Skip to content

Chapter X (1)

Text size

THE TEMPLE OF AIKANAKA.—HOW KAWELO CAME TO LIFE AGAIN.—HE SLAUGHTERS HIS OPPONENTS AND BECOMES AGAIN RULER OF KAUAI.

This temple of Aikanaka’s was made by him as a place to offer sacrifices in, such as human beings, pigs, bananas, fish, awa and other things. Aikanaka therefore had this temple built for his gods, at Maulili, Koloa, [79] and this place can be seen to this day. But since its completion no human sacrifice had been offered upon its altar. Kawelo was therefore carried from Wahiawa to Koloa. [80] The distance from Wahiawa to Koloa is something like the distance between Honolulu and Luakaha, about six miles. When Kawelo’s body was at last brought to the temple, it was carried and left within the enclosure that stood inside of the temple, near the altar, with the idea of leaving it there over night, before placing it on the altar the next day, for the shades of night were already falling. Kawelo was therefore left in the enclosure, covered over with banana leaves.

After remaining in a deep sleep as it were for some time, Kawelo woke up and felt that he was greatly relieved from his bruises. He also felt that his strength had returned to him, and gradually he realized that he was at last saved from a terrible death. He then planned how he was to deal out his vengeance to all his enemies and particularly his son Kaeleha and Aikanaka.

HOW KAWELO CAME TO LIFE AGAIN.

We will here see how Kawelo came to life again and how he overcame his enemies. In the night when Kawelo was lying covered up with banana leaves, at about midnight, at the time when the Milky Way turns, Kawelo felt his strength returning to him and his bruises became less painful. He therefore rose and walked back and forth, impatiently waiting for the coming of day, when he expected to see Aikanaka and Kaeleha and the others enter the temple. Where Aikanaka and his followers had gone to spend the night was at a place some distance away, but before leaving he had placed a guard over Kawelo. This guard was a close friend of Kawelo’s. When Kawelo rose, the man saw that he was come back to life again, so he asked: “Is that you?” Kawelo answered: “Yes, it is I.” Kawelo then asked the guard: “Where are Aikanaka and his followers?” The guard replied: “They have retired for the night.” Kawelo again asked: “Are they not coming back again?” The guard replied: “They are coming back here in the morning.”

To place you on the altar
And to sacrifice you to the gods,
That you may serve as the human offering for the temple.
But it seems you have come to life.

Kawelo then said to the guard: “Let us sit up for a while before I retire. After I lay down, cover me up again with the banana leaves just as before until daylight. I want you to watch the people as they come into the temple. When you see that all have entered, come and wake me and I shall then slay them all.”

After imparting these instructions to the guard, Kawelo retired and the guard proceeded to cover him up with the banana leaves, from head to foot. On being again covered up Kawelo did not go to sleep, nor was he in any way unwatchful, in fact, he was very vigilant and was very anxious to meet his enemies, when he would mete out death to them. Kawelo became very restless and anxious for daylight to come, that he might set eyes on Aikanaka and the others.

Early that morning Kawelo waited for the coming of Aikanaka and his followers, but the people were slow in making their appearance. It was about noon before Aikanaka and his followers appeared. When the guard saw that Aikanaka, Kaeleha, the chiefs, the warriors and the people, men, women and children, had all come into the temple enclosure, he approached the side of Kawelo and whispered to him, saying:

Say, Kawelo! O say, Kawelo!
You must wake up, you must wake up!
Aikanaka has entered,
Kaeleha has entered,
The chiefs have entered,
The warriors have entered,
The men have entered,
The women have entered,
The children have entered,
All have entered.
Wake up, you must hasten, don’t be slow.

When Kawelo heard the call of the guard, he hastily threw off the banana leaves from his body. While Kawelo was doing this, the guard again called out to the people that had come in:

Say, Kawelo is alive again!
Say, Kawelo is alive again!

When the people heard the guard calling out, they all turned and looked at Kawelo. [81] When they saw him, they all became possessed of a great fear, and preparations for a battle with Kawelo were hastily made. As Kawelo approached the people, he chanted to Aikanaka and Kaeleha as follows:

Say, Kaeleha, son of mine, [82]
One, kindly brought up by me until you were full grown,
What is my fault that you should rebel against me;
That caused you to take up that which has a bad ending, treason?
Your life is ended this day,
Taken by your father,
By Kaweloleimakua.
Say, Aikanaka!
You shall be Kawelo’s prisoner.
This is the day to be brave, be you therefore brave,
The day when one shall either die or live.
Death I fear shall be your portion.

Kawelo then ceased chanting and began the slaughter, killing every one; none escaped. [83] Kauai therefore once more came under the rule of Kawelo, and he again assumed the reins of power. He then returned to Hanamaulu where he lived with his parents and his wife.

Here endeth the famous legend of Kawelo, except some perhaps in the minds of the people.

HE MOOLELO NO KAWELO.

MOKUNA I.

KA HANAU ANA A ME KA WA KOLIULIU O KO KAWELO NOHO ANA.—KONA HELE ANA I OAHU A ME KA LOAA ANA O KA HANOHANO MALAILA.

Omaihuna ka makuakane, o Malaiakalani ka makuahine, o Hanamaulu i Kauai ka aina hanau o Kawelo. Elima ka nui o ko Kawelo mau hanauna; o ka mua, o Kawelomahamahaia; o kona muli, o Kaweloleikoo; he mau keiki kane laua, mahope hanau o Kaenakuokalani, he wahine ia. O kona muli mai o Kaweloleimakua, a o kona muli iho o Kamalama, o ka mea nona keia moolelo o Kaweloleimakua, oia o Kawelo.

O na makua o Malaiakalani, he mau mea akamai laua i ka haha a me ka nana i ka wa uuku o ke keiki, aole e nalo ia laua ke ano a me ka hana a ke keiki ke nui ae, ke koa a me ka ikaika, ke keiki ku i ka moku. Pela ka hana a ua mau makua nei, i na kaikuaana o Kawelo, a hiki ia Kawelo, haha no laua a hai aku i kona ano a me kana hana, i na makua o Kawelo: “E, auhea olua, o keia keiki a olua, he keiki koa, he keiki ikaika, he keiki e ku ana i ka moku.” Nolaila lawe ae la laua ia Kawelo a hanai iho la. Mahope o laila, hanau o Kamalama ko Kawelo kaikaina ponoi.

Mahope o laila, hoi ae la na kupuna o Kawelo i Wailua e noho ai, me ka laua moopuna o Kawelo. I keia wa e hanai ia nei o Kawelo, hanau o Aikanaka he keiki alii, a hanau no hoi o Kauahoa no Hanalei ia, akolu lakou ia wa hookahi i hanai ia ai.

