Chapter XVI (1)
DEPARTURE OF KAPAIHIAHILINA.—LONOIKAMAKAHIKI’S SEARCH FOR HIM.—RETURN AND REINSTATEMENT OF KAPAIHIAHILINA AS PREMIER.
At the end of Kapaihiahilina’s greetings to Lonoikamakahiki in the chant he retraced his footsteps whence he had come, weeping with affection for the king. Boarding his canoes he sailed away. After Kapaihiahilina had ceased his dedicated chant of Lonoikamakahiki’s name the ancient love surged within his bosom for the loving tribute, the story of their companionship and their wanderings. It was very evident that Kapaihiahilina’s composition was founded on facts. Lonoikamakahiki then ordered the doors of his royal abode to be opened to allow Kapaihiahilina to enter the house. On opening the door of the royal mansion, however, Kapaihiahilina was then outside of Laaloa sailing away.
Lonoikamakahiki observing that Kapaihiahilina had sailed away, sent messengers to get him to return. The messengers, in conformity with the king’s desire, set forth and upon reaching Kapaihiahilina said to him: “We come for you to return; we were sent to beseech you to come back; the king is overwhelmed with love for you and your appeal for compassion by the chant describing your wanderings; when we left the king was still weeping.”
Kapaihiahilina hearing what was said, replied to the messengers: “You both return to the king. Give him my love and say, I cannot go back, because he has harkened to the slanderers who surround him. They may be the ones who accompanied him and ate the ripe flowers of the pandanus of Pooku and girded together the ti leaves as well as the ferns. Therefore I am now homeward bound to bury my bones on Kauai’s shore. If I should die it would be of no moment to him, but should it be he who shall pass away, my companion of many perils, I will weep for him alone at Kauai. Both of you go back.” When Kapaihiahilina finished what he had to say to the messengers, they went back, met the king and reported all that Kapaihiahilina had said.
In consequence of the statements made by the messengers Lonoikamakahiki became very much aggrieved. He immediately ordered his two canoe paddlers, Kapahi and Moanaikaiaiwa, also Kipunuiaiakamau and the adopted child of Kamahualele to prepare themselves for the voyage. Prior to Lonoikamakahiki’s sailing he commanded Kaikilani, Kealiiokalani, Kalanioumi and Keakealani thus: “I am about to go; stay on the land; let each of you care for each other and be not envious of one another. If I go and my companion harkens to me, then we will return; but should he listen not, then I will follow him, and by being persistent in my search he may relent, for anger only inflames and reaches the tips of the ears.”
Lonoikamakahiki having ceased his admonitions went aboard the canoes which awaited him and sailed away. In his search he met Kapaihiahilina at Anaehoomalu at the seashore at the dividing line of Kona and Kohala. Thus runs the tradition concerning Lonoikamakahiki’s search for his companion Kapaihiahilina:
When Lonoikamakahiki set sail on his search for his friend, Kapaihiahilina had already arrived at Anaehoomalu and soon afterwards was followed by Lonoikamakahiki and others. Lonoikamakahiki saw Kapaihiahilina sitting on the sand beach when the canoes were being hauled ashore. Lonoikamakahiki immediately began to wail and also described their previous wanderings together. Kapaihiahilina recognizing the king also commenced wailing. When they came together and had ceased weeping and conversing, then Lonoikamakahiki made a covenant between them, that there would be no more strife, nor would he harken to the voice of slander which surrounds him, and in order that the understanding between them should be made binding, Lonoikamakahiki built a temple of rocks as a place for the offering of their prayers and the making of oaths to Lonoikamakahiki’s god to fully seal the covenant.
Kapaihiahilina observed that Lonoikamakahiki was sincere in his desires and at that moment gave his consent to return with Lonoikamakahiki. After their religious observance at this place they returned to Kona and resided at Kaawaloa, in South Kona.
(Tradition says because of the covenant entered into for the erection of the mound of rocks at Anaehoomalu, the boundary between Kohala and Kona was named Keahualono, and that place has been known ever since by that name signifying the erection of a mound of rocks by Lonoikamakahiki.)
After Lonoikamakahiki and Kapaihiahilina had returned home he resumed the office of premier as formerly. After his reinstatement to his former position a conference was held between him and the king as to how to get rid of the slanderers of Kapaihiahilina from the royal presence. It is stated that Kapaihiahilina had refused to return to Kona with Lonoikamakahiki at the time they met at Anaehoomalu, the exact conversation running as follows: “I will not return with you again until those who slandered me be got rid of from your presence; then only will I return with you.” By reason of this the conference was held. Lonoikamakahiki sought the wishes of Kapaihiahilina as to what disposition should be made of his slanderers, whether they should be slain, and if that, it was agreeable to him also. Should Kapaihiahilina express the desire to banish them, Lonoikamakahiki would acquiesce to that also. Lonoikamakahiki was bent on satisfying Kapaihiahilina’s every wish.
