a loihi iki ae, ia manawa ua maneo ka puka ihu o Moemoe, nolaila, ala kona hiamoe, a olelo iho oia penei: “O ka’u puni hoi o ka moe, ala ana ka hoi i keia wahi laau kukui ino,” nolaila, kupu ka manao iloko ona e hoopau i kona puni a e imi ia Maui kona hoa.

A ua kapaia, mamuli o kekahi o keia mau kanaka kekahi alanui e pili ala ma ka aoao akau hikina iki o Kekaa, “o ke alanui kikeekee a Maui.” O ka mea nae nana i hele mua ia alanui o Eleio, ke kukini mama a Kaalaneo, ke alii kupu eu oia wa.

Nolaila, ke kau leo aku nei au ia oukou a pau, e na makamaka o ke au malamalama o keia manawa, ka poe hoi e ao ia nei ma ke kahua hohonu o ka naauao, mai lilo ko oukou manao a hooiaio i keia mau mea o ke au pouli, ke au hoi o ka naaupo; mai haliu hou aku kakou a nana i ke au poliakua a Kane. Ua hala ke au kahiko a me kana mau haukae; eia kakou i ke au hou, a me kana mau pono.

January 24, 1872.

S. Kaha.

HE MOOLELO NO KAUIKI.

O kauiki he wahi puu keia e ku nei ma ka hikina o Maui nei, ma ke alo ponoi aku no hoi o Hana, i Maui Hikina; a ua ike nui ia e ka poe e holo ana ma ka moku, mai ianei aku, a i Hawaii; a no keia puu ka olelo ia ana e kekahi poe i keia wa, “He aloha no Kauiki, au i ke kai, me he manu la.”

A he wahi puu kaulana no keia, mai ka wa kahiko mai a hiki i keia wa. Aka nae, elua a’u mea e hoakaka aku ai no keia puu o Kauiki; akahi, kona wahi i loaa mai ai; elua, na wahi kaulana e pili ana me keia puu. Nolaila, e nana ae kakou i ka manao kuhihewa o ka poe kahiko.

AKAHI, KONA WAHI I LOAA MAI AI.

Ua manao like ole ia e ka poe kahiko, eha wahi i loaa mai ai keia puu. Ua loaa mai keia puu mai ka iewe mai o Hamoa, a o kekahi, mai na makua mai o Pele ma, a o kekahi hoi, mai a Kaihuakala mai laua me Kahaule kana wahine, a o kekahi, mai a Kalalawalu mai; a penei na manao o lakou:

Ua hanauia mai o Pele ame Hiiaka, ame Puuhele, e ko lakou mau makua, e Kahinalii ka makuahine o lakou; eia nae, o Pele ame Hiiaka ua hanau kino kanaka maoli ia mai laua, a o Puuhele hoi, ua hanau puu koko mai oia. No ka makemake ole mai o na kaikuaana i keia kino, no ka mea, i ka nana ana iho, aole he kino maoli, aka, he puu koko wale no, nolaila, kuko iho la laua, a olelo aku la kekahi i kekahi: “E aho e kiloi kaua i ka pokii o kaua. Auhea hoi ka hoihoi aku, i ku no ka hoi ka hoihoi aku ke kino kanaka.” A o ko laua nei kiloi aku la la no ia i ua puu koko nei me ka ike ole o na makua i ko laua hoolei ana mai.

A ma ia manawa mai, ua hoomaka keia puu koko e hele, a halawai mai oia me Alenuihaha, oia kela moana mawaena o Maui nei ame Hawaii, a ua ninau aku o Alenuihaha i ua puu koko nei: “He huakai! e hele mahea?” Olelo mai ua puu koko nei: “E hele ana ma keia wahi aku nei la, i kiloi ia mai au e o’u mau kaikuaana, a oia keia la e hele nei la.”

A pau aela ka laua nei kamailio ana, o ka hoomaka mai la no ia o ua puu koko nei e hele mai, a pae ana keia i Nuu, aia ma Kaupo keia wahi ana i pae mai ai, a hele kino kanaka mai la keia, a i ka ike ana’ku o Nuu, he keu a ka wahine maikai. O ko ianei hele mai la no ia a halawai me Puuomaiai, he wahine maikai no hoi keia. Olelo aku la o Puuomaiai i ka malihini: “E hele ana mahea kau huakai?” Olelo mai la kela: “E hele aku ana ma keia wahi aku.” A noi mai la o Puuomaiai e hoaikane, a hoaikane iho la laua nei, a hookipa ia iho la keia, ai laua a maona, a hele aku la laua nei. O ko laua nei hele ana, kani ana ka Manawainui mele, penei no ia:

Kau ka lia ia oe e ka malihini,
Ke hele nei a maeele kuu manawa,
He hoa paio paha,
He hoa makaikai paha e?