He keiki ikaika loa o Kawelo ma ka ai ana, hookahi umu hookahi ai ana, pela aku, a pela aku, a ana na kupuna o Kawelo, i ke kahumu ai na Kawelo, nolaila, imi iho la laua i mea e walea ai o Kawelo. Pii aku la laua i ke kalai waa, a hoi mai la, kapili a paa, haawi aku la ia Kawelo, hoehoe iho la o Kawelo i uka i kai o Wailua, a lilo iho la ia i mea nanea ia ia i na la a pau loa.

Ma keia hana a Kawelo, ike mai la o Kauahoa i ka Kawelo mea nanea, he waa, hana iho la ia i lupe hoolele nana, a hoolele ae la, a ike o Kawelo i keia mea, makemake iho la ia, hoi aku la olelo i na kupuna e hana i lupe nana. A hana iho la na kupuna o Kawelo i lupe nana, a paa, hoolele ae la o Kawelo i kana lupe, a ike o Kauahoa hoolele pu ae la i na lupe a laua. Ma keia lele like ana o na lupe a laua, hihia ae la ka Kawelo lupe me ka Kauahoa, a moku iho la ka Kauahoa lupe, a lilo aku la i ka makani, a haule i Koloa ma ke komohana; o kahi i haule ai, o Kahooleinapea, a hiki i keia la, no ka haule ana o ka pea a Kauahoa, kela inoa o ia wahi.

Ma keia moku ana o ka lupe a Kauahoa ia Kawelo, nana aku la o Kawelo i ko Kauahoa kii mai e pepehi ia ia, a liuliu, noonoo iho la o Kawelo, aole no e pakele o Kauahoa ia ia, ina laua e kaua mahope, no ka mea, he nui o Kauahoa, he uuku o Kawelo, aka, ua makau nae o Kauahoa ia Kawelo.

A mahope o ka hoolele lupe, hookahekahe wai iho la laua, a oi aku la no ko Kawelo i mua o Kauahoa, nolaila, noonoo iho la no o Kawelo, aole no e pakele o Kauahoa ia ia mahope aku ke kaua. O Kawelo a me Kauahoa, aole laua i kaawale aku, ua pili no ma ka hanau ana, a pela no ke ’lii o Aikanaka, ua pili no ia laua, nolaila, lilo o Aikanaka i kaikuaana haku no laua. Ma na mea a pau a Aikanaka e olelo mai ai, malaila laua e hoolohe ai, ina he kui lei, a he mea e ae paha, aole a laua hoole, he ae wale no.

Ia Kawelo ma e noho ana i Wailua me Aikanaka ma, holo mai la na kaikuaana o Kawelo me ko laua mau kupuna, mai Kauai mai a noho i Waikiki ma Oahu nei. O Kakuhihewa ke ’lii o Oahu nei e noho ana ia wa, a aia hoi me Kakuhihewa, he kanaka ikaika loa i ka mokomoko. A o ua kanaka la, oia ka hoa mokomoko o na kaikuaana o Kawelo, aole nae he hina i na kaikuaana o Kawelo. A he mea mau i na kaikuaana o Kawelo ka heenalu, i ka nalu o Kalehuawehe, a pau ka heenalu, hoi aku la a ka muliwai o Apuakehau auau, a pau, hoi aku la a ka hale mokomoko, aole nae he hina o ke kanaka o Kakuhihewa i na kaikuaana o Kawelo.

Ma keia noho kaawale ana o na kaikuaana o Kawelo i Oahu nei, hu ae la ke aloha i na kupuna o lakou e noho ana me Kawelo i Wailua, nolaila, holo mai la na kupuna me Kawelo i Oahu nei, a pae ma Waikiki, ike iho la i na kaikuaana, a noho iho la i laila. Ma keia noho ana i laila, mahiai o Kawelo, a moe iho la i laila i ka wahine, oia o Kanewahineikiaoha, kaikamahine a Kalonaikahailaau, a noho pu iho la laua he kane a he wahine.

Ia Kawelo e mahiai ana, lohe aku la ia i ka pihe uwa o kai, uwa ka pihe a haalele wale, alaila, ninau aku o Kawelo i na kupuna: “Heaha kela pihe o kai e uwa mai nei?” I mai la na kupuna: “Ou kaikuaana; hele aku la i ka heenalu, a hoi mai la mokomoko me ke kanaka ikaika o Kakuhihewa, a hina iho la kekahi, uwa ae la, a nolaila, kela pihe au e lohe la i ka uwa.” A lohe o Kawelo, olioli iho la ia e iho e ike, aka, aohe ae o na kupuna ona, nolaila, i kekahi la, iho aku la o Kawelo ma kona manao a hiki i kai, e heenalu ana na kaikuaana a me ka lehulehu i ka nalu o Kalehuawehe. Nonoi aku la o Kawelo i papa nona, a loaa mai la, au aku la ia i ka heenalu a loaa na kaikuaana, hee iho la lakou i ka nalu, a pau ka heenalu ana, hoi aku la lakou a ka muliwai o Apuakehau auau wai, a pau ka auau ana, hoi aku la lakou i ka hale mokomoko. A hiki lakou i ka hale, ku ae la o Kawelo me ke kanaka ikaika i ka mokomoko. I mai na kaikuaana: “He ikaika no oe e ku nei, a hina ka hoi maua na mea i oo ka iwi, ole loa aku oe he opiopio?” Aole o Kawelo maliu aku i keia olelo a kona mau kaikuaana, ku iho la no o Kawelo, a pela no hoi ua kanaka la. Ia wa, olelo mai ua kanaka ikaika la ia Kawelo, penei: “Ina wau e kahea penei, ‘Kahewahewa, he ua!’ alaila, kulai kaua.” Hai aku la no hoi o Kawelo i kana olelo hooulu, penei: “Kanepuaa! Ke nahu nei! Alia! Alia i oki ka aina o Kahewahewa, he ua!” Ia Kawelo e olelo ana peia, lilo iho la ka olelo mua i ke kanaka ikaika o Kakuhihewa, a i ke kulai ana, aneane no e hina o Kawelo, a no ka ikaika no o Kawelo, aole i hina. Ia manawa hoomakaukau o Kawelo i kana olelo hooulu, a i ko Kawelo kulai ana hina iho la ia ia a kau iho la o Kawelo maluna, a uwa ae la na kanaka a pau loa.

A ike na kaikuaana o Kawelo, i ka hina ana o ke kanaka ikaika i ko laua kaikaina, hilahila iho la laua, a hoi aku la i ka hale me na olelo hoopunipuni i na kupuna, me ka uwe, a me ka waimaka. Ninau mai la na kupuna: “He waimaka aha keia?” I aku la laua: “I pehi ia mai nei maua e Kawelo i ka pohaku, nolaila, e hoi ana maua i Kauai.” A hoi na kaikuaana o Kawelo i Kauai, noho iho la o Kawelo me kana wahine, a me kona pokii me Kamalama. Mahope o laila, ao o Kawelo i ka hula, a o ka loaa ole o ia, haalele o Kawelo ia mea, a ao iho la i ke kaua me kona makuahunowai me Kalonaikahailaau; ao iho la no hoi o Kamalama, a me Kanewahineikiaoha. A pau ke ao ana i ke kaua, ao iho la o Kawelo i ka lawaia. O Maakuakeke he kumu lawaia a Kawelo, no Waialae.

