Chapter X: The Story of Olopana and His Wife (2)
Ia Kaialea i holo ai i Waipio ma Hawaii, a hiki aku la oia ma laila me kona mau hoa holo, ua papa ae la o Kila i na kanaka apau o Waipio mai uka a kai, mai kela pali a kela pali o Waipio, aole e haawi wale i ka ai, ina haawi he kanaka, o ka make ka hope, a i na he ai ahupuaa, a pau kona ai ahupuaa ana, a pela aku. Aka, ia Kaialea no e holo aku ana, ike e aku la no o Kila i na waa ona, manao ae la no o kekahi o kona mau kaikuaana ko luna o na waa.
A i na waa i kau aku ai i uka, ike aku la o Kila i kona kaikuaana. A nolaila i mea e maopopo ai ia Kila ko lakou hana ino ana ia ia, nolaila kena ae la o Kila i na ilamuku e hao i na waa o Kaialea, oia hoi, o ka la a Kaialea i hiki aku ai, he mau la kapu ia, aole he holo waa ma ia la. A mamuli o ke kauoha a Kila hao ia ae la na waa e na kanaka alaila manao ae la o Kaialea i kona hewa, nokamea, ua kauoha ia mai e ko lakou makuahine a me kona mau kaikuaana aole e noho loihi i Hawaii. A no keia haoia ana o na waa, manao ae la o Kaialea, aole e hiki i Kauai, manao ae la oia i ka pilikia o ko ka hale poe. A lilo aku la na waa ma ka lima o na ilamuku, hoi aku la oia me kona mau hoewaa ma na hale kamaaina. Ia manawa o lakou ma na hale o na kamaaina, lohe ae la lakou ua kapu ka ai, no ka mea ua papaia e Kila. Aole nae i lohe iki lakou i ko Kila inoa ma Waipio ia manawa.
I kekahi la ana ae, hoouna ia mai la kekahi mau kanaka mai a Kila mai e kii mai ia Kaialea e laweia iloko o kahi paa o ke alii. A ma ia manao ana o Kila pela, nolaila, kiiia mai la o Kaialea, a laweia aku la ma kahi paa o ke alii. Ia manawa, o Kaialea i hiki aku ai i mua o ke alii o Kila, ike aku la oia ia Kila, alaila manao ae la ia i kona make, no ka mea, i iho la o Kaialea i loko ona: “E make ana ka wau, no ka mea, ua lawe mai makou ia ia a haalele maanei.” Aka, no kona lohe ana ’ku he inoa e kana i lohe ai (o Lena) malaila oia i haohao ai.
Ia wa o Kaialea ma kahi paa i mua o ke Alii, ninau aku la oia: “Mai hea mai oe? A heaha kau hana i hiki mai ai maanei?” I aku la o Kaialea: “No Kauai mai wau, a no ka pau ana o ko makou mau aina i ka wi, aole he ai, nolaila hoounaia mai nei wau e holo mai i Hawaii nei i ai na makou, a oia wale no ko’u mea i hiki mai ai maanei; aole hoi i manao e, e haoia ana na waa.”
I aku la o Kila, ka mea i kapaia o Lena: “Aole anei oe i holo mua mai maanei i keia manawa mamua aku nei?” Ia manawa, manao ae la o Kaialea aole e hai aku i keia ninau, o hai aku auanei oia, ua hiki mua ma Hawaii, manao oia o make io auanei, no ko lakou lawe malu ana i kekahi keiki kamaaina a lakou i pepehi ai. Nolaila, hoole aku la oia, aole i holo mua i Hawaii.
Mamua nae e ko Kaialea manao ia ana e hoopaa ma kahi paa, ua kuka mua aku nae o Kila me kona hoa aikane paha o ke alo alii, a penei kana kuka ana: “Ina i hiki mai o Kaialea maanei, alaila, na’u auanei e ninau aku ia ia. A i hoole mai auanei kela i ka’u mea e ninau aku ai, alaila, kuhikuhi ae wau ia oe, nau e nana ae.” A i ka manawa i hoole mai ai o Kaialea i ka Kila ninau ana aku, alaila, olelo aku la o Kila i kona hoa kuka: “E! e nana ae oe ia ianei, a e ninau pono aku paha ia ia.” A nolaila, nana aku la ua hoa nei o Kila ia Kaialea, a ninau aku la: “Aole anei oe i hiki mua ma Hawaii nei mamua aku nei? Aole anei oukou i lawe aku i kekahi keiki o Waipio nei me oukou?” A no keia ninau a keia hoa o Kila, nolaila, aole e hiki ia Kaialea ke ae aku i na mea i hana ia e lakou e like me ka lakou hana ana. A nolaila, hoole aku la o Kaialea: “Aole makou i hiki mua ma keia wahi, akahi no wau a ike iki ia Waipio nei.” A no keia mea, ninau maoli aku o Kila: “Owai kou mau makua?” Aole no i hai iki aku o Kaialea i kona mau makua ma ka oiaio, aka, hai aku la no oia he inoa e. O hai auanei keia i kona mau makua, manao keia o akaka loa kona make, no ka mea, ua ninau maoli ia mai oia.
A lohe ae la o Kila i ka hoole ana mai o Kaialea, alaila, i mea e maopopo ai ia Kaialea, nolaila kena ae la o Kila, i ka ilamuku, me ka i aku: “E hoopaa aku i keia kanaka; apopo, e kau aku ia ia ma ka lele, no ka mea, o keia kanaka no ka mea nana i pepehi ia Kila, a na ianei no i haalele i ko lakou kaikaina i ka moana. Mai nakiikii nae i ke kaula ia ianei, e hookuu no pela ma ka hale, a hiki i kuu manawa e kauoha aku ai e make, alaila make.” Mamuli o ke kauoha a ke alii, nolaila, laweia aku la o Kaialea a hoonohoia ma ka mua, me ka malama maikai ana, a me ka hanai ana i ka ai. Aka, o na mea ai a pau i laweia aku na Kaialea, aole e hiki ia ia ke ai, no ka mea, ua kaumaha i ka make. Aka, aole nae pela ko Kila manao, “e kau ma ka lele.” I mea e ike maopopo ai o Kaialea i ka hewa oia hana ana a lakou.
