Chapter IX: Supplementary (2)
Aka, o Kualii i kona manawa ma Waikiki, iaia e noho ana i Kalehuawehe, iloko o kona mau la e hookanaka makua ae ana, pono ole iho la kona manao i ko Kona nei alii; no ka mea, o na kahu ponoi o Kualii, ua kaniuhu mau lakou no ko lakou hooluhi ia. A no ia mea, hele aku la ua mau kahu nei o Kualii, a ia Kualii, olelo aku la, me ka i aku: “Ina no hoi paha ka waawaa o kou kino a he waawaa ikaika i ke kaua, ola nei mau iwi; aole, o ka waawaa huhewa; kai ka lilo o ka hoounauna ino i na ’lii e, hele a ukiuki. I ko wa kamalii ka hoi, paeha oe, kai no ko koa i ka wa kamalii, e mau la ia koa ou. Eia ka he koa ia no ka wa kamalii.” I aku o Kualii: “Ua kaua, ua loaa mai la ia oukou ka hua e hooikaika ai, he mau la koe ula ke pili.”
A pau na la o ke kapu heiau iluna o Kawaluna, ma ia po iho, hiki aku la ke kaua a Lonoikaika iluna o Keanakamano, no ka mea, ua oleloia e Lonoikaika, ua kipi o Kualii. A oia no ke kumu i hoomoe ai na koa ma ke kula o Keanakamano. No ka mea o ke kapu heiau ana ia Kawaluna, aole i kupono ia ia Kualii.
Ma ka pili o ke ao, hoala aku la o Kualii i kona makuakane ia Kauakahiakahoowaha: “E! Auhea oe, hoalaia aku na kanaka, eia la ua puni kakou i ke kaua, eia malalo mai o kakou kekahi kaua, a eia ma Koolau mai kekahi kaua, a eia malalo o Waialua mai kekahi kaua; hookahi wale no pali i koe o Waolani; nolaila, e hoala mai oe i na kanaka, a e hoakoakoa mai, no ka mea, ua makaukau wau no ke kaua.”
I aku la o Kauakahiakahoowaha: “Pehea i maopopo ai ia oe ua puni kakou i ke kaua?” I aku o Kualii: “Ke hai mai nei ka po ia’u he kaua ko ke ao, no ka mea, ua olelo ae la ke alii o Lonoikaika ua kipi kakou, no ko kakou kii ana mai nei e kapu heiau ia Kawaluna nei. No ka mea, he akua nui ka mea nana e kapu keia heiau.”
I aku o Kauakahiakahoowaha: “Auhea oe e Kualii, he nani ia ua hai mai la ka po ia oe he kaua ko ke ao ana ae, a nolaila, ke olelo mai nei hoi oe, hookahi pali i koe aole i paa i ke kaua, o Waolani; a eia ko’u manao, ma ia pali kakou e holo aku ai i keia wanaao, a hiki aku ma Waikiki.” I aku la o Kualii: “Heaha ka mea e holo aku ai, a holo aku auanei pakele ina he kaua no keia no ko kakou make; e holo no paha a he make, e make ana no, a ina no hoi he oia ko kakau, e ola ana no.”
I aku la o Kauakahiakahoowaha, me ka ninau aku: “A e aha kakou?” I aku la o Kualii: “E noho kakou e kaua.” I aku la o Kauakahaikahoowaha: “Ina i makemake oe i ke kaua, e kaua no oe; aka, owau nei la, e imi ana wau i ko’u wahi e pakele ai.” I aku o Kualii: “Mai hele oe, noho iho pela, ina e hele aku oe, aole auanei wau e ike aku ia oe, make e mai oe i ke kaua kuhewa; e aho no e noho mai oe a make pu iloko o ke kaua a Lonoikaika.”
A no ia mea, ua lilo loa ko Kualii manawa i ke kamailio me kona makuakane ma keia mea a malamalama loa. Ia ao ana ae, i nana aku auanei ka hana o Kualii, he ula pu wale la no na kanaka i ke pili, ua pani ia iho ke pili o Keanakamano paapu i na kanaka; ia manawa, hiamoe iho la o Kualii, aole nae he hiamoe maoli, aka, i mea e maopopo ai i kona makuakane a me ko laua mau kanaka, ua pololei ka olelo a Kualii ia wanaao. I na kanaka a me Kauakahiakahoowaha e hiamoe ana, lohe ae la lakou i ka pihe uwauwa ma kuahiwi mai, ma kahi e kokoke mai ana i Kawaluna. Nolaila, hikilele ae la o Kauakahiakahoowaha, i nana aku auanei ka hana, e hoonoho ana ke kaua; i kiei aku ka hana ia lalo o Waolani, e pii ana ke kahi maha o ke kaua i Puuiwa; e iho mai ana hoi ko Koolau kaua i Kaniakapupu, a o kekahi maha hoi o ko Koolau kaua mai aia ma ka pali o Kalihi, ke pii aku nei hoi kekahi maha o ko Kona aku nei kaua a hookui me ko Koolau kaua mai, alaila puni o Kualii.
A ike ae la o Kauakahiakahoowaha i keia mea, kahea aku la ia Kualii: “E, auhea oe? He moe mai ka kau, eia la ua puni kakou i ke kaua?” A no keia mea, pane ae la o Kualii mai loko ae o ke kapa e pulou ana: “I aha auanei ka’u pono e ala ae ai? Hookahi no paha a’u pono, o ka noho iho no a hiki mai ka luku; i aha auanei ka kakou make e hele aku ai; oia e, he wahi hapa kanaka ae a lohe mai i ka olelo, e pono ai ke hele aku i ke kaua. Malia paha aole no no kakou keia kaua.”
Ia kakahiaka, ike ia aku la kekahi luna i hoounaia mai, mai o Lonoikaika mai, a hele aku la a halawai me Kualii, me ka olelo aku: “He kaua ko keia la.” A lohe o Kualii i keia olelo a ka luna, alaila i aku la i ka luna: “I hoouna ia mai la no hoi oe i ke aha? Ina no hoi paha e makemake no ke kaua, aole a’u hana aku, kai noa ua ike mai la no ia aole wau i a’o i ke kaua; a i mea aha no hoi ia o ke kala ana ia Oahu nei a puni e kii mai ia’u e kaua ai? Ua pono no hoi ia ina la he hala kekahi; me ia hala ole no ka, o ke kii mai la no ia e luku i ke kamalii aole i oo ka iwi. E hoi oe a olelo aku ia Lonoikaika i kuu hewa.” I mai o Hema ka luna: “Ua lohe au i ko hewa. O ka lilo ana o ka heiau nau e kapu, aole ka i kupono keia heiau ia oe, he akua ka ka mea nana e kapu keia heiau.” I aku o Kualii: “O hoi a hai aku ia Lonoikaikaole, na’u e kapu keia heiau.”