Huli ae la ua puu koko nei i hope, a olelo aku: “Heaha kau o ke kahea ana mahope?” Pane mai o Manawainui: “No kuu ike ana ’ku nei ia oe, i ko mama i ka hele, nolaila kahea aku nei au ia oe.” “Heaha kau makana nui o ke kahea ana?” “No kuu ike ana aku nei ia oe, he puu koko wale no i kiloi ia mai e kou mau kaikuaana, nolaila, hele mai nei oe, e aho e kapa ia kou inoa o Puuhele.” A pau ka laua nei kamailio ana, o ko laua nei hele mai la no ia a hiki mai i Hana. Olelo aku a Puuomaiai ia Puuhele: “E aho e hoi au, ua hele pu mai la no hoi kaua, eia aku no hoi ua wa e hui hou ai.” O ka ae mai la no ia o Puuhele, me kae i mai: “Aole i akaka ko’u pono e hele nei, he ike hou paha ia oe, aole paha,” a o ka honi mai la no ia o ua Puuhele i ka ihu o ke aikane.

O ko ianei hoomaka ana e hele, halawai aku la keia me Kanahaha, ike e mai la o Kanahaha, a o kona make koke iho la no ia, a waiho kahelahela iho la na uha o ua wahine nei. O ko ia nei hele aku no ia, a ike ua make. O keia wahi o Kanahaha, he punawainui a hiki i keia wa. Hele loa aku aku la no o Puuhele a halawai me Lehoula. Olelo mai o Lehoula: “Nani hoi ka wahine maikai o oe,” a makemake o Lehoula e hele pu meia, a hiki ma Wananalua, hoohiki iho la o Puuhele ia wahi, a olelo aku ia Lehoula: “Nani mai la kuu makemake i keia wahi; o i hele mai nei e imi i kahi kupono e noho ai, akahi no a loaa. Nolaila, e noho au a hiki i ko’u wa e make ai,” a o ka hoi mai la no ia o Lehoula a hiki ma kona wahi mau.

Noho iho la no hoi o ua Puuhele; a ike mai la o Kaihuakala o ka iho mai la no ia o Kaihuakala a halawai me ia, a pane kiko e mai no o Kaihuakala: “Heaha kou kuleana nui o ka hiki ana mai o onei nei?” Olelo aku la o Puuhele me ka nawaliwali: “I hele mai nei hoi au i ka makaikai, a loaa keia wahi maikai, a hoohiki iho nei e noho.”

Ia manawa, pepehi ia iho la o ua o Puuhele a make, kanuia iho la a nalo. E hao ae ana keia i kona mana, o ka pii ia o ua puu nei a kiekie, kapaia ka inoa o ua puu nei o Kaihuakala, o Puuiki, a mahope kapaia o Kauiki, a oia ka inoa e kapaia nei a hiki i keia wa, a oia iho la ke kumu o ke mele a kekahi poe; a penei no ia:

Aia i Kauiki ka eke leta a ka makani,
Kahi paialewa ia mai la e ka lau awa,
Huli ka nalu o ke Anini i ka makani,
I hoohuli no a huli i ka wai o Punahoa.

Aka, o ka manao o kekahi poe, na ka Lalawalu i lawe mai, mai Kahiki mai, i lawe keiki hanai ia mai, a no ka uluhua o ka Lalawalu i ke nahu pinepine o ua keiki nei i ka waiu, nolaila, kupu ka manao iloko o ka makuahine e haalele ia ia, lawe mai la a pae ma Koloa, i Kauai. Manao ia e kiloi, aole nae he makemake o ua keiki nei e noho malaila. Hoomanawanui mai la no oia i ka hii ana, a hiki i Kaena ma Oahu. Aole no he makemake o ua keiki nei, nolaila, lawe loa ia mai a pae ma Kawaipapa ma Hana i Maui Hikina, a hoonoho ia me ia a hiki i keia wa, a pela iho la kekahi manao o ka poe kahiko.

ALUA: NA WAHI KAULANA E PILI ANA MA KEIA PUU O KAUIKI

Aia ma keia puu, he nui na wahi kaulana, oia hoi, maluna pono o keia puu ka hale o Peapea i pau ai i ke ahi, i puhiia ai e Liionaiwaa ma, a oia ka mea i oleloia: “Pau Peapea i ke ahi.” Aia hoi ma ka hema iki o keia puu he awa pae waa keia, o Kaihalulu ka inoa, no ia wahi keia olelo e olelo ia nei, Kaihalulu i ke alo o Kauiki. Aia no hoi malaila na niu a Kane; aia aku makai ponoi o ia wahi he pohaku nui iloko o ke kai, ua kapaia ka inoa o ia pohaku o Mokuhano. Aia hoi ma ka hikina ponoi o Kauiki o ka Pueokahi, ka mea i kapaia ai ka inoa o ia wahi, he pueo no na ke alii na Peapea; aia ike ua pueo nei i ka nui o kanaka lele mai no ia a kau ma ke kikihi puka o ke alii, alaila, ua nui kanaka; a mahope pepehiia a make, a oia ka mea i kapaia ai o ka Pueokahi.