A ma kekahi la ae, ka la i manaoia ai e kau o Kaialea ma ka lele, ma ka wanaao i ka wa e kai ana ka aha, keu ana ka alae. Ia manawa no e keu ana ka alae, a hewa ana no na kahuna: “Hewa hoi! Ola hoi ke kanaka!! No ka mea ua hewa ke kau ana o ka aha. Aole hoi wa a lele wale, o ka pau no la hoi ia.”
Ma ke kakahiaka nui ana ae, hele aku la na kahuna a hai aku la i ke alii i ka hewa o ke kai ana o ka aha. I mai la o Kila: “Ina ua hewa ke kai ana o ka aha, alaila e ola ke kanaka, aole e make i keia la.” Hele aku la o Kila a olelo aku la i ka ilamuku, me ka i aku: “Aole e kau aku i keia kanaka ma ka lele, e hoihoi aku ia ia ma kekahi hale alii e aku, me ka malama pono loa ia; aia no a hiki i ka wa e kauoha hou ia aku ai no ka make.”
A no ia mea, hoihoi ia ae la o Kaialea ma kahi hale alii e ae; aka, aole nae i pau ko Kaialea manao ana i kona make, no ka mea ua lohe aku no ia i ka oleloia e make ana no. I kela manawa ma kahi o Kaialea e malamaia ala, he mea mau ia Kila ka hele aku e hoohuahualau. Aka, no ka paakiki loa o Kaialea, nolaila, hoounaunaia aku la o Kaialea ma na hana a pau.
Mahope iho o keia mau la, noonoo iho la o Kila, o pau io auanei kona mau makuahine i ka make i ka pololei, nolaila, hoounaia aku la kekahi mau kanaka, e lawe aku i ai i Kauai. Aka, i ka lawe ana a na kanaka aole i hiki loa aku ia ai i Kauai; a Kaunakakai no i Molokai pau loa ka ai i ka hookamakamaia i ka wahine; nolaila hoi hou na waa a hiki i Waipio me ka olelo aku ia Kila, ua hiki i Kauai. Pela mau no ka hana ana a ua mau kanaka nei, a nui na holo ana me ka hiki ole i Kauai.
A o ko Kauai poe hoi, ua kali ia mai la o Kaialea, aole he hoi aku, nolaila, hoouna ia kekahi mau kanaka e Hooipoikamalanai ma e huli ia Kaialea. Ia huli ia ana a hiki i Hawaii ma Waipio. Ia manawa a lakou i hiki aku ai, ninau ia mai la lakou nei, ko Kauai poe, i ke kumu o ko lakou hiki ana i laila. Aka hai aku la lakou, “he huakai imi alii, e imi ana ia Kaialea.” A no kea mea, hai aku la na kamaaina: “Ua make o Kaialea, aia maloko o ka heiau, ua oleloia nae e kau ana i ka lele, aka, aole nae i ikeia ke kau ana i ka lele, ua make malu paha, ua kiola ia paha maloko o ka lua pau.”
Lohe iho la lakou nei i keia hua make, ake nui aku la lakou nei e ike i na hoewaa, ka poe i hele pu mai me Kaialea. Aka, kuhikuhi ia ae la na hale, hele aku la lakou nei a hiki i laila, halawai pu iho la, akahi iho la no a pono na hoewaa o Kaialea i ka ike ana mai i ko lakou poe o Kauai. A halawai iho la lakou, alaila, haiia mai la ia lakou nei ke ano o ko lakou noho ana ma Waipio, me ka i mai: “Ua make o Kaialea aia i loko o Pakaalana; o ka makou ike ana no i ka pae ana mai i uka nei, o ka haoia ae la no ia o na waa o makou, a lawe pu ia aku me Kaialea, oia noho wale iho no ka makou, e ole na hale kamaaina pono makou. Aole makou i ike aku i ke alii (Kaialea). Akahi iho la no a pono ua hiki mai la oukou. Eia nae, ua kapu ka ai o Waipio nei.”
A lohe aku la o Kila, ua hiki aku kekahi mau waa mai Kauai aku, nolaila, hoounaia mai la he mau kanaka mai a Kila mai, e kii mai i ua mau kanaka Kauai nei. Nolaila kiiia mai la, a laweia aku la i mua o Kila. I ka manawa i hiki aku ai ua poe kanaka nei i mua o Kila, ninau mai la o Kila: “Mai hea mai oukou?” Hai aku la lakou: “Mai Kauai mai makou.” “Heaha ka oukou huakai i hiki mai ai i anei?” Pela aku o Kila. Alaila, hai aku la lakou. “I imi mai nei makou i ko makou alii ia Kaialea; ua kali mai nei na makuahine o lakou, aole he hoi ae, nolaila hoounaia mai nei makou e imi mai, a anei iho nei, lohe iho nei makou ua make, a nolaila, e hoi makou a olelo aku, ua make ke alii.”
I mea e ike maopopoia ai o Kila, nolaila, kena ae la o Kila i na ilamuku e hopu i keia mau kanaka a lawe aku i luna o Pakaalana. Nolaila lawe ia aku la lakou ma ke ano lawehala maoli, a hoopaaia aku la ma kahi e hoopaa ia aia o Kaialea. I kela manawa, hookahi kanaka i koe ma na waa, e malama ana i na waa, lohe ae la oia, ua laweia kekahi poe o lakou e make i loko o Pakaalana, nolaila, pee malu aku la oia ma kahi nalo maloko o na hale kamaaina, a mahope iho, halawai iho la lakou me na hoewaa mua o Kaialea, kuka iho la lakou e hoi malu i Kauai, a hooholo ae la lakou pela, e hoi malu i Kauai.
A o na kanaka mua i noho ai me na kamaaina ma Waipio, kela poe hoewaa hoi o Kaialea, hai aku la lakou i ko lakou mau kamaaina i noho pu ai, me ka olelo aku “e hoi ana i Kauai.” A no ia mea, he mea aloha nui loa ia i na kamaaina, no ka mea, ua loihi ko lakou noho pu ana. I mai nae na kamaaina: “Heaha no hoi ka oukou e hoi ai?” I aku na malihini: “Aole e hiki ia makou ke noho, ina o ko makou noho ana, o ko makou make no ia, oia hoi he pono kahi a ke alii.”