Hoi aku la o Hema, a olelo aku la i ke alii: “I i mai nei o Kualii, e hoi mai au a olelo aku ia oe, penei oia i olelo mai nei: ‘E hoi oe a ia Lonoikaikaole, na’u e kapu keia heiau.’ A pela mai nei oia i olelo mai nei ia’u.” A lohe o Lonoikaika i keia olelo a Hema, ia manawa, aole o kana mai a ka huhu o Lonoikaika, me ka i iho: “Eia ka oia wahi keiki ma’i lewalewa ko’u mea nana e olelo mai i ka ikaika ole. A heaha la hoi kana.”
Hoouna aku la o Lonoikaika ia Hema e holo e hai aku i ko Koolau kaua mai, e hui na holo o na kaua, e hoopuni ia Kualii. A makaukau ke kaua, ia manawa, nana aku la o Kualii e hoeu mai ana na kaua a pau, ua owela ka nahele; alaila ninau ae la o Kualii ia Maheleana i kona kahu ponoi: “E, auhea oe? I nei kakahiaka, ao ke kaua, ao ke koa.” I aku o Maheleana: “Aole e ku ka ikaika i keia pakela nui, ke poai mai nei ka ohu mauka a makai, ma o a ma o.” I aku o Kualii: “Elua kaua, elua o Kane laua o Kanaloa, ku no kakou la, o ka pau no ia o ia nui i ka hee.” I ke kaua e hoopuni aku ana ia Kualii, komo ae la oia i ka heiau e pule ai, a i ka pau o ka pule ana, i nana aku ka hana o Maheleana, ua kokoke loa ke kaua. Ia manawa, lalau ae la o Kualii i kana laau palau ia Manaiakalani, a haawi aku la ia Maheleana, me ka i aku: “Eia kuu laau palau, puka aku oe a komo iloko o ke kaua a Lonoikaika.”
E like me ka Kualii olelo, puka ae la oia a luku aku la me ka laau palau, a hee aku la ke kaua ma kona alo ponoi aku ke kaua ia Lonoikaika; na lakou i hee, hee na kaua a puni; o ke poe kaua ma ka pali o Waolani, hiolo aku la lakou me he iliili la ilalo o ka pali, luku aku la o Kualii a pau loa na ’lii ma ko Lonoikaika aoao. Ahu aku la na kanaka make me he pauku laau la, ka heana o ka poe make ia kaua ana; a lanakila ae o Kualii ma ia hoouka kaua ana, a oia ka hoouka kaua mua a Kualii, a lilo ae la ia Kualii ka aina mai Moanalua a Maunalua. Mahope iho o ia manawa, hoi aku la o Kualii i Kailua ma Koolaupoko, a malaila oia i noho ai, maloko o kona hale nui o Kalanihale.
I kekahi manawa mahope mai, ao ae la o Kualii laua me Maheleana, kona kahu, a hoa kaua pu hoi, i ka hahau palau ana, a lawe ae la oia ia Kahai, a me Malanaihaehae i mau pu kaua nona, ao iho la lakou nei i na mea kaua a pau a makaukau. Ia manawe mahope iho, holo ae la o Kualii me kona mau pu kaua i Kauai, no ka manao e loaa ia lakou ka laau palau no lakou malaila. A ma ia hele ana, ua loaa ko lakou makemake, a hoi mai la lakou me ua mau laau palau la, a kapa aku la o Kualii i kana laau o Hulimokualana.
Hoi mai la o Kualii mai Kauai mai a pae ma Kamaile i Waianae. Aia hoi, ua hoonoho mua ia ke kaua e ko Waianae alii a me ko Ewa, a o ko Koolauloa alii mai me kona kaua. E kali ana o ka hoi mai o Kualii mai Kauai mai, alaila o ka hoomaka no ia e kaua.
A waena moana, ike e no o Kualii ua puni o Waianae i ke kaua hoomoemoe. Ia manawa, olelo aku la o Kualii ia Malanaihaehae laua me Maheleana: “E, ua paa uka o Waianae i ke kaua, i hakalia no ia kakou a pae o ka hoomaka no ia o ka luku.” No ka mea, ua ike e no o Kualii i keia mau mea ma kona ano akua. A o Kualii hoi, mamua o kona holo ana i Kauai, ua kauoha oia i kona mau kanaka e imi mua mai, ke hiki aku i na la e hoi aku ai o Kualii mai Kauai mai. Aka, ia Kualii ma i pae aku ai ma Kamaile, aia hoi ua puni i ke kaua; a no ia mea, lana iho la na waa iloko o ke kai a po ia la, a ao ia po. Ia kakahiaka ana ae, i nana aku auanei ka hana o Kualii ma, ua uhi ia mai ke pili o Kamaile e na kanaka.
Iluna no o na waa ma ia kakahiaka, pane aku la o Kualii: “A he makemake kaua me Kualii, ihea e kaua ai?” Olelo mai la o uka: “Pae no na waa i uka nei, o ke kaua no ia.” I aku la o Kualii: “Ho aku kakou iuka o Kalena, ilaila e kaua ai. Ina ia nei no kakou ma ka moana loa no e hele ai na waa, o Molokai ke awa.” A no keia olelo a Kualii, iuka o Kalena e kaua ai, ae aku la ko Waianae mau alii. A nolaila, pae aku la lakou iuka, o Kualii, o Maheleana o Malanaihaehae. Hele aku la lakou mauka a noho i Malamanui. Ia po a ao ae, ma ke kakahiakanui, o ka hoouka iho la no ia o ke kaua ma Kalena, i ke kula o Haleauau ma Lihue. Ma keia aoao mai he ekolu mano ka nui; a ma ko Kualii aoao hoi, ekolu wale no lakou, a o ka hee iho la no ia o na alii o Waianae a me Koolauloa; a kapa iho la o Kualii ia hoouka kaua ana o Kalena.
A ma kekahi mau la ae, he mau hoouka kaua ma Malamanui, ma Pulee, a ma Paupauwela, oia ka hoouka nui ana a Kualii i oi aku mamua o na hoouka kaua a pau ma Oahu nei. I kekahi mau manawa mahope mai o kona ai ana ia Oahu, lohe ae la oia, he kaua ma Hilo i Hawaii; nolaila, hele aku la oia i Hawaii me kona mau pukaua. A lohe o Haalilo, ua hiki aku o Kualii ma Laupahoehoe, alaila, hoomakaukau ae la oia no ke kaua. A hiki aku la o Kualii i Peahi ma Hilo, halawai koke ae la o Kualii me Haalilo, a o ka hoomaka iho la no ia o ke kaua, a lanakila ae la o Kualii; a lohe aku la na ’lii o Puna, ua hee o Haalilo, hee honua aku la ko Puna mau alii.