I ke kakahiaka nui, ala ae la o Kawelo a hele aku la mai Waikiki aku, a Kaluahole, Kaalawai, hiki i Waialae, paha aku la o Kawelo penei:

E Maakuakeke,
Hoa lawaia o Kawelo nei la,
E ala, ua ao, ua malamalama,
Ua hiki ka la aia i luna;
Lawe mai na kihele makau,
Me ka ipu holoholona pu mai,
Me ka upena mai a kaua;
E Maakuakeke,
Ka hoe nakeke,
Ke kuapoi nakeke,
Ke ka nakeke, e ala ua ao.

Ma keia paha a Kawelo, lohe ka wahine a Maakuakeke, hoala aku la i kana kane: “E, e ala, aole au i lohe i ka lealea o ko inoa i kou mau kupuna, aole hoi i na makua, a ia Kawelo akahi no au a lohe i ka lea o kou inoa.”

Ala ae la o Maakuakeke, hoomakaukau i na mea a pau a Kawelo i kahea mai ai, hele aku la a kau i luna o ka waa, a holo aku la laua. Ia laua e holo ana, kahea mai o Maakuakeke ia Kawelo, penei:

E Kawelo-lei-makua, e pae,
E kama hana a ka lapa o Puna,
Na maka o Haloa i luna,
Kuu haku, kuu lawaia alii o Kauai.

“Io—e, io—e,” mai la o Kawelo.

Olelo mai o Maakuakeke ia Kawelo: “Eia no ko makou wahi e lawaia ai, loaa no ka ia hoi aku i uka, o ka wahine, o ke keiki.” I aku o Kawelo: “Aole keia o ka ia; aia kahi o ka ia, o ka lae o Kaena.” I hou aku o Kawelo ia Maakuakeke: “E noho a paa i luna o ka waa, o kulana.” Hookahi no mapuna hoe a Kawelo, hele ana laua ma waho o Mamala, i ka lua o ka mapuna hoe, komo i Puuloa, i ke kolu, komo i Waianae.

Ia laua i hiki ai i Waianae, lalau aku la o Kawelo i ke kukui, mama iho la a pupuhi i ke kai, i malino, ike ia o lalo, no ka mea, he lawaia kaka-uhu ka laua lawaia. Lawaia aku la laua mai ka papau a ka hohonu, ua nui no na ia i loaa ia laua. Ma keia holo ana a laua i ka hohonu, noonoo iho la o Maakuakeke, e hiki ana laua i kahi o Uhumakaikai (he ia kupua ia), nolaila, olelo aku o Maakuakeke ia Kawelo ma ka paha penei:

E Kawelo-lei-makua, e pae,
E kama huna a kala o Puna,
Na maka o Haloa i luna,
Kuu haku, kuu lawaia alii o Kauai.

“I oe—a, i oe—a,” pela mai o Kawelo.

I aku o Maakuakeke: “E hoi kaua, ua po.” Hoi mai la laua a hiki i Waialae, hopu iho la no o Kawelo i na uhu elua, hookahi a Kamalama, hookahi a ka wahine a Kanewahineikiaoha, hoi mai la ia a hiki i Waikiki.

Hele aku la o Kawelo e auau i ka muliwai o Apuakehau, a pau ka auau ana, hoi mai la ia i ka hale, kahea aku la i kanaka aipuupuu, ia Puikikaulelehua i ai, i ia, Lawe mai la ka aipuupuu, he kanaha umeke poi, he kanaha laulau puaa, ai iho la o Kawelo a pau, aole i maona, kahea hou aku la, e lawe hou mai, lawe hou mai la no e like me mamua, ai iho la o Kawelo, a maona iho la.

A kokoke ka la e napoo i lalo o ka ilikai, kahea aku la ia i ka wahine, ia Kanewahineikiaoha:

E Kanewahineikiaoha e,
Lawe ia mai ka moena o Halahola,
A me ka uluna o Kaukekeha,
A me ke kapa o Maakuiaikalani,
E nana ae i ka opua o ka aina;
He opua hao wale nei la e Kamalama,
Ua holo ka hahana i kuu piko la e!
Pau e! pau Kauai i ke ahi e!
Pau e! pau Haupu i ke ahi e!
Pau e! pau o Kalanipuu i ke ahi e!
Pau e! pau o Kalalea i ke ahi e!
Pau e! pau Kahiki i ke ahi e!
Pau e! pau Kaonina a ka puhi i ke ahi e!
Ke kau mai nei ka haili aloha,
O Maihuna makua o Kawelo nei la!
Ua make paha o’u makua e!

I mai o Kanewahineikiaoha ia Kawelo: “Emoole oe e Kawelo i holo aku nei i Kauai a hoi mai nei, a ike i ka make ou mau makua.” Ia wa paha hou o Kawelo, penei:

Ina paha he make no kou makua,
Kulu kou waimaka i ke aloha,
Kahe la hoi kou upe i lalo,
O ka make o ko ’u makua,
Makua o Kawelo nei la.

Moe iho la o Kawelo ia po a ao, hele hou aku la ia i Waialae i kana kumu lawaia ia Maakuakeke, a holo hou laua i ka lawaia.

Ma keia holo ana, hiki laua i ka lae o Kaena, ma Waianae.

(E like me na olelo paha mua, pela no ma keia wahi, nolaila, e haalele ka olelo ana, no ka mea i paa mua, a e hele aku ma kahi i olelo ole ia.)

Ma keia holo ana a laua i ka lawaia, ua nanea loa o Kawelo, i ka huki i ka uhu. Ia Kawelo e lawaia ana, hiki mai la ka ua me ka makani, a me ka ino pu. A ike o Maakuakeke i keia mau mea, koi aku la ia ia Kawelo e hoi, no ka mea, ua maa loa o Maakuakeke, ina e ua, a e makani, alaila, hiki ua ia nei o Uhumakaikai. Nolaila, kona koi ia Kawelo e hoi, aole nae he ae mai o Kawelo. Ua ike no o Kawelo, e halawai ana laua me kela ia, me Uhumakaikai. Nolaila, hoomau no ia i ke kulou ana me ke puhi i ke kukui. Ia ia e hana ana pela, kaalo ana o Uhumakaikai. A ike o Kawelo, hoomakaukau i ka upena, a hei ae la o Uhumakaikai, ia wa laua nei i huki ia ai e ka ia i ka moana loa, i nana aku ka hana ia uka o Waianae ua nalowale kauhale a me ke poi nalu ana. Nolaila, kahea aku o Maakuakeke ia Kawelo penei:

E Kaweloleimakua,
E pae e.
E kama hanau a ka lapa o Puna,
Na maka o Haloa i luna,
Kuu haku kuu lawaia alii o Kauai.