A no ia mea, manao ae la na kamaaina he pono ka lakou la olelo, nolaila, ae aku la na kamaaina, mamuli o ko lakou la manao, no ka mea, ua ike maoli ae la na kamaaina i kela pilikia nui. Aka, ma ia la no, huhuki ino ae la na kamaaina me lakou nei i ke kalo, a hooili maka aku la i ka ai maluna o na waa i ka po ana iho a hoi aku la i Kauai.
MOKUNA VII.
KA HALAWAI ANA O NA KANAKA HOU I HOOUNAIA MAI AI E HOOIPOIKAMALANAI, ME KAIALEA.
I ua mau kanaka nei i laweia ai, a hoonohoia aku la ma kahi e paa mai ana o Kaialea, aka ma ke kaawale no kela, a ma ke kaawale no lakou nei. Ia ike ana mai o Kaialea ia lakou nei, haloiloi honua mai la kona mau waimaka, me ka uumi ana i kona uwe no ke aloha. A ike ae la na ilamuku o ke alii i ka uwe ana o Kaialea, hele aku la e hai ia Kila, a hele mai la o Kila a ma kahi e noho ana o Kaialea, ninau aku la: “E uwe ana anei oe?” Ae aku la o Kaialea: “Ae.” Ninau hou aku la o Kila: “Heaha kou mea i uwe ai?” I mai la o Kaialea: “E uwe ae ana wau i ko’u ike ana aku ia lakou la, no ko’u ike ana aku nei i kanaka o ko makou aina, nolaila wau e uwe iho nei.” Hele aku la o Kila ma kahi e paa ana ka poe hou mai, a hoi hou mai la me ka olelo ole aku la ia lakou, a hiki ma kahi no a Kaialea e noho nei, ninau hou aku la: “Aole anei oe na Moikeha?” I aku la o Kaialea: “Aole wau nana, he alii ia, a he kanaka wau.” A no keia mea, olelo aku la o Kila, me ka i aku: “Aole loa ana oe e hemo mai anei aku, a hai mai oe i kou mau makua, alaila oe e hoi aku. Aka, ina e hai mai oe, i keia la no oe e kuu ia aku ai.”
Ike iho la o Kaialea ua olelo maopopo loa aku o Kila i ka mea e pakele ai o Kaialea, alaila, hai mai la oia ma ka oiaio. I aku la o Kila: “Ehia oukou a ko oukou makua?” I aku la o Kaialea: “Ekolu makou a Hooipoikamalanai me Moikeha. O ko’u mua aku ka mua a ko makou makuahine hookahi, a owau aku, a o ko’u muli mai o Kila, akolu makou; a elua hoi a ko makou makuakane me ke kaikaina o ko makou makuahine, o Kekaihawewe ka mua, a o Laukapalala ka muli, alima wale no makou, he mau keiki kane wale no, a o ko makou hanau muli loa o Kila.”
Ike aku la o Kila, ua hai maopopo mai o Kaialea ma ka oiaio, nolaila, ninau hou aku la o Kila: “Auhea ko oukou kaikaina?” I aku la o Kaialea: “Ua hala i Tahiti, ua lawe ia no e ke kaikuaana e Laamaikahiki.” A no keia olelo ana a Kaialea pela, kena koke ae la o Kila i ka ilamuku, me ka i aku: “E hoopaa koke ia ia nei i loko o Pakaalana! No ka mea, aole i hai pololei mai nei, ke i mai nei, aia ko lakou kaikaina i Tahiti.” A no ia kena ana a ke alii pela, nolaila lawe ia aku la o Kaialea i loko o ka heiau o Pakaalana.
A paa aku la kela, hele aku la o Kila mahope aku, a ku aku la ma ke kumu o ka lele, ia Kaialea e paa mai ana. I aku la: “Maanei keia e paa ai, a hiki i ka la e kauila ai ka heiau, alaila, e lawe aku ia ia a kau ma ka lele.” Aole nae ia o ko Kila manao maoli, aka, i mea e puiwa ai, alaila e hai maopopo mai ma ka oiaio, pela wale no e pono ai ia Kila. A o na kanaka hoi i hoopaa pu ia ai mahope aku, hookuu ia aku la lakou ma na hale kamaaina.
A o na kanaka hoi i hoi malu ai i ka po, na hoewaa i holo pu mai me Kaialea, a me kekahi kanaka i hoouna hopeia mai e Hooipoikamalanai, hoi aku la lakou a hiki i Kauai; ninau mai la o Hooipoikamalanai: “Auhea hoi ko oukou nui?” I aku la lakou: “I mai oukou-e, he pono keia hoi ana mai nei, aole paha he pono. O Kaialea, aia ke paa la i loko o Pakaalana, a o ka poe hou ae nei hoi, ke paa pu la lakou, aole i ikeia ko lakou ola; ina no i make la, make mai la no. Na ke akua ko lakou ola, ke ola mai o nei mau la.”
A lohe ae la o Hooipoikamalanai laua o Hinauu i keia mea, kaumaha loa iho la ko laua naau. I iho la laua: “He mea kupanaha, ke uhai mai nei ka ponalo ia kaua; alua paha auanei keiki a kaua e make. E pono no paha ia kaua ke hele luahine i ka moana a ike aku i kahi i waiho ai na iwi o ka kaua keiki, a make aku kaua ma kahi e make ai o ka kaua keiki. O ahaina kaua ke hele a make aku, aole o kaua ua loihi ko kaua mau la.” A no ia manao paa o Hooipoikamalanai e holo i Hawaii, lawe ae la laua i mau hoa holo no laua a nui, i mau moepuu e make pu aku ai me Kaialea. Ua manewanewaia ke poo o na kanaka a me Hooipoikamalanai ma.
Ia holo ana aku a lakou nei a hiki ma Waipio, o ka la no hoi ia, a kekahi la ae kauila ka heiau, ka la i manaoia ai o Kaialea e kau ma ka lele. A hiki aku la lakou, ike ia mai la hookahi kaulua e kau ana ka puloulou alii. Ia wa ike aku la o Kila i na makuahine a me na kaikuaana o ia nei, nolaila, hoolale ae la o Kila e hoomakaukau na hale. Alaila kiiia aku la o Hooipoikamalanai laua o Hinauu a hoonohoia ma ka hale alii o Kunaka ma Pakaalana. A o na kaikuaana hoi o ia nei, hoonohoia aku la lakou ma ka hale e. Hoomanawanui ae la o Kila i ke aloha o kona mau makuahine, a uumi iho la i ke aloha, hele aku la ma ka wai e auau ai i mea e nalo ai kona uwe ana. Aka o Hooipoikamalanai ma, ua hoohewahewa loa ae la laua ia Kila, no ka mea, ua hookanaka makua ae la.