A mahope iho o ia manawa, hiki aku ka lohe ia Kualii, ua kipi hou na ’lii o Oahu nei. Ia manawa, hoi mai la o Kualii mai Hilo mai a hiki ma Oahu nei, ua pau loa na kanaka a pau me na ’lii kipi ma Waianae kahi i noho ai, ua hui ae la na ’lii mua o Oahu nei a pau me ka manao lokahi, e kipi aku ia Kualii. A no keia mea, ua lohe o Kualii, aia na ’lii a pau malalo o Waianae; nolaila, hele aku la no oia me kona mau pukaua, a hiki lakou malaila, i nana aku auanei ka hana, he mea e ka nui o na kanaka. A o ka hoouka kaua iho la no ia, a lanakila iho la o Kualii ma ia hoouka ana. Aka, ma ka nana aku a Kualii ma i ka nui i make ma ia hoouka ana, ke paa la ka wai o Kalapo, a nui no hoi na kupapau malalo o Eleu. A nolaila ua hoike ia kekahi mau lalani mele ma ka haku ana a kona mau kahu e like me ke ano o ia hoouka kaua ana malaila, a penei no ia:
He kaua na Ku,
E uhau ana iluna o Kawaluna.
Ihea, ihea la ke kahua,
Paio ai o ke koa-a?
I ka i kahua i Kalena, 5
I Manini, i Hanini
I ninia i ka wai akua,
I Kahana i Malamanui
Ka luna o Kapapa, i Paupauwela,
I ka hilinai i ke kalele, 10
Ka hala o Halahalanui maauea,
Ke kula ohia ke Pule-e,
Ke ’kua o Lono o Makalii
Ka lala aalao Ukulonoku,
No Kona paha, no Lihue. 15
No ka la i Maunauna,
No ka wai i Paupauwela,
I ulu haa lilo i Nepee,
A ka hauna o Aui.
Kokomo kahuna i kakua laau, 20
Komo Ku i kona ahuula,
Ka wela o ka ua i ka lani,
Ka la i Kauakahihale,
Ula ka lau o ka mamane,
Ke koaie o Kauai; 25
He pili kai ihi ia e Ku,
Ka aloalo o Kamaile,
Ka nalu kakala o Maihiwa,
Pania ka wai i Halapo,
Ka naha ilalo o Eleu. 30
Huki kaua a moa i ka lani,
Me he hee nui no kuahiwi;
Ka hee ana o Hilo ia Puna,
Aia ma Hilo Peahi;
Ula ka wai i Paupauwela, 35
Ke kilau o Malamanui,
Ka moo kilau i Kapapa.
Kui ka lono ia Haalilo,
Kaua aku la ko kaina;
Hahai Haalilo i ka manawa; 40
I kai muku kahuna ia Ku;
I la ka mawa ia Ku,
I keiki a Haalilo.
Eia Malanaihaehae,
Kama a Niheu kalohe, 45
Ke pani wai o Kekuna,
He mee nei no ke kanaka,
Ke pu nei i ka aahu,
Ke lapa nei i ka laau,
Ka laulau o ka aahu, 50
Eia Haalilo-e!—
O Ku no ke alii.
MOKUNA VI.
NO KA HOLO HOU ANA O KUALII I HAWAII.
Mahope mai o kela mau hoouka kaua ana i olelo ia ma ka Mokuna V, a me ko Kualii lanakila ana, a pau ka hooponopono ana i ka aina, alaila, holo hou aku la o Kualii i Hawaii, a ma Hilo oia i noho ai. A liuliu kona noho ana malaila, alaila, kui aku la ka lono o ke kaua ma Molokai, ua kaua aku a kaua mai a pono ole ka noho ana o na ’lii. No ka mea, o na ’lii o Koolau o Molokai, ua makemake nui loa lakou e lilo Kekaha ia lakou, mai Kawela a Maamomi, no ka mea, o ka ia ke kumu o ko lakou manao nui ana i kela wahi; aka, ua paa no i na ’lii o Kekaha, a nolaila i kipi ai na ’lii o Molokai ia manawa.
A no keia mea, lohe ae la o Kualii i keia kaua ma Molokai, haalele aku la oia ia Hilo, a holo mai la i Molokai. Hiki mai la o Kualii ma Honokawai, i Kaanapali ma Maui, ua puka aku o Paepae i Kanapaali ia manawa. O ua Paepae nei, oia kekahi alii o Kekaha ia manawa. A o ke kumu o kona hiki ana i Maui, i kii aku ia Kauhi, kekahi alii o Maui, he keiki ua o Kauhi na Kauhiakama, ke keiki o Kamalalawalu. Ia Paepae i hiki mai ai ma Kaanapali, ia manawa, lohe ae la oia o Kualii keia, ua hiki aku ma Kaanapali, a hele aku la oia e ike maopopo ia Kualii, no ka mea ua kaulana o Kualii no ka ikaika, a oia wale no ke kumu o ko Paepae hele ana e ike maopopo.
A ike aku la o Paepae o Kualii io keia, nolaila, haalele oia i kona manao mua e kii ia Kauhi. A no keia mea, hoi koke aku la oia a hai aku la i kekahi mau alii o Kekaha, o Kualii keia. Ia ia i hiki aku ai ma Kaunakahakai, aia na ’lii a pau o Kekaha ma Kalamaula, e hoomakaukau ana no ka hoouka kaua ke hiki mai o Kauhi. Aka, ia Paepae i hiki aku ai ma Kalamaula, ike mai la na ’lii ua hoi aku o Paepae; a no ia mea, nana mai la na ’lii i ka hope o ka Paepae olelo.
A halawai o Paepae me na ’lii ninau mai la lakou: “Auhea ke alii o Kauhi?” I aku la o Paepae: “Ua hele aku nei au me kuu manao ia Kauhi, aka, halawai koke aku nei wau me ke alii o Oahu me Kualii ma Kaanapali, nolaila hoi mai nei wau e hai aku ia oukou, e kii aku ia Kualii e lawe mai ma ko kakou aoao, o lilo e ae auanei i ko Koolau mau alii.” A no ia mea, hoolale hou na ’lii ia Paepae e holo, a hoouna pu aku la ia Kapolei ke kaikamahine a Keopuolono, i mea hoolealea ia Kualii.