A ma ka akau ponoi no hoi o Kahulili, a malalo pono no o Kauiki kona kumu, ua kapaia oia na lauoho o Puuhele. Aia mauka o Kauiki o Kaihuakala. Aole e ike wale ia o Kaihuakala, aia a malie o Maui nei alaila, ike ia keia wahi. Ia wa no, ku mai la o Papahawahawa a akena iho la me ka i iho hoi, “He noho ae nei no hoi, akahi no a ike ia ka malie a Maui, o ka malie ka ia ke ike ia aku la o Kaihuakala.” O Kaihuakala kai uka, o Kauiki ka i kai, alaila pau i ka makaikai ia na wahi a pau. A oia ka mea i olelo ia nei e ka poe haku mele, penei:

Malie o Maui, ua ikea o Kaihuakala,
O Kaihuakala kai uka o Kauiki kai kai,
I poia e ke kui, Kaihalulu i ke alo o Kauiki,
Hii Kauiki ia Mokuhano,
Hii ke one ka Pueokahi,
Hii waikoloa i Kailiili,
Hii ka nalu ia Keanini,
Hoea ana i Mokumana,
He waa Hawaii e,
Waikaakihi ke awa,
Punahoa ka wai oneone ia ka Pueokahi,
O Honuaula mauka o Kahulili ka iluna,
Pau Peapea la i ke ahi.

A ina e hele ana kekahi poe ma Kauiki i keia mau wahi i hai ia ’ku la, a o keia iho la na mea e pili ana i ka hai ia ana mai ia’u e kekahi mea i ike i ka moolelo o Kauiki, he nui aku no, aka, ua lawa keia mau wahi mea i panaau no keia manawa.

[Moanauli.]

HE MOOLELO NO PUMAIA.

Ua hanauia o Pumaia ma Koloa i Kauai, o Malaihi ka makuakane, o Kuhihewa ka makuahine. Oi noho lakou nei a nui ua keiki nei, a ikaika no hoi kona kino, olelo aku o Pumaia i ka makuakane: “E oluolu oe e hele au e ike i ka laau a ku’u kupunawahine,” o ka ae mai la no ia o ka makuakane. O ko ianei hele aku la no ia, a hiki ma ka hale o Kiha, ke kupunawahine, a olelo aku la: “Auhea la ka laau?” “Eia ae no,” wahi a ka luahine. O ko ianei lawe ae lo no ia. O ka paipu, ulupa ia iho la ilalo, a okaoka liilii. O ka hiu ae la no ia i ua laau nei a kau i ka a-i, a hoomaka e hele aku. Halawai mai la me ia o Wakaina, a pane mai o Wakaina: “He huakai e hele ana ihea?” “E hele ana i ka makaikai,” wahi a Pumaia. “E aho hoi ha owau kekahi me oe.” O ka ae mai la no ia; o ko laua hele aku la no ia.

Ku ana o Puukolea, a olelo ana: “Nawai ke kupua o olua?” “Na maua no,” wahi a Pumaia. “A nui ka ikaika ola olua, hapa ka ikaika make olua ia’u.” O ko lakou nei hakaka iho la noia. O ke kino na’e o kela kanaka he kino papalua, o ko laua nei kino hoi he kanaka ola maoli no. Ua ninau aku o Pumaia ia Wakaina: “Owai ka mea mua o kaua e hakaka me ianei?” Pane mai la kela: “E aho owau.” Ae aku la no hoi keia; o ko Wakaina hele aku la no ia e hakaka me Puukolea. Mamua nae o ko laua hoomaka ana e hakaka, hoopuka ae la oia i kekahi mau lalani mele, penei:

Aia, la, aia la, o ka lehua wale o Puuoni,
Ke a uume inai la me opua i ka lewa
Maluna malalo ka wai opua.

O ka pane e mai la no ia o ua kanaka nei. “E hoololohi ana oe i ke aha? he mele hoonaukiuki kau no’u.” Aole nae i pau ke mele ana o Wakaina, o ka hakaka iho la no ia; mai ka auina la a kokoke aumoe. Kauoha aku la o Wakaina ia Pumaia: “O ka nana mai no ka kau, aole oe e kii mai ia’u la, ua kokoke au la e make.” O ka lele mai la no ia o Pumaia, a hakaka me iala; oi nei hoi, hele aku la e huli ai no laua nei. Oi nonoke aku no hoi laua nei i ka hakaka, a aneane nawaliwali nae o Pumaia; noonoo keia i ka laau a ianei; a ku ana o Wakaina, a olelo mai, “Pehea oe?” Hai mai kela: “Ua nawaliwali au, e kii aku oe i kuu laau e lawe mai, malia paha he hana ka ia laau.” Ia laua nei e kamailio ana, ku ana ua kanaka nei me ke ano okoa. O ka hakaka iho la no ia; aole nae i lalau aku o Pumaia i ka laau a ia nei o ka make mai la no ia i ua kanaka nei; a make pu no hoi me Wakaina. O ka hoi iho la no ia o na uhane o laua nei a ku ana imua o na makua, a i ka ike ana mai o na makua o Wakaina a me Pumaia, no ka mea, ua hoi aku na makua o Wakaina a noho pu me na makua o Pumaia. Ia lakou nei e nanea ana, kani ana ke mele a ua mau uhane haukae nei, penei:

Ko mai ana ke ano io maua nei,
E kii mai ana ia maua e hele,
Aole e hiki ua paa ia Waiauau,
E kii mai ana ia maua e hoola—e
E ola no—e.

A pau ke mele ana a ua mau eepa nei, o ka oili koke mai la no ia o na makua; aole nae he ike iki. Oi nana wale lakou nei ma o a maanei, aole no he ike iki ia.