A pau ka uwe ana a Kila maloko o ka wai, hoi aku la a halawai pu me kona mau makuahine, me kona huna ana ia ia iho. I aku la o Hooipoikamalanai ma: “Ke makemake nei maua e hoihoi mai i ka maua mau keiki ma kahi hookahi e noho pu ai, no ka mea, aole o maua makemake e kaawale aku ma ka hale e.” Nolaila, kiiia aku la na kaikuaana o Kila, a noho iho la ma kahi hookahi me ko lakou mau makuahine.
Ia lakou i akoakoa aku ai, ninau hoohuahualau aku la o Kila i kona mau makuahine: “He mau keiki no nae paha kau?” Hooipoikamalanai ma: “Ae, he mau keiki ka makou; elua maua wahine, hookahi kane, elima mau keiki a makou, ekolu a’u me ka maua kane. Oia nei (Umalehu) ka maua hanau mua, a o kona muli iho, oia keia e paa mai nei (Kaialea), a o ka muli (o Kila) ua make ia, i holo no me kona mau kaikuaana i Haena, i kii i na iwi o ka’u kane, ko lakou makuakane hoi, ua pau ia i ka mano, a o na lima ka’u e paa nei. A elua hoi a ia nei (Hinauu) me ko lakou makuakane, elua maua wahine hookahi kane. A o ka ia nei mau keiki o laua nei, Kekaihawewe a me Laukapalala. A no ke kui ana ae nei o ka lono e make ana o Kaialea, nolaila, hele mai nei maua e moepuu aku mahope o ka maua keiki. Aka hoi i na e ae oe (Kila) o maua ke make mahope o Kaialea, alaila e ola o Kaialea.”
I aku la o Kila: “E make io ana no ke keiki a olua, apopo e kau ana i ka lele, aole a’u olelo i koe, ua waiho aku au i ka ilamuku ke ola a me ka make.”
Mahope iho o keia mau olelo ana, ninau aku la o Kila i na kaikuaana: “Auhea ko oukou kaikaina o Kila?” I aku la lakou: “Ua pau i ka mano e like me ka olelo a ko makou makuahine ia oe.” A no ia olelo ana pela, kena koke ae la o Kila i na ilamuku e paa i loko o ka heiau; a hoopaa puia aku la ma kahi hookahi me Kaialea. A no keia mea, pono ole iho la ko Hooipoikamalanai ma manao, no ka mea, ua pau loa na keiki i ka pilikia. I iho la laua o laua wale: “Mai pono no ka hoi e nohoia aku nei i Kauai, ina la no la hoi aole e pau na keiki i ka pilikia, e make pu aku no la hoi kakou pono loa.”
I kekahi la ae, hoouna aku la o Kila i na kanaka, e hele aku e kuahaua mai i na mea a pau o Waipio, e hele mai e nana i ke kau ana o na kanaka (Kaialea ma) i ka lele. Pela ka olelo e kuahaua aku ai, e akoakoa mai no ke kau ana i ka lele. Aole nae pela ka manao maoli o Kila, e makemake ana e hoike ia ia iho i mua o kona mau kaikuaana, a me kona mau makuahine, i ike ai kona (Kila) mau kaikuaana i ke ino o ka lakou hana ana no ko lakou kaikaina. No ka mea, aole paha e hiki ke hoomanawanui loihi, ua mokumokuahua loko o Kila no ke aloha i kona mau makuahine.
MOKUNA VIII.
KA HOIKE ANA O KILA IA IA IHO I MUA O KONA MAU MAKUAHINE A ME KONA MAU KAIKUAANA.
Mahope iho o ke kuahaua ana, ma kekahi la ae, he la kauila nui ia no ka heiau; ma ia po iho nae, hele mai la ke alii, a me na kahuna nui o ke alii, a me ka poe e pili ana i na kahuna nui no ke kai ana a ka aha i ka hale i kapaia he mua. I ke kai ana o ka aha ia manawa i mua, a hiki i ke kau, ma ka waenakonu o ka po, ua maikai ke kai ana o ka aha, aole i loaa ke kina. A ma ia hope iho, ma ka pili o ka wanaao, komo ae la o Kunaka, a me Kila, a me ke kahuna nui hoi i loko o Pakaalana, a kai hou aku la i ka aha, o Oneoneoihonua; a kokoke i ka wanaao keu ana ka alae.
Ia manawa, olelo aku la ke kahuna nui ia Kunaka laua o Kila: “Ua hewa ka aha, a o hoi he wa a malamalama ae, lele wale ka aha, o ka maikai no la hoi ia; nolaila, aole he kanaka o ka lele i keia la.” Aka ua manao mua no o Kila e hewa ana no ka aha, no ka mea, aole he manao ona e make ana o Kaialea.
Ia kakahiaka, komo ae la o Kila me Kunaka, a lawe ae la o Kila i kona mau makuahine, i loko o ka heiau. Ma ka puka ana ae o ka la, lawe ia mai la o Kaialea, a me kekahi mau kaikuaana ona, e paaia ana ma ka lima o na ilamuku. Laweia mai la a kukulu ma ke kumu o ka lele. Ia manawa, hele mai la o Kila a ku ma ka anuu, a hoike mai la ia ia iho i mua o kona mau kaikuaana, a me na makuahine, a me na lii, a me na mea a pau.