Ma ia wanaao no hiki aku la o Paepae i Kaanapali, aka, ua hala mai o Kualii ia wanaao no i Molokai. A lohe o Paepae, ua hala mai o Kualii, hoi hou mai la no oia, a iwaena moana, ike aku la oia e kilepalepa ana ka pea o ka waa, maloko o kuaau i Kamalo, a malaila no o Paepae i hiki mai ai. Aole i pau na ukana o na waa o Kualii i ka lawe i uka, e hekau ana no i kai no ke kai a maloo, hiki ana o Paepae a hekau pu na waa me ko Kualii, a pili muku na waa.
Ia manawa, hoomaka koke no o Paepae e hai i kana olelo i huli aku ai ia Kualii, me ka i aku: “I kii mai nei wau ia oe e kokua ia makou. Aia na ’lii la o Koolau, ua kipi mai nei ia makou, e ake ana ko Koolau mau alii, e lilo ko makou mau aina mai Kawela a Maamomi; a nolaila, ua kue aku a kue mai makou e noho nei, a o ke kaua wale no koe; ua hoomaka mua iho nei no nae i ke kaua, a ua hee makou, o ka nui o na ’lii aia iluna o Maunaloa kahi i noho ai.”
A lohe o Kualii i keia olelo o ka ae koke no ia, a holo aku la lakou a kau ma Kaunakahakai, a kukakuka ae la me na ’lii; a pau ke kuka ana, o ka hele koke iho la no ia, maluna o na waa na kanaka, mauka na ’lii o Molokai me Kualii, a hiki ma Maamomi, a malaila kau aku la o Kualii ma me na ’lii maluna o na waa a hiki i Kalaupapa.
I ka lohe ana aku o na ’lii o Koolau ua hiki aku ke kaua ma Kalaupapa, nolaila holo mai la na waa kaua mai Halawa mai, a me Koolau a puni no ka hoouka kaua. Aka, ua hoouka mua aku o Kualii me kona mau pukaua me Maheleana a me Malanaihaehae a me kekahi mau pukaua e ae elua. A make pio iho la na ’lii e noho ana ma Kalaupapa ia manawaa. A hiki mai la kekahi mau alii e ae o Koolau a mai Kona mai kekahi mau alii me na kanaka i makaukau no ka hoouka kaua i na ’lii o Kekaha. Aka i ka hoouka kaua ana no, alaila ua oi aku ko Paepae ikaika a me kona koa mamua o na pukaua a Kualii. A lanakila ae la o Kualii ma maluna o na ’lii o Molokai a puni, a lilo ae la ka aina ia Paepae a puni o Koolau.
Aka, aole me ka luku i ka laau palau kela lanakila ana, ua lanakila i ka luku ana a Kualii me ka maka o ke koi ana o Haulanuiakea ka inoa, he koi pohaku. A penei ka moolelo o ka luku ana a Kualii me ka maka o ke koi.
Ia Kualii ma e lana ana ma kahi one i Kalaupapa, au aku la na koa, a lalau i ka waa o Kualii e hoopio, he mau kanaha kanaka ka nui, a auamo ae la i na waa o Kualii. Ia wa, ku ae la o Kualii me kana koi a hili iho la me ka maka o ke koi ma kekahi aoao o na waa, a hio aku la kekahi waa i lalo oiai ua amo ia na waa. A ike mai la hoi o Malanaihaehae, ua pau na kanaka o kekahi aoao i ka make. Alaila, ku ae la ua Malanaihaehae nei, a lalau mai la i ke koi ma ko Kualii lima e paa ana, a oki iho la ma kekahi aoao, a pau aku la na kanaka i ka make, a haule iho la na waa i ke kai, a lana e like me mamua.
Aole no i liuliu, hiki hou mai la no he mau kanaka hou, ua like no ka nui me na kanaka mua i make, a lawe ae la no i na waa o Kualii iluna e like me ka auamo mua ana no a kela poe, me ka makau ole mai i keia poe e make ana. Ia manawa, luku hou ia iho la no me ka maka o ke koi, a lanakila hou ae la no o Kualii ma ka maka o Haulanuiakea. Pela mau no ka luku ana a pau loa na kanaka i ka make. A i ka hoouka kaua hope loa ana ma Pelekunu, hookuu aku la o Kualii i ka luku ia Paepae me Malanaihaehae, a lanakila ae la o Paepae maluna o na koa a pau. A mahope iho o ka luku ana ma Pelekunu, ku aku ai o Paepae a olela kaena aku la iluna o na waa me ka i aku: “Ua pau oukou i ka lukuia e ka laau palau a Kualii.”
Ia huaoleio, alaila akahi no lakou a lohe o Kualii keia e luku nei, ia manawa, haawi ae la na ’lii o Koolau i ka aina o Molokai a puni no Kualii. A ma keia kaua ana, o keia ke kaua i olelo ia ma kekahi mau lalani mele o ko Kualii inoa i hoike ia ma ka Mokuna I, e like me ka hai ana malalo iho penei:
O Kuku, o Aa,
O Haulanuiakea ke koi.
O Paepae o Manau ka wahine,
Hanau ka naenae noho kuamauna,
Ka hinihini kani kuaola; 5
Hakina iho i ka wae mua o ka waa,
Ua naha ke ’na.
Haalele aku Kanaloapuna,
Kanaloawaia,
Make holo uka, 10
Make holo kai.
Hoonalulu ana Luukia,
Hoopailua i ka iloli,
I ke kauhua o ke kamaiki.
Hanau ka ieie hihi i ka nahele, 15
O Makaaulii kana wahine.
Hanau ka lupua me ka laulama,
Ku i ke opu o Lono,
O Kapolei ka wahine.
O Ku ka i aina i hope ka lanalana 20
O Kukonaihoae,
O Ku o ke kai malielie
Me he kai e haa aku ana o Ku;
Eia ka wahine peeki
Uhi lepo o Keaau, 25
Ka umeke hoowalina lepo
Me he haka la ke ala.
Eia na huakai hele
Alanui ka kanaka.
Wali ai ka lepo o Mahiki 30
I ka paala a ka waewae.
Ma keia mele, ua haiia na hoouka kaua ana a Kualii i olelo ia ma keia Mokuna. A pau ka Kualii hooponopono ana i ka aina, a hooili aku la oia ia Paepae, a me Manau kana wahine o laua na ’lii aimoku o Molokai malalo o Kualii. A hoi mai la oia i Oahu nei a noho ma Kailua, Koolaupoko, maloko o kona hale i kapa ia o Kalanihale.
MOKUNA VII.
HOI O KUALII I OAHU MAI MOLOKAI AKU.