Kahea mai o Kawelo: “I oe—a, i oe—a.”

I aku o Maakuakeke: “E oki aku ka ia a kaua, e hoi kaua.” Olelo mai o Kawelo: “E oki hoi ka hoa paio o ka lawaia i ke aha?” Ia manawa, ahai ka ia ia laua a nalowale ke kuahiwi o Kaala, a no ke komo o ke kai i loko o ka waha o ka waa, i ka ikaika o ka holo a ka ia, moe iho la o Kawelo i ka waha o ka waa, a paa iho la ke kai. Ia wa, alawa ae la o Maakuakeke, i uka, ua nalowale ka aina, o Oahu nei, nolaila, makau iho la i ka make.

Ma keia ahai ana a Uhumakaikai ia po a ao ae, hoea mai laua ma ka mole mai o Niihau, o Manawaikeao ia wahi, malaila mai laua a waho o Hulaia i Kauai. A hiki laua ma laila, i aku o Maakuakeke ia Kawelo: “E, ka aina nui mauka o kaua; owai keia aina?” I aku o Kawelo: “O Kauai.” I aku o Maakuakeke ia Kawelo: “E, i noho kaua a i holo kaua e kaua ia Kauai, a i hee, o Kapaa ko’u aina.” I mai o Kawelo: “Nou ia.” Holo mai la no laua a mawaho o Hanalei, ninau no o Maakuakeke ia Kawelo: “Owai keia?” I aku o Kawelo: “O Hanalei ia.” Nonoi mai o Maakuakeke: “No’u ia aina, o Hanalei.”

Mahope o laila, huli mai la laua a hoi i Oahu nei, manao iho la o Maakuakeke i ko laua ola, ua hoi i ka aina. A kokoke laua i kahi o Uhumakaikai i hei ai i ka upena, ala ae la o Kawelo a ku iluna, ku iho la i kana pule, penei:

O kahi ka po, o lua ka po,
O kolu ka po, o ha ka po,
O lima ka po, o ono ka po,
O hiku ka po, o walu ka po,
O iwa ka po, lele wale.
Ka po kinikini,
Ka po lehulehu.

Hanau oho pipii,
Hanau oho kalole,
Hanau oho maewaewa,
Hanau o Maewaewa.

E ala e ui, hei aku la oe,
Make aku la oe i ke aho kaalua,
I ke aho a kuu kupunawahine,
I hilo ai la e, a la e—
E hoi ka ua a ka maka o ka lehua la e,
Hoi ka opua a Kahiki noho,
Noho mai ea.

A pau ka pule a Kawelo, unuhi ae ia ia Uhumakaikai mai ke kai ae, ua make i ka pule a Kawelo. A paa ua ia nei o Uhumakaikai, hoopili mai la o Kawelo ma ka aoao o ka waa, mai mua a hope i ua ia nei.

I ka wa i make ai o Uhumakaikai, hiki mai la na elele kii o Kawelo mai Kauai mai, na kona kaikuahine i hoouna mai. O Kaweloikiakoo a me Kooakapoko, na elele nana i kii mai, no ke kaulana aku o ka ikaika o Kawelo i Kauai. O ke kumu o keia kii ana mai ia Kawelo, o ke pai ana o Aikanaka i na makua o Kawelo mai Hanamaulu ae. Ma keia pai ana a Aikanaka i na makua, lawe ia ae la ka ai a me ka ia, a me na pono a pau loa, a noho wale iho la lakou aohe ai, hookahi ai o ka uku a me ka lia o ke poo.

I ka paa ana o Uhumakaikai ia Kawelo, holo mai la o Kaweloikiakoo me kekahi akua o Kawelo, o Kulanihehu ka inoa, holo mai la laua maluna o ko laua waa, o ka laua ai, he mau uku, eha a kekahi, eha a kekahi. Hiki laua i waenakonu o Kaieiewaho, i ka moana ma waena o Kauai a me Oahu, lalau iho la laua i na uku, a ai iho la, ma keia ai ana o laua, aole laua i kaumaha ke ’kua, poina loa ia laua. Mahope o ka laua ai ana puni iho la laua i ka ino, nolaila, lohi iho la laua, a ao ka po; noonoo iho la laua i ke kumu o keia ino, o ka poina o ke ’kua ia laua i ka wa a laua e ai ana i ka uku. Nolaila, hoomanao ae la laua i ke ’kua ma keia pule ana, penei:

O akahi ka po, o alua ka po,
O akolu ka po, o aha ka po,
O alima ka po, o aono ka po,
O ahiku ka po, o awalu ka po,
O aiwa ka po, lele wale ka po.

A pau keia pule ana, malie iho la ke kai, a holo mai la laua, a ao ae la ike mai la laua i ke kuahiwi o Kaala, manao laua i ka hiki i Oahu nei; ia kakahiaka a aui ka la, komo laua i Waikiki. A hiki laua i Waikiki, e noho ana o Kamalama; ninau aku la laua ia Kawelo: “Auhea o Kawelo?” I mai o Kamalama: “Ua holo i ka lawaia, mai nehinei a po, mai neia po a ao, aole i hoi mai.” Olelo aku la na elele ia Kamalama: “I kii mai nei maua ia ia aia na makua la he make wale iho no koe, he uku, he lia o ke poo, ka ai e noho la; no ka mea, ua lawe ae la o Aikanaka, i ka aina o Hanamaulu, i ka ai a me ka ia, nolaila, kii mai nei maua ia Kawelo e holo i Kauai.”

Kena ae la o Kamalama i kekahi mau kanaka, ia Kalohipikonui, a me Kalohipikoikipuwaawaa, e kii ia Kawelo. He mau kanaka leo nui keia a elua, ina laua e kahea i Waikiki, ua lohe o Ewa, a ina i Ewa e hea ai, ua lohe o Waianae, a oia ke kumu o Kamalama i hoouna ai ia laua, e kii ia Kawelo.

Mamua o ko laua kii ana ia Kawelo, olelo aku o Kamalama: “E hoopaa olua i ka inoa o neia mau kanaka mai Kauai mai, i ninau mai o Kawelo ua loaa ia olua, a ike olua ia Kawelo i kahi e, hai aku olua, mai oi aku olua a kokoke.”

Ia laua i holo ai, kahuli iho la laua, a lilo iho la laua i ke ka, i ka hoe, pela laua i apa ai, a poina iho la ka inoa o ua mau kanaka ala o Kauai mai. A ike laua ia Kawelo, kahea aku la laua: “E Kawelo e, ua pae mai ou mau makuakane mai Kauai mai.” Ninau mai o Kawelo: “Owai ea?” I aku laua: “Ua loaa no ia maua ka inoa, holo mai nei a kahi i kahuli ai, ke ka, i ka hoe, ilaila no a poina, nalowale ka inoa; ua lohe aku la no oe he makua, nau no e noonoo iho, eia maua ke hoi nei.” Nolaila, hoopuka mai o Kawelo i kana olelo paha, penei:

Holo ana nae hoi o Hikiula,
O Hikikea i kepakepa o ka waa,
Ohiki eli i kona lua,
Aama holo i ka maloo,
Paiea noho i ka mawae,
Ka ula noho i ka naele,
Ka puhi lapa i ke ale,
Opule kai i ka lauli,
Keke ka niho o ka halahala,
Aloha mai nei Auau o Apehe,
Na hoa noho o Ulalena e,
Ku ana hoi kuu houpo e laua la,
I ka wa kamalii—e.
He mea e ka pili—e.