Ia manawa a Kila e ku la, ku mai la na makuahine a nonoi mai la ia Kila: “Eha a maua mau keiki e make ana i keia la, i ewalu mau moepuu mahope o lakou, a o maua, umi moe puu.” Ia manawa, aole i hoolohe aku o Kila ma ka laua olelo, no ka mea, ua manao no o Kila aole e make ana. Ia Kila ma ka anuu, huli pono aku la o Kila ma ke alo ponoi o kona mau kaikuaana, a olelo aku la:
“Owau no keia o Kila i uka, o Kila i kai, o Kila-pa-Wahineikamalanai, o kama wau a Moikeha. Ua kuhi wau ua pau ko oukou manao lokoino ia’u, aole ka, laweia mai wau e oukou a haalele maanei, hoi malu aku oukou, kahea aku wau mahope; a hala aku oukou, noho hoopilimeaai aku wau malalo o na kamaaina o Waipio nei, ma ka na kamaaina olelo e mahiai, malaila wau e hoolohe ai, olelo mai e kahuumu, malaila wale aku no wau; olelo mai e pii i ka wahie i kela pali (Puaahuku) pii aku no wau; pela mau ko’u noho hoomanawanui ana, a loaa ko’u makua o ia nei (Kunaka), pau ko’u noho hoopilimeaai ana, loaa ia’u ko pono nui; e ole e hoomanawanui malalo o na kamaaina, loaa keia pono a oukou e ike nei. Ua pono no la hoi ia, ina owau ka oukou i hana ino, aole, lawe malu ia aku e oukou ko onei keiki punahele, a pepehiia e oukou, me ko oukou olelo aku i ko kakou mau makuahine, owau ia mau lima, ua pau i ka mano. Aole o keia hana ana a oukou, ua pakele oukou ia’u, o ka oukou pepehi ana i ko Waipio keiki kamaaina nei, aole oukou e pakele ia’u, aia no i ka poe nana ke keiki ko oukou ola, a me ko oukou make.”
Ia manawa ike ia ae la o Kila he keiki alii, a mihi iho la na kamaaina ana i noho hoopilimeaai aku ai.
Mahope iho o ko Kila hoike ana iaia i mua o kona mau makua a me na mea a pau, loaa iho la ia Hooipoikamalanai ma ka hewa o kana mau keiki; alaila kena koke ae la laua e kau aku i ka laua mau keiki hanau mua ma ka lele i hoomakaukau ia no lakou, a e hooko aku i ka make maluna o kana mau keiki. A no ia mea, kaliia iho la ko lakou make a kekahi la ae, ma ia po ana iho, noonoo iho la o Kila i mea e pakele ai kona mau kaikuaana i ka make. Aka ua maopopo no ia Kila, aole e make ana.
Ia po, olelo aku la o Kila i kona mau makuahine: “E ola o Umalehu ma, no ka mea, o ko lakou hoonoho ana ia’u ma Waipio nei, oia ka mea i ola ai ko oukou pololi, ina paha ma ka moana ko lakou hoolei ana ia’u ina hoi paha aole e loaa wahi ai ia oukou; ko’u manao e ola lakou la.” Ma keia olelo a Kila i kona mau makuahine, aole i maliu aku kona mau makuahine mamuli o kana olelo kaua, ua holo ko laua manao ma ka make o ka laua mau keiki. Ike maopopo aku la o Kila, ua wela ka inaina o kona mau makuahine, nolaila, waiho iho la o Kila i kona manao pela i loko ona, aia a hiki i ka wa e kaiia mai ai kona mau kaikuaana i mua o ka lele, alaila, hai ae oia i kona manao huna.
A ma kekahi la ae, komo ae la na ’lii i loko o ka heiau, a laweia mai la o Umalehu ma a hiki i ke kumu o ka lele, ia manawa, ua paa kona mau kaikuaana i ka pouamanuia. I ka manawa i hoomaka ia ai e pepehi o Umalehu ma, ia manawa komo pu aku la o Kila ma kahi i manao ia ai e pepehi kona mau kaikuaana, me ka i aku: “Owau mua ke make, a mahope ae o’u mau kaikuaana.” A ike aku la kona mau makuahine, ua oi aku ke aloha o Kila i kona mau kaikuaana, nolaila, hooki ae la o Hooipoikamalanai ma i ko laua manao e make ka laua mau keiki.
MOKUNA IX.
KA NOHO ANA O HOOIPOIKAMALANAI MA WAIPIO, A ME KA HOI ANA I KAUAI.
Noho iho la o Hooipoikamalanai ma me kana mau keiki ma Waipio a nui na la; a hiki i ka manawa i ea ae ai ka ai o na aina a pau, alaila hoi aku la lakou i Kauai. Hooponopono hou ae la o Kila me kona mau kaikuaana a me ko lakou mau makuahine i ka noho ana o ka aina. Aka, o ka manao o Hooipoikamalanai ma, e noho no o Kila e like me ka Moikeha kauoha, o Kila no maluna o kona mau kaikuaana, a o na kaikuaana no na noho hale. Ma ia manao o na makuahine, aole pela ko Kila manao. O ko Kila manao, o na makuahine no maluna o ka aina, a o kana mau keiki no na noho hale, ku kaawale ae no o Kila, no ka mea, ua pono no o Kila i kona aina o Waipio. A no ka like ole o ko Kila manao me ko na makuahine, nolaila, noho iho la o Hooipoikamalanai ma i alii no Kauai, a hiki i ka make ana. A o Kila hoi, hoi aku la oia i Waipio me Kunaka, kona makua hanai.
A make aku la o Hooipoikamalanai laua o Hinauu, a koe iho la na keiki. Aka, noho alii iho la na keiki mahope iho o ka make ana o na makuahine. Ia manawa, kipi ae la o Keoloewa, kekahi alii o Kauai i na keiki a Moikeha, a lanakila ae la o Keoloewa, nele iho la na keiki i ka aina ole, lilo ae la ia Keoloewa. Mahope iho o ia manawa, kii aku la o Keoloewa ia Kila i Hawaii ma Waipio e hoi i alji no Kauai; aka, he mea pono no ia i ko Kunaka manao, nolaila, hoi aku la o Kila me Keoloewa, a noho iho la i alii nui no Kauai, a o Keoloewa no kona kuhina. I ka manawa a Kila i noho hou ai i alii no Kauai, aole i liuliu, hiki mai o Laamaikahiki mai Tahiti mai, o ka lua ia o ko Laamaikahiki hiki ana ma Hawaii nei.
KA HOLO ALUA ANA MAI O LAAMAIKAHIKI.
Noho o Laamaikahiki i Tahiti mahope iho o kona hoi ana aku mai Kauai aku ma kana holo mua ana mai, a lohe aku la oia ia Hawena ua make o Moikeha, nolaila, manao ae la oia e kii mai i na iwi o kona makuakane (Moikeha). A nolaila, ua holo mai la o Laamaikahiki mai Tahiti mai, a ma Kau kona hoea ana mai, a lana na waa ma Kailikii, ma ka poeleele ana iho.