Mahope iho o ka pau o ka Kualii hooponopono ana ia Molokai, a me ka hooponopono ana i na ’lii a me na kanaka, alaila, hoi aku la o Kualii i Oahu me kona mau hoa hele, kana mau pukaua hoi. Ia hoi ana mai a Kualii mai Molokai mai, a noho ma Kailua, e mau ana no nae ka pono o ka noho ana o na kanaka a me na ’lii, a he mau manawa mahope mai o ka noho ana ma Oahu, alaila hoi hou aku la o Kualii i Hawaii a noho hou ma Hilo, oia ke kolu o ko Kualii hiki ana ma Hilo.
Noho iho la o Kualii ma Hilo ia manawa, a he mau malama mahope mai, lohe hou aku la no ua o Kualii he kaua ma Lanai me Kauhi, keiki a Kauhiakama, no ka mea, ua kipi mai la ke alii o Lanai i ke keiki a Kauhiakama kekahi kuhina o Kamalalawalu. A penei ka moolelo o ke kaua ana. I kekahi manawa, he alii maikai o Haloalena, a o ka puni punahele a ua alii la, o ka manu iwi. I ka manawa e hiki aku ai ka auhau manu a ke alii, alaila, he mea mau i ka luna a ua alii nei ka hele e kala aku i ka olelo a ua alii nei e like me kona makemake. A penei e kala hele aku ai ua luna nei:
Apopo-e, kahu ke-o.
Ia po iho a ao a-e,
He hoohei manu na ke alii-e.
E hukihuki ka hulu o ka ma-nu,
E lawe ka io a pa-u,
E malama i ka iwi o ha-i;
Ina i hai ka iwi o-ka manu, a he aimoku i-a,
E pau kona aimoku a-na;
Ina he alii aiahupua-a,
E pau kona aiahupuaa a-na.
Ina he lopa ka mea i hai ka iwi o ka ma-nu.
He make kona ho-pe.
Penei ke alii e kala aku ai imua o na kanaka, i malama ai lakou i ko ke alii kanawai. Aia a pau ka ke kanaka hana ana i ka manu, alaila lawe ia aku la e kukulu maloko o kekahi mau halau loloa elua, He mau manu iwi wale no, i lawe ia ka io a pau, a kukulu like aku la iloko o ka halau. Aia a makaukau ko ke alii makemake, alaila kii aku la ke kanaka i ke alii e hele mai e nana i na hele manu iwi. Ia manawa a ke alii e hele aku ai e nana i ke kuku mai a na manu iwi maloko o ka halau; aia a pau ae kana nana ana ia halau manu, aiaila komo aku ana he halau hou; a pela e makaikai mau ai o Haloalena. I ka pau ana ae o ka ke alii makaikai ana, alaila hoi aku la ke alii i ka hale.
Aia a lohe o Kauhi ua hoi o Haloalena i ka hale, ia manawa e komo aku ai o Kauhi iloko o ka hale manu a Haloalena, me ka laau loihi, a hili aku la i na manu iwi, a pau loa i ka ulupaia, pela oia e hana mau ai a pau na halau manu o ke alii o Lanai. Ia manawa lohe aku ke alii nana na halau manu iwi ua pau i ka haihai ia e Kauhi, alaila, hele mai la o Haloalena a ninau mai i ke keiki a Kauhiakama: “Nawai ke kapu o oe?” Alaila hai aku la o Kauhi me ka makau ole, me he koa la: “Na Kauhiakama.” Olelo hou aku la o Haloalena: “Na Kauhiakama no oe i olelo mai e haihai i kuu mau halau manu?” Alaila olelo mai o Kauhi: “Aole i olelo mai o Kauhiakama ia’u e hele mai e haihai i ko mau halau manu. Aka, eia kana mea i olelo mai ia’u, e hele mai au e kolohe, a e koa hoi, oia wale no kana i olelo mai ia’u; a nolaila la hele mai nei au e kolohe.” O keia ke kumu o ke kipi ana o na ’lii o Lanai me ko Maui, me ka manao, e kuokoa o Lanai aole malalo o na ’lii o Maui. No ka mea, o ka noho ana o na alii o Lanai, malalo no lakou o Kamalalawalu ko Maui alii nui.
A lohe o Kualii i keia haunaele kaua, ia manawa holo mai o Kualii mai Hilo mai a hiki ma Kaupo, ua pau mai na ’lii o Maui i Lanai. A lohe o Kualii ua pau na ’lii o Maui i Lanai, nolaila holo loa mai la oia a pae i Wailehua. I nana aku auanei ka hana o Kualii e hoomoana mai ana na waa kaua o Lanai i Kekaa. A o Kamalalawalu hoi aia kela me kona puali alii i Lanai e kali ana ia Haloalena o ka hoi aku, alaila hoouka ke kaua. Aka, no ka lohe ana o Haloalena e hiki aku ana o Kualii i keia kaua ana, nolaila i kali ai na waa o Haloalena ma Kekaa. I kekahi la ae, kui aku la ka lono o Kualii no kona hiki ana a noho ma Wailehua; ia manawa no ke kii ana mai a Haloalena ia Kualii e lawe e kaua aku ia Kamalalawalu.
Ia po iho holo aku la o Kualii me ko Lanai mau alii, malalo o Kaena ka holo ana, e like me ke alakai a na kamaaina. Ia po a ao, hoomoana mua na waa o Kualii i kai o Manele. Aka, o Hinau, ka Kamalalawalu elele, hoouna ia aku la oia e hele a puni o Lanai.
Ma ia hele ana, ike aku la o Hinau e lana mai ana na waa o Kualii ma i Manele, a i ka ike ana aku a Hinau, he mau waa kaua ke ano, nolaila, hookokoke loa aku la o Hinau e ike lea ia Haloalena. Aka, aole i ike ia o Haloalena me Kualii, ma na hoewaa ka ike ana ia Haloalena, a ma na waa hoi ka ike ana ia Kualii.
Nolaila hoi aku la o Hinau a hai aku la ia Kamalalawalu i kana mea i ike ai, me ka i aku: “Holo aku nei au ma Maunalei a hiki i Kaena, aole au i ike iki i ke alii, hele hou mai au a hiki i Manele, ike aku la au, he mau waa ke lana mai ana, he waa ano makaukau no ke kaua. Alaila hele loa aku la au e ike pono, aole nae au i ike i na ’lii nona na waa, aka, o na hoewaa o ke alii ka’u i ike aku, ua like no me ko Haloalena mau hoewaa, a o kekahi mau waa, ua like me na waa o Kualii, aole nae au i ike ia Kualii.”