I aku ua mau wahi kanaka nei: “Aohe inoa aa, he inoa okoa iho no.” Paha hou mai ana o Kawelo, penei:

Ku Kila i ke ahiahi,
Moe ka puaa aaua,
Kaumaha i ke ’kua ia Kaneikapualena,
Akua mana o kuu kupunakane,
Make ka ua me ka makani,
Make ke kaikoo me ke kai pii,
Holo aku la i ka moana,
He uku ke o o na elele,
O Kaweloikiakoo, o Koapoko,
Muli o Malaia kuu makuahine,
O laua nae paha kai uka—e.

Ae aku la ua mau wahi kanaka nei: “Ae, o ka inoa ia ou mau makua, a me ko akua pu no hoi, o Kulanihehu.” No ka olelo ana aku a laua i ke ’kua, huhu loa o Kawelo, a manao iho la e pepehi ia laua a make, i loaa ke kanaka a ke ’kua ona. Nolaila, alualu mai la o Kawelo ia laua mahope, a kokoke e loaa laua ia Kawelo, ia wa, hookomo laua i ko laua waa maloko mai o ke kuaau o Waianae, a ike o Kawelo, hahai mai la mahope o laua. Ma keia hahai ana a Kawelo ia laua, ili iho la o Uhumakaikai i kuaau, no keia ili ana o kana ia, hoihoi hou oia i kona waa ma waho o ka hohonu. Lilo o Kawelo ilaila, hiki ua mau kanaka nei i Waikiki, hai aku la laua i ka pakele mai make ia Kawelo. I mai o Kamalama: “Ua olelo aku wau ia olua, mai hookokoke aku olua.” Ia lakou e kamailio ana, pae mai la o Kawelo, o Maakuakeke, o Uhumakaikai, a lele ae la i kapa.

Ku ana o Kauluiki, Kaulunui, Kauluwaho, Kaulukauloko, Kauluikialaalaa, Kauluaiole, Kaulupamakani, o keia poe a pau loa, me ka lakou mau ihe, he poe lakou i ao ia i ka oo ihe. Ia wa, oo like lakou i na ihe ia Kawelo, o Kawelo hoi, he wai auau ia nona. Ma keia oo ihe ana, olelo mai na elele o Kauai ia Kawelo: “E! o ka hou e mai no ka oukou i ka ihe a ku mai, make e iho, aole e hiki i Kauai.” I aku o Kamalama: “O ka wai auau ia.”

Ia wa, ku mai la o Kaeleha laua o Kalaumeki, a hou i ka laua mau ihe ia Kawelo, a pau ka laua o ana, kahea aku la o Kawelo ia Kamalama ma ka paha penei:

E Kamalama iki,
Kuu pokii e, kuu pokii,
Lawe ia mai na wahi ihe
Kuku ooi a kaua.

Lalau iho la o Kamalama ia Kapuaokekau a me Kapuaokahooilo, he mau ihe laua. I aku o Kamalama ia Kawelo:

E haka ko maka i kuu ihe,
Imo ko maka la ku oe.

Elieli iho la kulana o Kamalama, a hou aku la i ka ihe ia Kawelo.

I ka hou ana o ka ihe ia Kawelo, pa aku la i ka umauma, lele ae la i luna a haule aku la i kuaau ma waho loa, hopu hou o Kamalama i ka lua o ka ihe, a hou ia Kawelo, alaila, paha mai o Kawelo, penei:

Welelau lua ana ka ihe a Kamalama i kuu piko,
He aina aku paha ka hope e.

A pau ka oo ihe ana, hele aku la o Kawelo e auau i ka muliwai o Apuakehau, a pau ka auau ana, hoi mai la a ka hale, kena aku la i ka aipuupuu ana ia Puikikaulelehua, e lawe mai i ai, i ia. Lawe mai la ia he kanaha umeke poi, he kanaha laulau puaa, ai iho la o Kawelo, a maona ole, kii hou no e like me mamua, ai iho la o Kawelo a maona iho la.

A pau ka ai ana, ninau aku o Kawelo i na makuakane mai Kauai mai: “Heaha ka olua huakai o ka hiki ana mai i Oahu nei?” I mai na makuakane: “I kii mai nei maua ia oe, aia ou mau makua la, ua kipaku ia a noho i kahi e, aohe ai, aohe ia, hookahi ai o ka uku a me ka lia o ke poo. No ke kukui o ko ikaika i Kauai, nolaila, kauoha mai nei ou makua ia oe e holo oe e kaua me Aikanaka, oia maua i kii mai la ia oe, e holo kakou.”

A lohe o Kawelo i keia olelo a na elele o Kauai mai, kahea aku la ia i kana wahine, ia Kanewahineikiaoha, e kii i kekahi hauna laau a ko laua makuakane i Koolau, a Kalonaikahailaau. “O ka hauna laau o Wahieloa kau e nonoi aku.” Ae mai la o Kanewahineikiaoha. I aku no o Kawelo: “Me kekahi kikoo pana iole mai, a me ke koi kua waa mai, i mea kaua na kaua ia Aikanaka.” A pau ka olelo a Kawelo i ka wahine, pii aku la o Kanewahineikiaoha, a hala ka muliwai o Apuakehau, a me na niu o Kuaakaa, i aku o Kawelo ia Kamalama: “E ukali aku oe mahope o ka wahine a kaua, i lohe ia na olelo ino a ko kaua makuahunowai.”

MOKUNA II.

HOOMAKAUKAU O KAWELO IAIA IHO NO KE KAUA ANA IA AIKANAKA.—KA HOEA ANA I WAILUA, KAUAI.

Oia ko Kawelo makuahunowai, o kana kaikamahine, o Kanewahineikiaoha, a o ka Kawelo kumu no ia nana i ao i ke kaka laau, a me na ano kaua e ae. A no ka noho i Koolau, kena aku ai o Kawelo e kii i ka hauna laau, i ka pana iole, i ke koi kua waa. Ma keia hele ana i Koolau, mamua o Kanewahineikiaoha, mahope o Kamalama, aohe ike mai o ka wahine i ke kane opio, ma keia hele ana. Pela no laua i pii ai a hiki i Nuuanu, alaila, napoo ka la, iho mua aku la o Kanewahineikiaoha, a lalo auau iho la, o Kamalama hoi pee iho la ia ma waho.