A penei ka moolelo o kona hiki ana ma Kau. I ke ahiahi, lohe aku la na kanaka i ke kani o ka leo o ka pahu, a me ka leo o ka ohe kaeke. Nolaila, puiwa koke ae la na kanaka i keia mea e kani nei, a i ka puka ana aku e nana, lohe pono loa aku la na kanaka, aia no luna o na waa keia mea e kani nei. A no ia mea, olelo ae la na kanaka: “He mau waa no ke akua, no Kupulupulu, a nolaila keia mea kani.” A no ia mea hoomakaukau aku la na kanaka i ka ai, a me ka puaa, i makana na ke akua.
A ma ke ao ana ae, ike maopopo ia aku la na waa me na kanaka maluna o na waa. Alaila, kahea aku la na kanaka o uka: “E ka mea kani-e! Eia ka ai me ka puaa. He makana na ke akua.” Aka, aole i liuliu ko Laamaikahiki ma lana ana ma Kailikii, a o ka holo mai la no ia ma Kona. Ma ia holo ana mai a Laamaikahiki mai Kau mai a hiki ma Kona, o kana hana mau no ia o ka hookani i ka pahu, a me ka ohe. A e like me ke kahea ana a ko Kau poe, pela no ko Kona poe kanaka, a pela no ka lakou hana ana. Ma keia holo ana a Laamaikahiki, ua olelo ia nana i hoomaka mua ka hula kaeke ma Hawaii nei.
Holo aku la o Laamaikahiki a hiki ma Kauai, a halawai me kona kaikaina me Kila, a kuka iho la me kona kaikaina no ka lawe ia Moikeha i Tahiti. Kiiia aku la na iwi o Moikeha ma Haena, a laweia mai la. Noho iho la o Laamaikahiki ma Kauai, a ao aku la i ka hula i na kanaka, pela mau ko Laamaikahiki kaapuni ana a puni neia mau aina. Pela i laha ai ka hula kaeke ma keia mau moku. A hoi aku la o Laamaikahiki i Tahiti.
Ia manawa a ua o Laamaikahiki i hoi ai, lawe ae la oia ia Kila i Tahiti, a lawe pu ia aku la me na iwi o ko lakou makuakane, a waihoia aku la ma ka aina hooilina o Moikeha ma kahi i olelo ia o kuahiwi o Kapaahu. A malaila lakou i noho ai a hiki i ko lakou make ana. Aole i lohe hou ia kekahi Moolelo no lakou ma ia hope mai.
MOKUNA X.
KA MOOLELO O OLOPANA, A ME KANA WAHINE.
Ua oleloia he alii nui o Olopana no ka mokupuni o Hawaii, a o Luukia kana wahine, ma Waipio ko laua wahi noho mau. Aka, ekolu nae Olopana i kamailio ia mawaena o kekahi poe. O ka Olopana i oleloia iloko o ka moolelo kaao o Kamapuaa. A o ka Olopana i oleloia no Tahiti, a o ka Olopana ka mea nona keia moolelo. Aka o ka Olopana nona keia moolelo, oia no ka Olopana i holo mua i Tahiti me kana wahine me Luukia, a oia no ka mea i olelo ia iloko o ka moolelo o Moikeha. A penei no ka moolelo no Olopana a me Luukia. Aole nae e hiki ke lawe mai i ka mookuauhau no ko Olopana hanauna, no ka mea, aole i maopopo; o ka noho alii ana no Hawaii a me ka hiki ana i Tahiti, oia wale no ka mea i ike ia ma ko Olopana moolelo. A penei no ia: Noho alii iho la o Olopana me Luukia kana wahine, no ka Mokupuni o Hawaii. Aia na kanaka a pau malalo o laua. A i ka manawa i wai kahe nui ai o Waipio, oia ka wai kahe nui ana i halana ia ai ka aina, a lilo na hale a me na kanaka i ka moana, ia manawa ka lilo ana o Olopana laua me Luukia a noho i Tahiti. Aka, aole nae i ike ia ko laua mea i hiki ai i Tahiti, aka, ma ka lohe ana o ko Hawaii nei ia Moikeha ma, aia o Olopana ma i Tahiti, nolaila, ua manaoia e ko Hawaii nei, ua lilo maoli i ka moana ma ka au ana a pae ma Tahiti. No ka mea, mai ka hoomaka ana o ka wai nui ma Waipio a hiki i kela manawa i loheia ai ia Moikeha ma ka haohaoia ana.
Ma ka manao ana hoi o kekahi poe kahiko, maluna o na waa ka holo ana a hiki i Tahiti. A no ka nui loa o ka hoopaapaa o na makaainana o Hawaii no Olopana, nolaila, holo aku la o Ulu ko Kau alii maluna o ka waa naku akaakai. Ma kela holo ana o Ulu maluna o kona waa akaakai aole i ikeia ko Ulu hiki ana i Tahiti, aole no hoi i loheia, aka, he kahuna ka mea nana i holo aku e imi mahope o ka Ulu holo ana, a waena moana, ike mua ke kahuna ua make, nolaila hoi mai ke kahuna. Mahope iho oia manawa, aole he alii o Hawaii, nolaila lilo ae la o Kapukini, ke alii o Puna, i alii no Hawaii a puni. A o Olopana hoi, noho aku oia i Tahiti me kana wahine me Luukia i ka manawa e noho alii ana o Moikeha me kana wahine me Kapo. A ike ae la o Moikeha ua maikai o Luukia imua o kona mau maka, nolaila lawe ae la o Moikeha i wahine moekolohe nana, e like me ka mea i olelo ia ma ka moolelo o Moikeha, Mokuna I. (E pono ke nana malaila.)
A o Olopana hoi; mahope iho o ko Moikeha haalele ana ia Tahiti a holo mai i Hawaii nei. He nui na hana maikai a Olopana ia manawa, a no kana mau hana maikai he nui, hahai ae la na kanaka malalo ona, a noho alii ae la oia no Tahiti. Aka, i ka manawa i lohe ai o Kupohihi ka makuakane pili koko o Moikeha, ua kuokoa ae la o Tahiti malalo o Olopana, nolaila, kiiia mai la o Olopana e hookuke. A no ia mea, hoi mai la o Olopana i Hawaii nei, me kana wahine me Luukia. He nui ke aloha o na kanaka ia Olopana no kana mau hana maikai, a nolaila, ua nui ke aloha ia Luukia o na wahine. A ma keia mea, ua nui na kanaka i holo pu mai me Olopana ma ia hoi ana mai i Hawaii nei.