O ka uhaele uhane aku la no ia o laua nei a halawai me Pupuilima. Ia wa ike mai na kanaka i ka hele aku o keia mau kanaka elua, ia wa olelo mai la o Pupuilima: “Aole kela he mau kanaka, he akua kela mau mea.” “Mahea kahi i maopopo ai ia oe he akua?” wahi a ua poe nei. O ko lakou nei pili iho la no ia. Olelo aku la o Pupuilima ia lakou: “I halii auanei au i ka lau ape ma ke alanui nei a i nahae, alaila, he kanaka, aka hoi, ina nahae ole, alaila, he devil.” O ko ia nei halii iho la no ia. Ia wa, pane iho la o Pumaia ia Wakaina, “Aia ko kaua make la, ke hana ia mai la.” “Pehea la auanei kaua e pakele ai?” Hai mai la o Pumaia: “Ma ko’u wawae e hehi ai, malaila mai no oe e hele ai, no ka mea, ua hanai ia wau mai kuu wa uuku a i ko’u wa i make ai, a loaa oe, no ka mea o keia hana ana, ua like me ko Pamano halii ia ana e ka lau ape, a pakele ke ola.” Ia laua nei i hele aku ai, o ka hehi iho la no ia o Pumaia i ka lau ape, a nahae, a mahope iho la no hoi ke keehi ana o ke aikane. O ko laua nei hahai ia aku ’la no ia e ua makaula nei a loaa i kahi i loaa ai.

Oia iho la no kahi mea i loaa ie mai nei.

Ia laua nei e hele ana, ua alualu ia mai la nae laua nei. O ko laua nei hele maila no ia a halawai me Pueonuiokona, aole nae he ike mai o ua Pueo nei i ka laua nei hele aku. A kaa laua nei mamua, ia manawa halawai mai la ka makaula e alualu nei ia laua me Pueonuiokona. Pane aku la ua Pueo nei: “Heaha ka mea i nui ai o ka hanu a kahe hoi ka hou?” Hai aku la keia: “Heaha mai ka hoi kau, he mau uhane aia la, o ka’u ia e alualu nei aohe loaa iki; e ake ana hoi au o ka lihi launa aku, make la hoi ia’u, ua hele mai kuu ukiuki a nui ia laua.”

Ia lohe ana o Pueo i ka olelo a ka makaula, ia manawa oia i olelo aku ai i ua makaula nei: “He makaula oe, a he makaula wau, eia nae, aole wau i ike aku nei ia laua, a no kuu lohe ana mai nei i kau olelo, ke loaa aku ia oe make.” O kahi nae a laua e kamailio nei, aia ma ke kula o Kamaomao. Ia laua nei nae e hoomakaukau ana e kii i na uhane, olelo aku la o Pumaia i ke aikane: “Eia a’e ka make o kaua la, aka, i kali auanei kaua a i oi kela mea hou mamua o ka mea mua, alaila, manao ae ke ola.”

O ko laua nei noho iho la no ia nana no laua nei i ua mau makaula nei. A oi no o ua o Pueo mamua, olelo aku o Pumaia i ke aikane: “Akahi kaua a pakele, e aho e uhaele kaua a kahi o na makua o kaua; malia paha, o loaa ae kaua ilaila.” Ae mai la ke aikane. O ko laua nei hoomaka mai la no ia e hele ma Kealia, he loko nui no hoi a hiki i keia wa. O keia mau wahi nae i hai ia a’e nei, no kula o Kamaomao a me Kealia, aia no ma ka puali hikina o Maui nei, alaila pau o Maui Hikina, pau o Maui Komohana.

E waiho ae kakou no ua mau akua lapu nei, a e kamailio kakou no na makaula. Aia i ua mau makaula e alualu nei, a no ka mama o Pueonuiokona, kupu mai la ka manao iloko o kekahi o laua, me ka nune iho iloko ona: “Ina e loaa ana ia’u kela makaula e make ana oia ia’u, no ka mea he kii wale i ko’u mau enemi e hoola.” Naue malie aku la nae ua Pueo nei, a halulu ana ua makaula nei, a huki mai la i ka lima o Pueo. A ninau mai la o Pueo: “Heaha iho la ka hewa o ke kanaka o kau huki ana i ka lima mahope, a mai hina wau?” Olelo mai kela me ka inoino o na maka: “Nawai oe i i aku e kii i ko’u mau enemi, me ko olelo iho e hoola? Aole no hoi oe e huli i mau mea okoa aku nau, ilaila oe e hoola ai.” Pane mai la ua Pueo nei: “Aia a nui ko ikaika, lilo ia oe, aka hoi, hapa ko ikaika, aole e loaa ia oe; no ka mea, owau nei la, he kamaaina wau no keia kula. Hele mai na uhane make, na’u no e hoola aku, aole no hoi he makaula hiki ma keia kula, akahi wale no wau a ike o oe hookahi ka makaula hiki maanei. A no ko olelo ana mai nei ia’u no kuu kii e hoola i kela mau mea; heaha la ka hana, aia mamuli o ka ikaika e lilo aku ai oe, a ia’u paha laua.”