A lohe o Kamalalawalu i ka olelo a Hinau no Kualii, alaila, hoouna ae la o Kamalalawalu i kekahi mau koa, e kii aku ia Kualii. A he lohe ana nae ka Kauhi i ka huaolelo kena no kekahi mau koa, alaila, puka aku la o Kauhi a holo aku la ma Manele e halawai me Kualii, me kona kena ole ia aku e Kamalalawalu. Aka, ua lilo mua ia Kauhi ke kii e ia Kualii.
Ia Kauhi i hiki aku ai ma kahi a Kualii ma e lana mai ana, ua hekauia na waa iuka. Aka, o ua Kauhi nei, iaia i hiki aku ai ma kahi e hekau ana na waa, nana pono ae la ia, a ike i na waa o Haloalena, alaila wehe ae la ua keiki kolohe nei a Kauhiakama i ke kaula hekau o na waa o Haloalena a kiola aku la iloko o ke kai; e pa ana nae ka makani ia manawa, ua hele loa na waa iwaho, a haalele mai la i ke kaulike pu ana me Kualii.
A o ko Kualii mau waa hoi, lawe ae la keia i ke kaula i kekauia iuka, a hukihuki mai la i ke kaula hekau, a kau aku la iluna o na waa o Kualii, hele aku la ua o Kauhi, a noho iho la iluna o ka uha o Kualii. Ia wa, maopopo ae la ia Kualii he keiki kolohe keia. Nolaila ninau aku oia: “Nawai ke kupu o oe?” Olelo aku la o Kauhi: “Na Kauhiakama.” Olelo hou o Kualii me ka ninau aku: “Na Kauhiakama no oe i olelo mai e hele mai a noho iluna o kuu uha?” I aku o Kauhi: “Ae, nana no i olelo mai ia’u e noho iluna ou.”
A no keia olelo a Kauhi, manao ae la o Kualii e hele aku e ninau pololei aku ia Kauhiakama. Alaila holo pu aku la o Kualii me ua o Kauhi, a hiki aku la i o Kamalalawalu, ninau aku la o Kualii ia Kauhiakama: “Nau no anei keia keiki o Kauhi?” I mai o Kauhiakama: “Ae, na’u ponoi.” Ninau hou aku o Kualii: “Nau no anei i olelo aku, e hele ae e noho iluna o kuu uha?” I mai o Kauhiakama: “Aole au i olelo aku ia keiki wahahee, e hele aku e noho iluna ou e ke alii.” I mai la o Kualii: “Ka! I olelo ae nei, nau i olelo ae e noho iluna o’u.” I aku o Kauhiakama: “E nani ke keiki wahahee; kii ia aku na keiki kolohe.” Kii ia aku la o Kauhi, a hiki mai la imua o Kauhiakama kona makuakane, ninau ia aku la: “Ea, e Kauhi, he oiaio anei ua olelo aku nei oe i ke alii (Kualii) na’u oe i olelo aku e hele e noho iluna o ka uha o ke alii?” I mai o Kauhi: “Ae, nau no.” I aku la ka makuakane: “Nani ke keiki wahahee o oe. I nahea nei ka’u olelo ana aku ia oe pela?”
I mai o Kauhi me ka makau ole i kona makuakane: “Penei kau olelo ia’u. Ia’u e paeha ana i na kamalii, a e uhuki ana i na ai opiopio o na mahinaai a kaua, a ana oe i kuu kolohe, olelo mai oe penei: ‘Akahi ke ana ia oe e ke keiki i ke kolohe; e aho e hoi oe i ke alo alii e kolohe ai, ilaila e ku ai kau kolohe.’ Pela mai no oe iau; a nolaila au i hele aku ai e kolohe ia Kualii.”
A no keia olelo a Kauhi pela i kona makuakane, alaila, manao ae la o Kualii he kanaka koa o Kauhi, alaila, lawe ae la o Kualii ia Kauhi i koa nona; a lilo ae la o Kauhi i pukaua nui no Kualii maluna o Maheleana a me Malanaihaehae.
Aka, o ke kaua i hoomakaukau mua ia e Haloalena, hoopau wale aku la o Kualii ia kaua ana, a hui hou ae la malalo o Kamalalawalu. A hoi aku la o Kualii i Oahu, lawe pu ae la ia Kauhi.
MOKUNA VIII.
KE KAUA ANA A KUALII I KALAKOA.
He mea mau i na hoouka kaua ana a pau a Kualii, ka hele pu ana me na koa. Aka, no ko Kualii ike ana aku i kona mau koa ua makaukau, a ikaika no hoi, nolaila, hookuu aku ai o Kualii e hele i ke kaua o kona mau koa wale. He nui na kaua ana i hookuu aku ai i kona mau koa, noho no nae oia ma Kailua. Aka, he mea mau hoi i na koa o Kualii ka hele aku e hai i ke alii i ka manawa e hoouka ai ke kaua, a me ke kahua hoi kahi e hoouka ai, i maopopo ai i ke alii. A pela mau no ka hana ana. Aka, hele aku la o Kualii e makaikai i ke kaua a kona mau koa, me kona ike ole ia mai. Iloko nae o kona manawa e hele ana e nana i ke kaua, ua luku aku la no oia i ke kanaka, a lawe mai i ka ahuula. Pela pinepine o Kualii e hele ai i na kaua, aka, he mea haohao nae ia i na koa o Kualii. Aia a hoomaka iho ka hoouka ana o na kaua o na aoao elua, aia aku la o Kualii ma kela aoao kahi i luku aku ai i ke kaua e kue mai ana i ko ia nei poe kaua. Aia a pau ka hoouka ana o ke kaua, he ike ana ka i ka oili a keia kanaka me ka ahuula mailoko aku o ka poe kaua, o ka puka aku la no ia hele ana, hoi aku la i Kailua; eia no ka o Kualii.
A no ka uluhua mau o na koa o ua o Kualii i keia mea e hele mau nei me ka ahuula, nolaila manao ae la na koa e hopu i keia kanaka, i ike ai lakou i keia kanaka koa e puka nei mai loko aku o ke kahua kaua. Ua nui na hoouka kaua ana i hala i komo ai o Kualii me ka ike ole ia. A nolaila, ua ninau wale iho kona mau koa: “O Kualii no paha keia? Owai la?” Nolaila, kukakuka ae la na koa i na mea e hiki ai ke hana ia aku nona.