Ma ia hoi ana mai o Olopana, ua kakauia na lima i ka uhi, a no ka ike ana o ko Hawaii nei i ka uhi o Olopana, a me na kanaka o Tahiti i holo pu mai ai me laua, nolaila, hoopili aku la lakou i ke kakau i ka uhi. Ua oleloia, oia ka hoomaka ana o ke kakau uhi ma keia pae aina.
I ka manawa i hiki mai ai o Olopana me na kanaka o Tahiti mai, hoonoho ae la o Olopana i na kanaka ma Maui, Molokai, Oahu, a me Kauai, a nolaila ka mea i ano e ai ka leo o na kanaka o keia mau aina, aole he like o na olelo ana ma ka leo. Noho ae la o Olopana ma Waipio me kana wahine a i kekahi manawa, hookaawale ae la ia Luukia ma kahi kaawale loa, me ka malama pono loa ia o ka maluhia. A ia a hiki i ka wa e hana-wai ai o Luukia, hoihoi ia mai la oia a hoonoho ma Puukawaiwai kahi e pili la me Kawaihae a me Waimea. Malaila ko Luukia halepea, ua paia i ka pa a puni, nolaila i kapaia ai ka inoa o ua wahi la o Panoluukia, o kona inoa ia a hiki mai i keia wa.
KE ANO O KO LUUKIA NOHO ANA MA KELA WAHI PUUKAWAIWAI.
He mea mau ia Luukia ka hoi ma kona halepea ke kokoke aku i ka manawa e hanawai ai. I kekahi manawa, i ke kokoke ana o Luukia e hanawai pii mai la oia mai Waipio mai. Aka, e noho ana kekahi kanaka koikoi ma Waimea, o Waiauwia kona inoa, manao ae la oia e moe me Luukia. Nolaila, hele aku la oia (Waiauwia) ma kahi o ka halepea o Luukia, a nonoi aku la e moe me ia. I mai nae o Luukia, aole e hiki ke moe laua, no ka mea, aole i pau ka haumia. A ma keia olelo a Luukia, haohao iho la o Waiauwia i keia mea. Aka, hoopaa aku la no o Waiauwia, me ka makemake no e moe laua. A no ia mea, olelo mai o Luukia, me ka i aku ia Waiauwia: “Mai komo mai oe maloko nei, ua hanawai wau, nolaila wau i kaawale ai me ke alii (Olopana).”
Akahi no a loheia keia mea e Waiauwia, he mea kapu no na kane ka noho pu me na wahine i ka manawa e hanawai ai. Nolaila, hoi aku la o Waiauwia, a hai aku la i kana wahine, he mea kapu loa ka noho pu ana o na kane me na wahine ke hiki i ka manawa e hanawai ai na wahine.
I kekahi manawa, mahope mai o ko Waiauwia halawai mua ana me Luukia ma Puukawaiwai, hele hou aka la ua o Waiauwia ma ka halepea mau o Luukia, kahi hoi i halawai mua aku ai laua, kahi i haiia mai ai ke kapu. Ia manawa, ia laua i halawai hou ai, mahope iho o ka pau ana o ko Luukia hanawai ana; hai aku la o Waiauwia i kona makemake e launa me Luukia. A mamuli oia ano, haule iho la o Luukia i ka hana hewa me Waiauwia.
Ua oleloia na Olopana i lawe mai ke kapu ma Hawaii nei. Ma ia hope mai laha ae la ke kapu ma keia mau Mokupuni a pau.
KEKAHI KAMAILIO ANA O OLOPANA.
He like ole ke kamailio ana a ka poe kahiko no ka moolelo o Olopana, no ka mea, aole hookahi Olopana i oleloia. Aka, ua oleloia, o ka Olopana nana o Luukia, ua oleloia oia ka Olopana kaikaina o Moikeha, no Tahiti no ia, a ma Tahiti no kona wahi i hanau ai, a malaila no ia i hoao ai me Luukia, a no Tahiti no o Luukia. Aole nae he nui loa o ke kamailio ana pela. Aka o ka mea maopopo, no ka mea, ua hoomaopopoia ma ka moolelo o Kualii. A ke malamaia nei e keia lahui ka pa-u o Luukia.
THE LEGEND OF KILA.
Moikeha was the father and Hooipoikamalanai was the mother of Kila, whose birthplace was the land of Kapaa. There were three children in the family, of which Kila was the youngest. While very young it was their custom to resort to the Wailua River and there learn the art of canoe sailing. In the wrestling matches Kila, though the youngest, always prevailed over his older brothers. One day, in order to determine which one of his sons was the strongest, bravest and most skillful in the art of canoe sailing, Moikeha decided to give them a test. After calling his sons to come before him, he said: “I want you all to go to the other side of the river and set your canoes down in the water and let them sail toward me. The one who will be able to so steer his canoe as to hit me in the navel will surely be the most prosperous amongst you.”
After arriving at their stations the first-born set his canoe down and steered it to his father, but it missed the mark. The second son then in his turn set his down and steered it for the mark, but it missed also. Kila then in his turn started his, and it sailed directly to Moikeha and hit his navel. Moikeha then addressed his sons, saying: “You two,” turning to the oldest, “will never amount to much. This your youngest brother will be the most prosperous of you all.”
As Kila grew up into manhood he also grew in beauty and manliness, so much so that he was recognized as the most handsome man in all of Kauai, he having no equal. He also grew up to be a very strong and brave man.
Moikeha originally came from Tahiti, through grief and depression of spirit over Luukia. Because of his great grief he left his home Moaulanuiakea, the chiefs, the people and the demi-gods of the deep. On his way to Kauai he met Kakakauhanui off the Kalaau point, Molokai, fishing. This man had very long legs; his body while in the water could steady his canoe with his legs. He could stay under water without breathing for a very long time. Upon meeting this man, Moikeha took him as an adopted son and brought him along to Kauai. Moikeha was a high chief, and his wife Hooipoikamalanai was a chiefess of very high rank throughout the whole island of Kauai.