O ko laua nei hoomaka koke iho la no ia i ka hakaka. O ko laua wahi i hakaka ai, ma Kalepolepo, kokoke no ma keia puali. A make ua makaula nei, kua’i ia ae la ka opu o ua makaula nei e Pueonuiokona, a kauhihi ia ae la maluna o ka akolea. He laau nui keia ma kela wahi, a ua lilo nae i mea ole i keia manawa, no ka nui o na holoholona.

August 8, 1872. Kiliona.

HE MOOLELO NO PUUPEHE.

O Puupehe he keiki ia na Kapokoholua ame Kapoiliilii. Aia ma ka mokupuni o Kaululaau ka mea nona keia moolelo, ka eueu hoi oia kau i hala. E huli iki ae kakou no na hana a kona mau makua. Aia i ka wa a laua e noho nei, ua hoomaka mai kana wahine e loaa nei mea he hua maikai no kona puhaka. O ka hana hoi a ke kane o ka hele i ka lawaia na laua, a hala kekahi manawa loihi, o ka hoomau ana o kana kane i ka lawaia. I kekahi la, ua holo aku ua Kapokoholua nei i ka moana maluna o ka waa i ka lawaia, a i kona kaawale ana aku ua hoomaka mai o Puupehe e kamailio ae iloko o ka opu o kona makuahine. Ia wa a Puupehe e kamailio nei, ua puiwa ae la kona makua mai kona hiamoe ana, a hoomaopopo iho la keia no keia mea kupanaha ana i lohe ai. Hoi hou iho keia moe no, kani ana kahea a ua eueu nei: “E! ko’u mama aloha, e ala mai oe ua make o papa.” Ia manawa hoomaopopo loa iho la keia he leo kanaka, koe nae kona ike ana aku i ke kino maoli. Holo wikiwiki aku la keia a ku ana ma ka puka o ka hale, nana aku la hoi o ka ike aku i ka mea nona keia leo; aole nae he ike ia, ua manao nae ia o kana kane, aka ua hoka nae ia. Hoi mai la no keia a noho iloko o ka hale. Kani ana ke oli a ua keiki nei, penei:

Aloha au o kahi wai a ke kehau,
Oia wai haaheo mai iluna o ka laau.
A ua mai ka ua i na pali
E hoopiha ana i na kahawai.
O ka waiwai no ia a kuu maka o ka ike aku.
A ike kuu maka a nehe kuu lima.

A pau ke oli ana a ua keiki nei, ua ano e mai la ka makuahine, a ku a pilikia maoli ia. E pono e wehewehe iki aku wau i ke ano o kana oli ana a me ke kamailio hoopunipuni ana ua make ka makuakane; aole he oiaio o ke ano o ke oli ana. Ua hele ia e nana i ka lawaia ana o kona makuakane, a ua kii aku ia i na i’a he nui loa e hele e ai i ka makau. No ka ike ana ua nui na i’a i loaa i kona papa, ua koe hoi ka lua, oia ka awa. Ua ike ia aohe awa a kona mau makua, nolaila oia i puana ae ai i keia mau lalani mele e kau ae la maluna.

E waiho iki kakou i na hana a ke keiki a mahope aku. E huli ae kakou a kamailio no ka makuakane. A i kona makua e lawaia nei, ua nanea loa ia i ka nui o na i’a i loaa iaia, a i kona nana ana mai iuka aohe ike ia aku o uka, no ka mea ua uhi iho la o Puupehe i ka ohu a nalowale ka aina. I iho la keia iloko ona: “Heaha la hoi keia mea kupanaha, nokamea, aole hoi he makani nana e lawe mai ka ohu a kau iluna o ka aina.” Ua halialia wale mai nae na ano o kana wahine, hoomaka iho la ia e huki mai i ka aho a kokoke e pau mai iluna, paa ana ke aho a ianei i ka mano, o ka inoa o keia mano o Puaiki.

E kamailio iki ae au no keia i’a ino. Ia ike ana oia nei he mano ka mea nana e paa mai la, huki mai la ia me ka ikaika, e hao aku ana ua i’a nei, kokoke keia mawaho ae o ka lae o Papawai ma Maui nei, malaila aku hiki hou no keia mawaho ae o Manele. Ike aku la keia i ka hale o laua ua paa i ka ua koko. A hiki keia ilaila i kahi ana i lawaia ai, ua moku aku la ke aho a ianei a me ka makau. Huli hoi mai la keia a kokoke ike aku la keia i kana wahine e ku mai ana ma ka aekai e peahi mai ana iaia. I iho la keia iloko ona: “Kupanaha oe e ka wahine, ua ike mai la no hoi ke hoi aku nei.” Hookahi no a ianei kope ana i ke kai me ka hoe kau ana ka ihu o ka waa i ke one. Ia wa holo mai la kana wahine a apo mai la iaia, me ka haalulu. Ninau ae la keia: “Heaha hoi ke kumu o ka nui o ka hanu?” Pane iho la ia me ka uwe: “Ua lapu ke keiki a kaua ia’u.” “Heaha ke kumu?” “Eia ke kumu, ia oe no hala aku nei, a liuliu iki, ua keia loa wau e ka hiamoe, kani ana kahea, ‘E! e ko’u mama aloha, e ala mai oe, ua make o papa.’ Ia wa puiwa ae la wau mailoko mai o ka hiamoe, ua kuhi wau o oe, hoi hou no wau a moe no, aole no i upu iho, kani ana ke oli.” I aku la ke kane: “Ua maopopo no nae paha ia oe ke oli ana mai?” “Ae,” wahi a ka wahine.