I kekahi kakahiaka ma ka manawa e molehulehu ana, hele mai la no o Kualii mai Kailua mai; a hiki ma Kaneohe, hele mai la oia ma ke kai, maloo ke kai. A hoea oia i Kahaluu, ma ke kakahiaka nui, ia manawa ike mai la kekahi keiki i Kualoa, ma ka lae o Kaoio kahi i noho ai. I aku la ua keiki nei i ke kupunawahine: “E, mama hoi keia kanaka e holo mai nei maloko o ke kai.” I aku la ke kupunawahine: “Nana pono ia aku, aole na he kanaka e; o ke alii aku la na, o Ku.” I aku la ka moopuna: “Aia a hiki mai ke alii, alaila, alualu au mahope.” I aku ke kupunawahine: “A ina i mano oe e ukali i ko hanai, e paa aku oe i ka wahi opae me ka peahi o ke alii. Malia o hele kela a alawa iho mahope, malia o ike i ka peahi, ninau iho ia oe, alaila hai aku oe. Mai hele hookokoke aku nae oe, o ae kou aka iluna o ke alii, a mai hele oe ma ko ia la malu, o ae oe iluna o ke aka o ke alii; hoomamao ike mai oe.”
Pau no hoi ka ke kupunawahine olelo ana, hele ana o Kualii makai o lakou nei. Ia manawa, ukali pu aku la ua keiki nei; ke holo la o Kualii, a hala o Kaaawa, a ae iluna o na Makaua, a ka hoopiina aku e nana aku ai ia Kahana. I alawa iho auanei ka hana o Kualii, e pili ana keia keiki mahope o ia nei. I iho la ke alii: “He keiki hoi keia mahope.” A no ka makemake ole o Kualii e ukaliia aku ia, o ike ia auanei kana hele ana i ke kaua; nolaila, holo mama aku la o Kualii me ka manao o ke one o Kahana kahi e pau ai ka mama o ua keiki nei.
A hiki o Kualii i ke one o Kahana, holo mama loa aku o Kualii ma ke kai, o ke keiki aku no mahope; a hiki o Kualii ma kela aoao o Kahana e pili aku ai me Punaluu, i alawa iho auanei ua Kualii nei, e kau aku ana no ke keiki mahope ona. Ia manawa, e kuupau aku ana o Kualii i kona mama, a hala o Punaluu, a Kaluanui, a hele ana iluna o Kaipapau, i alawa mai auanei o Kualii e pili aku ana no ua keiki nei mahope. I iho la ke alii: “He oi ka hoi keia keiki mama.” Pela ka uhai holo ana o ua keiki nei mahope o ke alii a hiki i Waimea. Iho aku la o Kualii a ma kela aoao o Waimea noho, a o ua keiki nei pili aku la ma keia aoao ma kahi i oleloia o Piliaama, a malaila oia i noho ai, no ka mea ua puka mai la ka la. Manao ua keiki nei e hookokoke aku i kahi a ke alii e noho ana, aka, manao keia o ae ke aka o ua keiki nei iluna o ke alii, a nolaila i pili ai ua keiki nei malaila.
Ia laua me Kualii malaila, nana aku la o Kualii e paaia mai ana ka peahi o ua o Kualii e ua keiki nei; kali aku la nae oia o ka peahi mai o ke keiki, aole oia i peapeahi, no ka mea ua ike no kela (keiki) no ke alii ka peahi. Ina e ike aku o Kualii i ua keiki nei e peahi ia ana ua peahi nei, ina ua make ua keiki nei. A liuliu iki ko Kualii kali ana, alaila, kahea aku la o Kualii i ke keiki, a hele aku la a halawai me ke alii. Ninau aku la ke alii: “Nawai i haawi mai ia peahi ia oe?” Hai aku la ua keiki nei: “Na ko kahu no.” Ninau mai la o Kualii i ke keiki: “E hele ana oe i hea?” I aku la ke keiki: “I ukali mai nei au i ke alii.” I hou aku ke alii: “Ina holo au a hopu i ka ahuula, hopu no oe?” I aku la ke keiki: “Hopu no au i ka ahuula.” I hou aku o Kualii: “A ina e hopu au i ke kanaka, hopu no oe?” “Ae, hopu no au.” Pela aku ke keiki. A no keia mea, manao ae la o Kualii, he keiki koa keia.
Ma ia hele ana a laua nei a hiki iuka o Lihue, i laila lohe laua ua hoomoana ke kaua i Kalakoa. A nolaila, hele loa aku la laua a komo iloko o ke kaua, oia ke kaua i olelo ia o Kukaniloko. Ia laua nei i hookokoke aku ai, komo aku la o Kualii iloko o ka pukuikui kaua, a komo pu aku la no hoi me ua keiki nei.
A hala na koa ponoi o Kualii mahope o laua, apu aku la laua e loaa ke kaua a Paia. Ike aku la o Kualii i ke alii e aahu mai ana me ka ahuula, hopu aku la o Kualii i ka ahuula a lawe mai la. Ia Kualii i lawe mai ai i ka ahuula, hopu aku la no hoi ua keiki nei i ka manamana lima iki a lawe mai la, lalau aku la no ua keiki nei i kekahi pepeiao o ua kanaka nei no nona ka ahuula.
Hoi mai la o Kualii me ka manao aole e hiki mai ana ua keiki nei. Ia hoi ana o Kualii me ka manao oia wale no ke hoi ana a hiki i Kailua, aka, i alawa ae ka hana o Kualii i hope, e hele mai ana ua keiki mahope ona. Nolaila, kali iho la ua o Kualii a hiki mai la ke keiki. Ia hiki ana mai, ninau aku la ke keiki: “Pehea oe?” I aku o Kualii: “Oia mau no.” Ninau aku la hoi o Kualii; “Auhea hoi kau kanaka?” I aku la ke keiki: “Ia oe no i lawe mai ai i ka ahuula, lilo mai la ia’u ka manamana lima iki me kekahi pepeiao.”
A no keia olelo a ke keiki, manao ae la o Kualii, he keiki koa keia. Nolaila, hoi aku la laua a hiki ma ka lae o Kaoio i Kualoa. Ninau aku la i ka malo i kona kahu. A haawi lilo ia mai ua malo nei o Kualii i ke keiki, a hoahume pono aku la no o Kualii i ka malo i ke keiki, alaila, hoi aku la laua a hiki ma Kailua, Koolaupoko. Ia laua i ane hiki aku ai ma ka hale, hoonoho iho la o Kualii i ua keiki nei, me ka i iho: “E noho oe maanei, e hele au imua, aia kani mai ka pahu, alaila he okoa kou mea nana e kii mai.” Alaila, hoi aku la o Kualii, a komo aku la imua, a mahope kani ana ka pahu. Kiiia mai la ua keiki nei.
MOKUNA IX.