Ma keia hiki ana i ka hale, ua hele o Kalonaikahailaau mamua, e kapu awa ai no ke ’kua, he hale kapu ia i na wahine, aole e komo ia. Eia nae, o ka makuahine wale no ke noho ana, lele mai la ia uwe, ma keia uwe ana, lohe aku la ke kane, hoouna mai la ia i ke kanaka e ninau i ka uwe, hai aku la ka wahine, o ke kaikamahine o Kanewahineikiaoha. Hoi aku la ke kanaka a hiki, hai aku la ia Kalonaikahailaau, a lohe ia, hoonoa ae la i ka pule a noa. Hoi mai la a hiki i ka hale, ninau aku la ia i ke kaikamahine: “Heaha ka huakai a kuu kaikamahine o ka hiki ana mai o ka poeleele, o ke ’kua lapu o ke aumoe nei la e?” Hai aku ke kaikamahine: “He huakai, i kii mai nei au i kekahi hauna laau, oia o Wahieloa, na maua me kuu kane, e holo ai i Kauai e kaua me Aikanaka.” Alaila, oli mai o Kalonaikahailaau, penei:

E o e ku ka hauna laau a kaua, i ko kane,
He kolea ko kane, he wawae liilii,
He ulili ko kane, he holoholo kahakai,
Paia e ke kainui, e hina wale ana no,
He nui pumaia ko kane, ku ikaika,
He puhala ko kane, he aakiolea,
Ku no ka laau a kaua i ko makuakane,
He nui no mai luna a lalo,
E pa ke Kona, aole e hina,
E pa ka Moae, aole e hina,
He hina nou no ke aalii ku makani, akapu.

I aku o Kanewahineikiaoha: “O na olelo au la ua loheia aku la no e kuu kane, aole e nalowale ia ia.” I mai ka makuakane: “He keu ka ia o ka pepeiao lohe, aia ia i Kona, eia kaua i Koolau nei, ua lohe aku la no ka ia, kupanaha!” I mai ke kaikamahine: “Aole e nalo i ke ’kua mana o kuu kane, o Kalanikilo, ua lohe ia.” Ninau hou mai ka makuakane: “Heaha ka huakai nui a kuu kaikamahine o ka hiki ana mai, o ke ahiahi poeleele, o ke ’kua lapu o ke aumoe nei la?” I aku ke kaikamahine: “I kii mai nei au i kekahi mau kikoo pana iole a kaua, na maua me kuu kane, e holo maua i Kauai e kaua me Aikanaka.” Alaila, oli mai la o Kalonaikahailaau, penei:

Makehewa ka mai o kuu kaikamahine,
I ke kane pana iole,
Pana i ka iole a ku ka hai-ai,
Haawi mai na’u na ka makuahunowai;
Pana i ka iole a ku ka hai-ai,
Nau na ka wahine e ai;
Pana i ka iole a ku ka hai-ai,
Na Kamalama, na ke kaikaina punahele;
Pana i ka iole a ku ka hai-ai,
Na Kakuhihewa kahi i noho ai.

I aku ke kaikamahine: “O neia mau olelo au, ua lohe aku la no kuu kane i keia mau olelo au, aole e nalowale.” I mai ka makuakane: “Aia no a olelo oe ka’u mea i hanau ai, alaila, lohe ia.” Ninau hou mai ka makuakane, o ke kolu, ia: “Heaha ka huakai a kuu kaikamahine o ka hiki ana mai?” I aku ke kaikamahine: “I kii mai nei au i ke koi kua waa a kaua, na maua me kuu kane, e holo ai i Kauai e kaua me Aikanaka.” Ia wa oli mai ka makuakane, penei:

Makehewa no hoi ka mai o kuu kaikamahine,
I ke kane kua waa la;
Kua aku la i ka waa a waiho i ka nahele,
Hoi ae la a ka puaa a ka holona,
Pau i kalua,
Loloa hewa ka huluhulu o ka mai i ke kane kua waa.

Ma keia olelo a ka makuakane pane hou aku o Kanewahineikiaoha: “O neia mau olelo au, ua lohe ia aku la no e ia, aole e nalo.” I mai ka makuakane: “Aia kona lohe, a he kanaka o waho, e ku mai nei, alaila, nana e lawe aku a olelo.” Ma keia olelo, ua lohe o Kamalama, a holo aku la ma kahi e, e pee ai, huli ia ae la o waho o ka hale, aole nae i loaa o Kamalama.

A wehe ae la kaiao, hoi mai la o Kamalama a hiki i Nuuanu, nana aku la, e pii mai ana o Kanewahineikiaoha, me ka makuakane, a me na kaikoeke, a me na mea a pau loa.

Hoi e aku la o Kamalama a hiki i Waikiki, a ku aku la ma kapa o ka muliwai o Apuakehau. Alaila, paha mai la o Kawelo i na olelo a kona makuahunowai i olelo ai ma Koolau, i kana wahine, o Kanewahineikiaoha. Penei ka paha a Kawelo:

E o e ku ka hauna laau a kaua i ko kane,
He kolea ko kane, he wawae liilii,
He ulili ko kane, he holoholo kahakai,
I paia e ke kai nui hina wale no,
He nui pu maia ko kane, he ku ikaika,
He puhala ko kane, he aakiolea,
Ku no ka laau a kaua i ko makuakane,
He nui no mai luna a lalo,
E pa ke Kona, aole e hina,
E pa ka Moae, aole e hina,
E pa ka Hoolua, aole e hina,
He hina no’u no ke aalii ku makani,
Ala pu me ka lepo o lalo.

A pau ka paha ana a Kawelo, olelo, aku o Kamalama ia Kawelo: “Kulikuli! He kanaka lohe no ka hoi oe, kena hoi oe ia’u e hele i kela wahi makamaka ole. E hoi ana au e ai he pololi ko’u.” Kena aku la ia i ka laua aipuupuu ia Puikikaulehua, i ai, i ia, lawe mai la ia hookahi kanaha kualapaa, hookahi kanaha laulau puaa, ai iho la o Kamalama a maona, hiki mai la ko laua makuahunowai me ka wahine. Ike mai la o Kawelo ia lakou, paha mai la o Kawelo e like me na paha a ka makuahunowai i Koolau, e like me na paha i olelo mua ia ma keia moolelo. Mahope o ka paha ana a Kawelo, olelo aku o Kanewahineikiaoha i ka makuakane, ia Kalonaikahailaau: “Aia hoi paha la, e olelo aku ana au ia oe, aole e nele ka lohe o kuu kane, no ka mea, he ’kua ike kona o Kalanikilo.” I aku ka makuakane: “Ae, akahi no au a ike i ke kane lohe o kau, ma Koolau e olelo ai, he lohe ana ko Kona nei.”

Olelo aku o Kanewahineikiaoha ia Kawelo, e ai lakou a maona, alaila kaka laau. Hoole mai o Kawelo, me ka olelo paa a Kawelo i ka wahine penei: “E lepo nui auanei he puaa kalua.”