Aloha au o kahi wai a ke kehau,
Oia wai haaheo mai iluna o ka laau,
A ua mai ka ua i na pali,
E hoopiha ana i na kahawai,
O ka waiwai no ia a kuu maka o ka ike aku,
A ike kuu maka a nehe kuu lima.

“Oia iho na hana kupanaha a ke keiki a kaua ia’u i noho iho nei.” I aku la kana kane: “Ina he oiaio kena olelo au, e pomaikai ana kaua ma keia hope aku. Na ke au o ka manawa e hoike mai a e hooko, nolaila, e kali kaua ma keia hope aku.”

Hapai aku la laua nei i ka waa, ua hele a piha u oloko o ka waa i ka i’a. Hoi aku la laua a hiki iloko o ka hale, hana iho la i ka i’a a miko i ka paakai; pulehu iho ka wahine i kekahi i’a a moa, hoomakaukau iho la laua i ka ai ana, pule ae la laua ma ka inoa o ua keiki nei, a penei:

“Ma ka inoa o Puupehe e ola mau loa maua. Amama, ua noa.”

Ai laua nei a maona, hoomakaukau no na mea e pili ana no ka moe ana, a i ko laua moe ana iho i ka po, o ka hana a ua keiki nei o ka hele e makaikai i na hana a kekahi kanaka, e ao ana ia i kana poe haumana i ka oo ihe, a me ka lele ana iluna o ka ipu huawai, a pela uku. E ao ana a ike hele e kaua me kona mau makua me Kapokoholua ma.

I ka hele ana a ua keiki nei, ua mimino iho la ka opu o Kapoiliilii, olelo aku la ia i ke kane: “E ianei e! e haha mai oe i kuu opu.” Haha mai la ia: “E, ua emi iho nei ka ko opu.” “Kupanaha,” wahi a ka wahine. I aku la kana kane: “Mai haohao oe ua hele aku la e makaikai ma kela wahi keia wahi o ka honua.” Hoi iho la laua hoonanea iki, kani ana kahea a ua keiki nei: “E laua nei e, e ala, e hoa i ke kukui.” Ala ae laua hoa aku la i ke kukui. “E puhi mai olua i paka no’u, a e mama iho i kuu wahi opuupuu awa, aia maluna ae o ka puka.”

Hoaa iho la laua, no ka mea, aole he inu awa o laua, nolaila, pahaohao laua no ia mea, pane mai la ua keiki nei, me ka huhu: “E aha ana ka hoi olua e lohi nei, a hele au i ka’u hana o ka makaikai.” Ua hooko koke aku la kona makuakane a makaukau na mea i hana ia, kena mai la e pule; pule ae la ka makuakane e like me kana pule mua ana, hoole mai la ia. “Aole ia o ka pule e ola ai ke hiki mai ka pilikia ia olua.” I aku la ia: “Pehea ka pule e ola ai?” “Penei, e hoopaanaau oe.” Hai mai la ia:

Eia ka ai e Puaiki e.
Molia i ku ia i ka hoopea wale,
I ka awaha wale mai,
I ka make wale mai,
Owau nei o Kapokoholua,
E ola ia’u a kanikoo;
O kau ola ia e ka akua.

A pau keia hoopaanaau ana a laua nei, ai iho la no ua makuakane nei, oia wale no, no ka mea na ka makuakane e ai; i ke aka wale no ka ua keiki nei e ai mai; pela kana mau mea e makemake ai e olelo mai ai i kona mau makua. A pau ka ai ana a ua kanaka nei, kahea mai la no ua keiki nei i ka lua o ka ai, oia ka paka. A pau ke puhi ana o ka paka, hoi ae la ua keiki nei iloko o ka opu o ka makuahine, nui hou ae la ka opu o Kapoiliilii a like me mamua. I mai la ka wahine: “Hoi hou mai nei paha ua keiki nei iloko o’u.” “Ke aha la?” wahi a ke kane. “Ke pehu ae nei,” wahi a ka wahine. “Mai hoohuoi oe, no ka mea, ua maona kela hoi ae la kela e hooluolu a emi iho kekahi maona, hele aku kela i ka iala hana o ka makaikai.”

Pau wale iho la no ka makau o kana wahine, no ke ano makau paha i ke kane. A i ke kokoke ana e ao ae ua po nei, ua hele ua keiki nei elike me ka mea i hala ae nei mamua. E waiho iki au i keia a mahope aku, e kamailio aku wau no na malama o keia keiki iloko o ka opu o ka makuahine, a me ke kumu o ka hele ana i ka wa no iloko o ka opu.