After the lapse of some time, Moikeha fitted out a double canoe for his son Kila and instructed him to go to Tahiti and slay his old enemies. After everything pertaining to the voyage was ready, the paddlers, the bailers, immediate attendants, uncles and Kakakauhanui boarded the canoe together with Kila, who sat in the covered platform, and they set sail for Tahiti. Before Kila boarded the canoe, however, Moikeha addressed him saying: “You are on your way. Don’t fail to recognize your uncle Makalii, or you will kill him.” After all the islands had disappeared and all that could be seen was the top of Maunakea, they were met by Keaumiki and Keauka, [130] two monster demigods of the deep, who drew their canoe down to the coral beds of the sea: so Kakakauhanui dove down to the bottom and stayed there for ten [131] and two nights before coming up again. Keaumiki and Keauka were only able to stay down ten nights. This feat of endurance saved the canoe. The voyage was then resumed.
When they were approaching near to Tahiti they first touched at a small island where the aunt of Moikeha was living, a supernatural rat, Kanepohihi by name. Her eyes were covered over with wrinkles and she was blind. When Kila came upon her she was cooking bananas in the ashes. When he saw Kanepohihi cooking bananas, he reached down, took the bananas and placed them on to one side of the cooking place. When Kanepohihi reached for the bananas she was unable to find them, so she said to herself: “There must be a demi-god about.”
At this Kila addressed her saying: “My greetings to you, Kanepohihi.”
Kanepohihi replied: “The same to you.”
Kila continued: “Your grandchild and lord send you aloha greetings.”
Kanepohihi asked: “Who is this grandchild and lord of mine?”
Kila answered: “Moikeha.”
Kanepohihi again asked: “Is Moikeha then still alive?”
Kila replied: “He is still alive.”
Kanepohihi again asked: “What is he doing?”
Kila then chanted the following in a pleasing way:
“He is indulging in ease in Kauai,
Where the sun rises and sets again,
Where the surf of Makaiwa curves and bends,
Where the sun comes up over
The kalukalu [132] of Kewa;
The cool and calm shade of Kewa,
The stretched out waters of Wailua,
And the entrancing favors of my mother
Hooipoikamalanai.
He will live and die in Kauai.”
Kanepohihi replied: “You seem to know my name, but I don’t know who you are.” He then told her his own name: “I am Kila of the uplands, Kila of the lowlands. I am Kila, the last child of my mother Hooipoikamalanai, and the offspring of Moikeha.”
Kanepohihi replied: “You are my lord. What is the object of this voyage and visit paid me by my lord?”
Kila replied: “It is a voyage in search of a chief.”
Kanepohihi answered: “There are no chiefs left. Kahuahuakai was the last of the chiefs that was slain, with the exception of your father, myself and your father’s younger brother. This was the cause why your father Moikeha left this place and moved to Kauai.”
Through Kila’s power of foresight he answered: “There is a chief. He is living in the uplands of Wahiawa, screened by the fog and secreted by Huihui and Maeele.”
The reason why this call was made by Kila on Kanepohihi, was because he was without food. To the request for food, Kanepohihi replied: “I have no food. All I do is to live in idleness here. There is only one person who has food, your uncle Makalii.”
Makalii was Moikeha’s own younger brother, and he was the king and ruler of the land. He had a net named after himself, Makalii, in which were kept the food and fish as well as other things. Makalii, who was also educated in all of the arts of the day, could tell of coming future events, as well as Moikeha or Kila. Because of this power as a fortune-teller he was able to foresee the arrival of Kila to his kingdom. So he took up all the food and placed it in a net and hung it out of reach, which was the origin of the old Hawaiian saying: “Makalii drew in his net (koko) and hung it up.” Kanepohihi, on being requested for food, changed herself into the form of a rat and climbed up, nibbled at the net of Makalii, cutting it and causing the food and fish to fall out, thus supplying Kila and his companions with food.
Shortly after this Kila sailed for the main island, the canoe going toward the kapued harbor, where the kapu stick was standing. This place was Moikeha’s; no canoe was allowed to land here; no person was allowed to pass by it upon pain of death. The place had been kapued before Moikeha left, and ever since his departure its sacredness had been maintained. When the canoe was nearing the landing place the people on shore were heard calling: “There is a canoe! There is a canoe!! That canoe does not seem to have any fear for the kapu of the king. Your superior strength, if any you have, will be the only salvation for you this day.”
Before Kila and his people reached the landing place and hauled their canoe up on the sand, he was bundled up and placed on the platform. Kila, as we have said, was a very handsome man and was good to look upon, so much so that it could not be hidden by the covering in which he was wrapped. After he had been placed on the platform he addressed his followers, saying: “When you see a large man come to the canoe, it is Mua. He is a great admirer of women. He is the man that was the betrayer of Moikeha, and the one that caused Moikeha to leave his own country. Don’t tell him about me, in case he should ask you.”
As soon as Mua reached the canoe, he looked over the men and stood them up. Examining the first one and finding a protuberance on his body, he remarked: “You will never be able to get Luukia.” He then examined the next man, and so on to the last, with the exception of Kila. The reason why Mua examined the men was because he wished to find one who could command the admiration of Luukia, and by him get a chance to approach Luukia, as he had never been able to please Luukia even up to this time.
Luukia was a very beautiful woman and had no equal. She was the wife of Olopana, and owing to his being afflicted with the dropsy they never lived together. Luukia, however, had been bound, [133] or netted, by Olopana with small cord in the fashion of the lashing of canoes ever since the departure of Moikeha.
Upon seeing the bundle on the platform, Mua asked the people: “What is this large bundle on the platform?” The people replied: “It is a bundle of clothes.” Mua then went up to it and felt the bundle. After feeling it he opened the bundle and discovered a man. He then looked all over the man and found him to be perfect in every respect. He then remarked: “You will be admired by Luukia. If in case you should, will you ask her to be mine?”
Before Mua boarded the canoe, Kila had instructed his men as follows: “If Mua should come and ask that some one of you ask Luukia to be his wife, tell him to lie in the canoe face down, and not to get up or move about or speak, but he must lie very quietly so that he will be able to get Luukia.”
After inspecting Kila, the people told Mua to do as they had been instructed by Kila. When Mua heard this he was very glad. As soon as Mua had lain face down in the canoe, Kila told the men to hold Mua down and urinate on him. This was done until it covered him for two days and one night, so that he died without accomplishing his desire respecting Luukia. Thus, through the wit of Kila, was the betrayer of Moikeha his father avenged.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter X: The Story of Olopana and His Wife (2)
0%37 min left in chapter