Ma keia olelo a Kawelo, ukiuki iho la ka makuahunowai, alaila, olelo aku la ia Kawelo, e kaka laau e mamua, e like me ka Kawelo olelo. Kena aku la o Kalonaikahailaau, i kana keiki, ia Mauiakekai, e ku ae me Kawelo e kaka laau ai. A lohe o Kawelo i keia kena a kona makuahunowai ia hai, paha aku la oia penei:

O ke kumu o ka haumana,
Hele ae i waho e-a.

Eia ko Kawelo manao ma keia olelo ana, he manao no kona, oia no o ka makuahunowai, no ka mea, ua ukiuki loa ia i kana mau olelo inoino ia ia. A no keia paha a Kawelo, ua piha loa o Kalonaikahailaau i ka huhu ia Kawelo, nolaila, ku ae la ia me kana laau palau, o Wahieekaeka, ka inoa. Ku lakou la ekolu, ku o Kawelo hookahi. E kakii mai ana o Kalonaikahailaau i kana laau, e hue lepo ae ana o Kawelo i kana laau, pa no ma ka aoao o Kalonaikahailaau waiho i lalo, a kapalili aku la ka manea o ka wawae, alaila, paha o Kawelo penei:

Ke lawelawe la nae hoi,
A make aku la oe ia Kuikaa,
Ia Hookaa, ia Kaakua, ia Kaaalo,
E ike auanei oe i ka nao hoopai a Malailua.
Ka laau e wali ai ko papa auwae,
E oki ai o ka nao hoopai,
E ike auanei oe apopo,
I ka moa i hanai ia i ka la e!
A puupuu ka lepo,
A akaakaa ka hulu,
Me he moa kau uwahi la,
A eina ka hulu,
Hookahi no peku ana a ka moa-mahi,
Puko ana—puko ana!

Hele mai la o Kanewahineikiaoha a nini i ka wai, ia Kalonaikahailaau, a pohala ae la, alaila, olelo aku la ia Kawelo, penei: “O ka hahau ana iho la no ia o ka laau, aohe wahi i koe ia oe.”

Mahope o keia, kena aku la o Kawelo ia Kamalama, Kalaumeki, Kauluiki ma, e holo i Puuloa e noi i waa ia Kakuhihewa, ke ’lii o Oahu nei ia wa. A hiki lakou i Puuloa, ninau mai o Kakuhihewa: “Heaha ka oukou?” I aku o Kanewahineikiaoha: “I kii mai nei makou i mau waa no makou.” Ninau hou mai o Kakuhihewa: “I waa aha?” “I waa no Kawelo e holo ai i Kauai, e kaua me Aikanaka.” A lohe o Kakuhihewa, haawi mai la ia i mau waa no Kawelo e holo ai, no ka mea, e noho ana no o Kakuhihewa me ka makau ia Kawelo, o kipi ia ia, nolaila, haawi i waa no Kawelo e holo ai, i noho i Kauai.

A loaa na waa, he mau kaulua, hoi mai la lakou a pae ma Waikiki, hoomakaukau ka holo, a holo no ia la, ia wa, hoolaau mai o Kou kekahi wahine a Kawelo e holo pu i Kauai, hoole aku o Kawelo. Holo aku la lakou mai Waikiki aku a Waianae, pae lakou ma laila, kukulu iho la lakou i ka heiau no na akua o Kawelo, a paa ka heiau, houluulu ae la o Kawelo i na akua ona. Eia na akua, o Kaneikapualena, a me Kulanihehu. Kaikai ae la o Kawelo i na akua ona, a luna o ka heiau, paha aku la, penei:

E Kaneikapualena.
E ku e hele kaua i Kauai,
A ulu a noho, a noho a ulu.

Ma keia paha ana a Kawelo, kolili ana ka hulu moa i luna o ka lae o ke ’kua ona; paha hou aku la ia:

O kuu akua mana no hoi,
Mai o’u kupuna mai,
E Kulanihehu, e ku,
E hele kaua i Kauai—a,
Makau iho la keia akua,
O ua akua mana ole nei o’u—a,
Mai o’u kupuna mai—a.

Alaila, hopu iho la o Kawelo i ka laau ana ia Kuikaa, a paha aku la, penei:

A make aku la oe ia Kuikaa,
Ia Hookaa, ia Kaakua, ia Kaaalo,
E ike auanei oe i ka nao hoopai a Malailua.
I ka laau e wali ai ko auwae,
E oki ai o na ka hoola,
E ike auanei oe apopo,
I ka moa i hanai ia i ka la,
A puupuu i ka lepo,
A akaakaa ka hulu;
Me he moa kau i ka uwahi,
A eina ka hulu,
Hookahi no pekuna au a ka moa i mahi la,
Puko—a, puko—a.

A pau keia paha ana a Kawelo, ia ahiahi, holo lakou mai Waianae aku a waena o ke kai o Kaieiewaho, mawaena o Waianae a me Kauai, hu mai la ke aloha o Kawelo ia Kou, ka wahine ana i waiho ai ma Waikiki; nolaila, paha mai la o Kawelo, penei:

Aloha Kou e, Aloha Kou,
Ke aloha mai nei Kou ia’u,
Ka hoa hele i ka makani,
I ka apaapaa anu o Ahulu nei,
E ualo mai ana ia’u na niu o Pai,
E enaena mai ana i kuu maka,
Ke aa o Kuamanuunuu
Ii au e kii, e kui, e lei—e,
Na akulikuli papa o Huia nei la,
E ualo mai ana ia’u—e.

Ma keia paha a Kawelo, pane aku o Kamalama: “Ua ike no ka oe he aloha wahine kou, e noho ia aku nei no e oe, owau no la ke holo e kaua me Aikanaka.”

Ma keia olelo a Kamalama, manao iho la o Kawelo, he olelo huhu kela a Kamalama, nolaila, paha aku la ia penei: “Ko’u ike la hoi auanei he mea hewa ia nou?”

Ma keia holo ana a lakou i Kauai, ike mua ia mai la o Keolewa i ka lele mai, iloko o ke ao, alaila, paha aku la o Kawelo:

Eia o Keolewa i ka ihu o ka waa e,
Eia o Keolewa i ka ihu o ka waa e.

Ia wa, pane mai na makuakane mai Kauai mai, o ia o Kaweloikiakoo ma: “Wahahee oe e Kawelo. O ka makou moana no keia e holo ai me ou makua, mai ke ahiahi a ao a awakea, ike ia aku o Keolewa i ka lele mai me he manu la i luna.” Ma keia holo ana a lakou, wehe mai la kai ao o ke kakahiaka nui, ike aku la lakou ia Keolewa e lele mai ana i luna, a o ka puu hoi o Kalanipuu e au mai ana i ke kai. Alaila, apono aku laua i ka olelo a Kawelo; ma keia holo ana, kupono lakou i waho o Hanamaulu, olelo aku ua mau makuakane nei ia Kawelo:

E Kaweloleimakua,
E pae—e, e pae—e,
E kama hanau a ka lapa o Puna,
Na maka o Haloa i luna,
Kuu haku, kuu alii.
E Kaweloleimakua,
Kuu haku, kuu alii.