O na malama o keia keiki iloko o ka opu he umikumamakolu, i ka wa i lapu ai i kona makuahine, i olelo mua ia ae nei. Ua lilo no ia he mea haohao ia laua, no ke kumu o ka hanau ole, no ka mea ua hala ka palena o ka hanau ana he umikumamalua; i ka laua keiki hoi aohe hanau iki. Ma keia mea, ua kanalua loa no hoi laua; a no ka hele ana, aia no iloko o ka opu, aole nae he ike ia o ke ano a me kona helehelena, o ke kamailio aka wale mai no ma kahi e.

[AOLE I PAU.]

MOOLELO NO KE AHI.

Eia ke kumu o ka loaa ana mai o ke ahi, wahi a kekahi poe, penei: O Maui kai noho ae ia Hina hanau mai o Mauimua, a me Mauihope, a me Mauikiikii, a me Mauiokalana, he poe keiki kane wale no keia. O ka hana a keia poe keiki he lawaia. Penei ka lakou lawaia ana, ia lakou nei e noho ana ma Kaupo, i Maui, makemake iho la o Mauiokalana e holo i ka lawaia; olelo aku i kona poe kaikuaana: “E, kai ka malie o keia la, holo paha kakou i kai, nokamea, he la maikai keia, ua hele a malino ke kai, a he la ikaika ole o ke au i ke pale, a he la moekahi o ke au.” A pau ka ianei olelo ana, pane mai la o Mauimua: “Aohe make holo o kakou, nokamea, he oi keia o ka la ino, o keia malie a kakou e ike aku nei, he malie kakahiaka, ai aenei keia a kau ae ka la, alaila, ike aku oe e okaikai mai ana, a o ke ala mai no ia o ka makani, aole e emo ka hoi koke mai no ia o kakou. E waiho no ka lawaia a hiki i ka la maile.” Alaila pane hou mai la o Mauiokalana: “E, ke kuhi nei au i kou hanau mua ike oe i na ouli o ke ao, eia ka aole, he lenalena niho wale iho no kou.” Alaila pane hookuakaeo mai la o Mauimua: “E, auhea oe e ka pokii, aole oe i ike, owau mai ka mea i kamaaina i ke ano o keia wahi; penei ka’u ouli i ike ai, aia moe aku oe a hiki i ka wehe ana o kai o ke ao, a i poha mai ka nalu iloko o ka makani, alaila e malie aenei; oia ka’u ouli, i lohe oe, e kuu pokii. Heaha la nei hoi; e holo paha kakou mamuli o kau koi.” Hoolale ae la o Mauimua e hapai na waa i kai. Hapai ia aku la no hoi na waa a hiki i ke kai, alaila makakau iho la lakou no ka holo i ka lawaia. Ia lakou nei i hiki aku ai i kohola ike aku la lakou nei i ka a mai o ke ahi o uka, alaila olelo mai la o Mauiokalana i kona poe kaikuaana: “E, ke a mai la ke ahi, nawai la hoi keia ahi?” I mai la no hoi lakou: “Nawai hoi; e hoi paha kakou i moa ona ai na kakou.” “Ka! e holo kakou a loaa mai ona ia, alaila lea ka hiamoe, ua moana.” Holo aku la lakou nei; aole i emo loaa mai la na ia. O ka hoi iho la no ia. A ia lakou nei i hiki aku ai i kahakai, haalele iho la o Mauimua i ka waa, a holo aku la e nana i kahi i a ai o ke ahi. Ike mai la o Kaalaehuapi, o ko lakou kuehu ae la no ia i ke ahipio, pau aku la lakou la i ka lele. Hoka iho la o Mauimua, hoi mai la a hiki i ko lakou hale; ninau mai la ko lakou poe: “Pehea mai nei ka hoi ke ahi?” “Aohe ahi, ua pio, ke kuhi nei au he kanaka, eia ka aole, he alae ka mea nana ke ahi. O ka maia a kakou, ua pau i ka aihue ia.” No ko lakou nei ike ana i ka pau i ka aihue ia o ka maia, nolaila aole o lakou hele i ka lawaia, me ka manao e a hou mai ke ahi. Eia nae aohe a iki o ke ahi. Nolaila, holo hou lakou i ka lawaia; aia holo lakou nei i ka lawaia, alaila e a auanei ke ahi. Pela lakou nei i hooluhi ia ai, aohe loaa iki; nokamea, ua maopopo ia Kaalaehuapi eha no keiki a Maui laua me Hina. I ka wa e holo ai i ka lawaia, helu aku o Kaalaehuapi i ka nui o lakou; a pau pono, alaila hoa ke ahi.