HE PAKUI.
O ke Kanawai Niaupio Kolowalu. O ke kanawai oi keia o ka maikai loa i ke au o ka noho aupuni ana o Kualii Kuniakea Kuikealaikauaokalani, he paa, he luli ole he oiaio mau, o ke ola o ka pomaikai, o ka hele o ka elemakule ame ka luahina a moe i ke ala, o ka kokua i ka poe mahiai ame ka poe lawaia, o ka hookipa i ka poe malihini, o ka hanai i ka poe pololi i ka ai. Ina e olelo mai ke kanaka he pololi au i ka ai, e hanai aku i ka ai, o pololi kela a kau mai, a hoohiki mai i ke kanawai ma kona waha he kolowalu, a ua laa kela ai ma ke kanawai, aole e hiki i ka mea nana ka ai ke aua, ua lilo ma ke kanawai, o ka uku ka pono. E malama hoi ka mea nana e hoohiki i ke kanawai o pili ia ia ke kanawai ana i hoohiki ai i ke kanawai o ka Moi me ka hewa ole, aia maluna ona ka uku hoopai. Ina he makaha wale i ka hai ai, a i ka hai waiwai, alaila, maluna o ka mea nana i lawe wale i ke kanawai ka hoopai kaumaha. O ke kanaka lawelawe a he kanaka e make ana, a i kauia e keia kanawai, ua hookuuia oia mai kona make aku a lawehala hoi. O ka pololei o kona kanawai ame ka pololei o kona malama ana i ke aupuni, ua malama mai ke akua ia ia, a ua loihi kona ola ana, a nona ke ola kaulana ma ka moolelo o ka poe kahiko. No ka Moi alii o Oahu, ua ola oia i na makahiki eha kanaka me umikumalima makahiki. Ua hele a kolopupu a ula ka maka, a haumakaiole, a palalauhala, a kauikapuaneane, a paa i koko me ka aumaka make oia ma Kailua i Koolaupoko i ka A.D. 1730, i kona mau makahiki o ke ola ia. Ua ana he 175.
FORNANDER COLLECTION
OF
HAWAIIAN ANTIQUITIES AND FOLK-LORE
THE HAWAIIAN ACCOUNT OF THE FORMATION OF THEIR ISLANDS AND ORIGIN OF
THEIR RACE WITH THE TRADITIONS OF THEIR MIGRATIONS, ETC., AS GATHERED
FROM ORIGINAL SOURCES
BY
ABRAHAM FORNANDER
Author of “An Account of the Polynesian Race”
With Translations Revised and Illustrated with Notes by
THOMAS G. THRUM
Memoirs of the Bernice Pauahi Bishop Museum
Volume IV—Part III
Honolulu, H. I.
Bishop Museum Press
1917
LEGEND OF KANA AND NIHEU.
Hakalanileo [640] was the father and Hina [641] was the mother of Kana [642] the first-born, and Niheu [643] was the younger brother of Kana. Uli [644] was the grandmother. Hamakualoa, Maui, was the land in which Kana was born, and Halauoloolo was the name of the house. At the birth of Kana, he was in the form of a piece of rope; he had no human form. After the birth of Kana, Uli took and kept it until it assumed a human form, then she brought the child up. The place where Kana was brought up was in Piihonua, Hilo, Hawaii, a place lying to the East of Wailuku, where his house was built, called Halauoloolo. [645]
In this legend it is said that the body of Kana grew to be very tall and large and was terrible to behold. While he was being brought up, he grew so fast [646] that the house had to be lengthened, so that it extended from the mountain until it was almost to the edge of the sea. Such is the story as told of this house, Halauoloolo.
RELATING TO THE HAUPU HILL.
This hill called Haupu, [647] was a hill situated on Molokai and the chief who lived on this hill was Kapepeekauila by name and his chief priest was known by the name of Moi. [648] Once upon a time this hill, Haupu, moved or floated to Mokuola [649] in Hilo, Hawaii, carrying along the chief and the people and the things that grew on the hill. When Hina the mother of Kana and Niheu saw that the land was pleasant to the eye, she climbed on up the hill with the idea of taking a look at the place. As soon as Hina was on the hill of Haupu, it immediately moved back to Molokai, thus leaving Hakalanileo to mourn for her loss. When Hakalanileo saw that his wife was being carried away he tried to recover her, but found it impossible to do so. After his failure, he proceeded to Niheu and informed him that Hina had been taken away by the hill of Haupu. When Niheu heard this report from his father, he said: “I cannot get her, there is only one person who can do it, and that is Kana. You must go to him personally; don’t be afraid of him and run away if he should turn and look at you. Just keep your eyes away from him.” After Niheu had given these instructions to Hakalanileo, Hakalanileo turned and went to meet Kana. When Hakalanileo came to where Kana was living, Kana turned and looked at him and the sight of Kana was so terrible that he turned and attempted to run away; but Kana called out to him, saying: “What do you want?” Hakalanileo replied: “I have come to tell you that the mother of you two has been taken away by Kapepeekauila, the chief of the hill of Haupu. She is now at Molokai.”
When Kana heard this, he said to Hakalanileo: “Go and issue a call that the people come together throughout Hawaii, and instruct the men to go and hew out canoes, by which we will get to Molokai, and get back your wife.” With this, the canoe hewers all around Hawaii came together and a large double canoe of ten [fathoms] in length was hewed out and made ready, whereupon Hakalanileo went for Kana to voyage to Molokai. When Kana came to the double canoe he stretched out his hands and placed them on the canoe and the canoe sunk out of sight; Kana did not even attempt to board the canoe. Because of this, Kana said to Hakalanileo: “Go and hew out another double canoe.” Again the people of Hawaii went up and hewed out another double canoe; but the hands of Kana alone were too much for the canoe, for it too sunk out of sight, thus leaving them without a canoe to get to Molokai in. Therefore, Hakalanileo went to the presence of Niheu and reported the matter to him. When Niheu heard this, he said: “You go to Uli and ask for a canoe; she has the canoe that will take you to Molokai, and she will direct you what to do.”
When Hakalanileo came in the presence of Uli, she asked him: “What is it you want?” Hakalanileo replied: “I have come for a canoe for Kana by which he may be able to get to Molokai to fight Kapepeekauila, the chief that lives on the Haupu hill.” Uli made reply: “Yes, there is a canoe, it is in Paliuli; [650] but you must, however, go and call all the people together to go and drag down the canoes.” Hakalanileo did so and collected eight times forty men, and they proceeded to the uplands of Paliuli, where Uli prayed for a double canoe for Kana.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter IX: Supplementary (2)
0%37 min left in chapter