“I o—e, i o—e.” I mai ia Kawelo: “E pae kakou i anei, ike i na makua, na kaikuaana, kahu i o a hele i ke kaua.”

Alaila paha mai o Kawelo i kana olelo paha, penei:

E Kamalama iki kuu pokii,
I Wailua ka ihu o na waa e
I Wailua, e.

A lohe o Kamalama i keia olelo a Kawelo, hoihoi ae la ia i ka ihu o na waa i Wailua, holo aku la lakou a hiki i Wailua, lana pono iho la lakou makai o ke kulanakauhale. Alaila, paha aku la o Kawelo i kona kaikaina, ia Kamalama, penei:

E Kamalama iki kuu pokii,
E kei ka noho,
E hume ka malo,
E ai ka ai me ka ia.

A lohe o Kamalama i keia olelo a Kawelo, kena ae la ia ia luna o na waa, e ai; ai iho la lakou a maona. Ia lakou e lana ana ma kai o Wailua, ike mai la na kanaka o luna o ka puu o Nounou i keia mau waa nui e lana nei, hoala aku la lakou ia Aikanaka. A ike o Aikanaka, hoouna mai la ia Kaehuikiawakea kana kukini mama loa, olelo mai la o Aikanaka ia ia: “E iho oe e nana i keia mau waa, ina he waa kaua, e pae mai no i uka, eia iho no Kuahulu a me Onionikaua i lalo, na pukaua, kaua iho no. Ina hoi he mau waa makaikai e pae mai no, eia iho no o Kuahulu a me Onionikaua, aia ia laua ka ai, ka ia, ke kapa, ka malo, ka hale.” Alaila, holo aku la o Kaehuikiawakea, a hiki i kahakai, au aku la ia. Ia ia e au aku ana, ike mai la o Kamalama, alaila, paha mai la ia Kawelo penei:

E Kaweloleimakua,
E pae—e, e pae—e,
Kama hanau a ka lapa o Puna,
Na maka o Haloa i luna,
Kuu haku, kuu alii.

“I o—e, i o—e,” mai la o Kawelo.

Pane mai o Kamalama: “I ke kanaka a ke ’kua o kaua, eia la, ke au mai nei.” I mai o Kawelo: “O kau kanaka no ia o ka manao ana aku, o ko kaua pokii, o Kaehuikiawakea.”

A hiki o Kaehuikiawakea i na waa, pii aku la a hiki i luna, ninau aku la: “He mau waa aha keia?” I mai o Kamalama: “He mau waa kaua.” Olelo hou mai o Kaehuikiawakea: “A kaua, owai ka pukaua?” Olelo mai o Kamalama: “Owau no.” Ninau hou ua wahi kanaka nei: “Auhea o Kawelo?” “Aia no i Oahu.” Ninau hou kela: “A heaha hoi keia opeope nui i luna o ka pola o na waa?” “O ko makou mau wahi ukana no,” pela aku o Kamalama.

Alaila, ku ae la o Kaehuikiawakea, a keekeehi iho la i luna o ka opeope, me ka olelo iho i ka opeope nui. Ninau aku la ia ia Kamalama: “Pehea kakou e kaua ai?” I mai o Kamalama: “E pae makou a uka, alaila, hapai oukou i na waa o makou a kau i uka, alaila, hele makou e auau, a hoi mai, alaila, ai a maona, puali na malo a paa, alaila, ia wa kakou e kaua ai.” Ae aku la o Kaehuikiawakea, me ka olelo aku ia Kamalama, “Aole e pau ke aho ia oukou, no ka mea, ua noho aku la no o Kawelo, ka mea i kaulana mai i ka ikaika.” Mahope o keia mau olelo ana, hoopuka aku oia i kana olelo hoonaukiuki ia Kamalama, penei: “E hoi hou oukou i Oahu, aole keia o na waa e kii mai ai e kaua ia Kauai nei.”

Aia he waa nui,
He waa iki, he waa loa,
He waa poko,
Alaila, kii mai e kaua ia Kauai nei.

Ia laua e kamailio ana i luna o na waa paa mai la o uka i na kanaka, me na pukaua elua, oia o Kuahulu a me Onionikaua. O na koa malalo o laua, elua lau kanaka ka nui, aole i helu ia na wahine me na keiki.

A pae lakou i ke one, anehe mai na kanaka e kaua, i aku o Kaehuikiawakea: “Alia e kaua, e hapai kakou i na waa a kau i ke one maloo, hele lakou nei e auau a hoi mai, ai a maona, puali na malo a paa, alaila, kaua kakou.” Ae mai la na kanaka, a me na pukaua. Hapai ae la lakou i na waa me ke amo i luna o na hokua, maloko a mawaho o na waa; o Kawelo, a me Kamalama, na mea a pau loa, eia no i luna o na waa kahi i noho ai.

Alaila, ninau malu aku la o Kawelo ia Kamalama: “Eia kakou i hea?” Pane malu mai o Kamalama: “Eia kakou i ke one maloo, me ka mauu kuku.” I hou mai o Kawelo ia Kamalama: “E hoi ae oe ma kuu mau wawae.” Hoi ae la o Kamalama a ma na wawae, huki ae la i ka piko o ke kaula i paa ai i ka opeope ia, a hemo ae la o Kawelo. Ia wa ala mai la o Kawelo me kana laau palau o Kuikaa. A ike na kanaka a pau e hahai ana ma waho o na waa ia Kawelo, kahea ae la lakou me ka leo nui: “E, make oukou! Eia o Kawelo ke ku nei i luna o na waa!” A lohe na kanaka, nana ae la a ike ia Kawelo, kiola iho la i na waa i lalo, a pepe iho la kekahi poe he nui wale, a o kekahi poe hoi, no ka makau nui loa ia Kawelo, aole e hiki ke holo. Nana aku la o Kawelo ia Wailua, ua inoino ke one, ua malualua, ua kahawai, ua aa, alaila, paha aku la o Kawelo i kona ike ana aku i na kanaka, me he haki la a ka nalu, penei:

He mea e nei la kaikoo nui o kai,
Ke auau nei ka moana,
He kai paha no Kahinalii,
Ua ku ke a, ka halelo,
Ke ahua pohaku i Wailua nei la,
O ua one maikai nei,
Ua malualua, ua kahawai,
I ka pohaku o Kauai,
O Kauai nui moku lehua,
Aina make kau aloha ole,
Pili makamaka ole ia Kawelo nei la.

A pau keia paha ana, paha hou aku la no o Kawelo:

Comments

Log in to leave a comment.