Aka, mamuli o ka noonoo ana a Maui ua olelo aku oia penei: “E, apopo a kakahiaka holo oukou i ka lawaia, owau o kakou ke noho; alaila o ka hokeo a kakou mamua ia o ko’u wahi e noho ai. E uhi oukou a paa i ke kapa, alaila holo aku oukou i kai;” ae mai la no hoi lakou, o ka holo iho la no ia. Ike mai la o Kaalaehuapi, helu mai la oia Mauimua, Mauihope, Mauikiikii, Mauiokalana; ike iho la oia ua pau pono, alaila ho-a ae la ua poe alae nei i ke ahi, pulehu ka maia. Aole hoi i moa iho ka maia, olelo mai o Kaalaehuapi: “E, ua moa, he keiki mama ka Hina.” Ia manawa lele aku la o Maui e hopu, a paa iho la o Kaalaehuapi. Olelo aku la o Maui: “Make oe ia’u e kena alae; eia no ka hoi ke ahi ia oukou e huna nei. E make ana oe ia’u e kena alae.” Olelo mai la o Kaalaehuapi: “Ina au e make, aole e loaa ke ahi.” Alaila no hoi kahea mai ka nui o na alae: “E, Kaalaehuapi, e paaia ke ahi; mai hai oe.” Hoomaka iho la o Maui e wili i ka puana-i o u wahi alae nei, me ka manao e pepehi a make ia manawa. Olelo hou ae la ua wahi alae nei: “E ola au alaila loaa ia oe ke ahi.” I mai la Maui: “Aihea ke ahi?” “Aia iloko o ka ha o ka ape.” O ko ianei hoomaka iho la no ia i ka hiahia, aole a iki; olelo hou aku la no keia: “Aihea ke ahi?” Kuhikuhi hou mai la kela: “Aia i ka ha kalo.” Noke no keia i ka hiahia aohe no he a; o ka ha o ke kalo kai hele a poopoo, aohe a iki; o ka mea ka ia i owawa ai ka ha o ka ape, a me ke kalo, no ka hia ana o Maui i ke ahi. Alaila ninau hou no keia: “Aihea ke ahi au e huna nei?” “Aia i ka laau maka.” Noke no keia i ka hiahia aohe no he a. Ninau no keia. Pela ka hana ana a Maui a hiki i ka laau maloo, loaa ke ahi. Ia loaa ana o ke ahi, e hiahia aku ana keia i ka lae o ua wahi alae nei; oia ka ula o ka lae o ka alae a kakou e nana aku nei. A mai ia manawa mai ka loaa ana o ke ahi a hiki i keia la.

O ka hana a ke ahi, he mea e moa ai ka ai, ka ia, oia no hoi kekahi mea e kokua ana i ka hana a ke kanaka, nokamea, o ka mahiai ana a kekahi poe me ke ahi e puhi ai i ka mala uala, alaila kanu aku ka lau. He nui aku no na hana a ke ahi aole e pau i ka weheweheia aku, nokamea he uuku ka manawa.

R. Puiki.

HE MOOLELO NO MAKAHI.

O hamau ka makuakane, o Hooleia ka makuahine, hanau mai ka laua keiki, oia keia a kakou i lohe ae nei i ka mea nona keia moolelo. O ko lakou nei wahi i noho ai, aia ma Puako i Hawaii. O ka mua o keia hanau ana mai a keia mau makua, he kaikamahine, o Luukia ka inoa, hanai ia ua kaikamahine nei, a hiki i ka umikumamaono o kona mau makahiki, hoomaka oia e holo i Oahu. Mamua nae o kona holo ana i Oahu ua hapai ua makuahine nei ia Makahi, o ko ia nei holo ihola no ia i Oahu me ka ike ole i ka hanau ana, a liuliu iki, lohe ia mai ana ua male i ke kane. O ka inoa o ke kane o Kamauoha.

Aia i ko ia nei wa i male ai i ka wahine, ua kui ia akula ko ia nei ikaika ma Oahu apuni, no ka ikaika i ka o-o ihe, a ua lilo ia i mea nui ma Oahu. O ka nui o na kanaka ua pau ko lakou waiwai i ka lawe ia e keia kanaka ikaika, ua nui na hoa aloha a ua nui no hoi kona waiwai. Mahope iho o ko lakou noho ana a liuliu, kupu maila ka manao iloko o kekahi kanaka, oia o Kaaiai, no Ewa, Oahu, hoao maila oia i kona ikaika, hele maila oia a ku i mua o ua kanaka koa nei o Kamauoha, a pane maila me ke ano hooikaika, me ka manao paha e eo ana la iaia. Olelo mai o Kamauoha: “Heaha kau kuleana nui o ka hiki ana mai o onei?” Hai aku keia: “I hele mai nei au e hoao i na ikaika o kaua.” Hai aku la keia: “Heaha ka ikaika e hoao ai?” “O ka o o ihe,” wahi a Kaaiai. O ka nui o na waiwai o ua Kaaiai nei, ekolu mooaina, eono kuinakapa o-u holowai, ewalu ilio, he kanalima puaa, eha hale, oia ka nui o ka waiwai o ua kanaka nei. I hoao iho ka hana, eha mua akahi ia Kamauoha, lawe ia aku la na waiwai o ua kanaka nei, puehu ma kela aoao, hoi nele akula keia a hiki i ka hale. Olelo maila ka wahine: “Pehea maila kau huakai?” “Pehea mai ka hoi kau, o na wahi waiwai no hoi a kaua i hoiliili iho nei me ka manao la hoi e hoonui hou ia mai ana, eia ka o ka hao ia aku nei no ia a hoi nele mai nei au, ua ike ia no la ko iala ikaika, hoonaulu wale aku nei no keia, me ka manao la hoi e loaa mai ana ka pomaikai.”

Comments

Log in to leave a comment.

Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter LXVIII: Part III: Mythical Tales. 710 (4)

0%35 min left in chapter