At the conference stated for the consideration of this matter Kapaihiahilina decided to put to death those who had slandered him. In order to mitigate the horrible death which the slanderers would meet, by actual killing, it was decided that they should die in war. In this manner were the slanderers put out of existence. Kapaihiahilina ever after became firmly entrenched as a favorite, and he acted as premier even up to the time of his death.
Thereafter, and up to the time of Lonoikamakahiki’s death, there were no more wars, no rebellions; all was peaceful. After Lonoikamakahiki’s death it is said that the kingdom of Hawaii became the patrimony of Keakealani, and from his reign on to that of the successive kings until the time of Kamehameha, we are told by tradition that no great wars ever again took place. During the reign of Keoua, however, the several district chiefs rebelled.
KA MOOLELO O LONOIKAMAKAHIKI.
MOKUNA I.
KONA AO IA ANA I KA WA OPIOPIO.
He alii nui o Lonoikamakahiki no ka mokupuni o Hawaii mahope iho o ko Keawenuiaumi make ana; he kanaonokumamaha hanauna mai a Wakea mai. O Keawenuiaumi kona makuakane, a o Kaihalawai kona makuahine; ma Napoopoo kona wahi i hanau ai, a malaila no oia i hanai ia ai a nui, e kona mau kahu, e Hauna laua me Loli, ame ka laua wahine o Kohenemonemo.
I ko Lonoikamakahiki wa opiopio, oiai ua hoomaka ae kona noonoo ana, ia manawa nana ae la o Lonoikamakahiki, e kau ana na mea lealea a kona makuakane he nui maloko o ka hale alii; a ike ae la oia e kau ana na ihe-pahee, nana loihi ae la oia, a liuliu, alaila, ninau aku la oia i kona mau kahu: “Heaha keia mau mea loloa e kau nei iluna o ka hale?” I aku la na kahu: “He ihe-pahee.” Ninau hou aku la o Lonoikamakahiki: “Heaha kana waiwai?” Alaila hai aku la na kahu: “Elua mau kanaka e manao ana e lealea pili waiwai, alaila hele laua a ma ke kahua pahee; a i ka hiki ana malaila, alaila, olelo ka pili a holo, ina he mau waiwai ka pili, a i ole, he mau aina paha; a ina aole i pili ia ma ia mau waiwai, alaila, o ka pili no i na iwi ka pili, alaila pahee, ina he umikumamalima ka ai (ka helu). A ina ua hiki e aku kekahi i ka ai eo (i ka helu pau) a emi mai paha kona hoa pahee, alaila o ke eo ae la no ia, ina paha o ka waiwai ke kumu pili, alaila o ke eo ae la no ia o ka waiwai; ina ua nui ka waiwai o ka pili ana, ekolu, eha hale e piha i ka waiwai. Aka ina o na kino o laua ka pili, alaila, o ka make no o kekahi o laua ka hope. Aole nae he pili nui ia oia mea; aia no a ku ka hoopaapaa mawaena o na aoao elua, e hoole ana kekahi a me kekahi i na akamai o laua, alaila pili kino ia; a oia la, pela iho la ka waiwai o ia mea.”
A lohe o Lonoikamakahiki i keia mea, olelo ae la oia: “Aole ana waiwai; aka, he waiwai no, hookahi no hewa, o ka pili ana i na iwi ke hiki mai i ka manawa e hoopaapaa ai na mea pahee i ko laua mau ike, nolaila ka waiwai ole oia mea.” I aku la na kahu: “Oia iho la no ka waiwai oia mea (pahee) i malamaia ai e kou makuakane.”
Ia manawa, nana hou ae la oia, a iki i ka olohu (ulu maika) ninau hou ae la oia: “Heaha kela mea?” Hai aku la no na kahu: “He olohu.” Ninau aku o Lonoikamakahiki: “Heaha hoi ka waiwai oia mea?” Alaila hai aku la no na kahu e like me ka olelo ana no ka ihe pahee. I hou aku o Lonoikamakahiki: “E kiola, aole ana waiwai.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a ike i ka pua kea, ninau hou aku la no i na kahu: “Heaha hoi kela?” Hai aku la na kahu: “He pua kea.” Ninau hou aku no ua o Lonoikamakahiki: “A pehea hoi kana hana?” Hai aku la no na kahu: “He mea lealea no ia; ina elua a ekolu paha mau mea e kea pua ana, a ina i lele ka kekahi a oi loa mamua o ka kekahi mau mea alaila, o ka eo ae la no ia. A ina he pili ma ka waiwai, ua like no ka waiwai me ko ka pahee ana, ke nui no hoi ka pili ana.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Aole ana waiwai, e pono ke haihai a kiola aku.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a ike ae la i ka laau palau, ninau ae la: “Heaha hoi kela?” I aku na kahu: “He laau palau?” Ninau hou aku la o Lonoikamakahiki: “Heaha kana hana?” Hai aku la na kahu: “He mea pepehi aku i na kanaka, ina paha he hoouka kaua mai ko kekahi aoao, a hoouka aku ko kekahi aoao, alaila o ka laau palau ka mea e luku aku ai. A ina e kaua aku me ua laau palau nei, alaila, he kanaha kanaka e make i ka laau palau hookahi, a ina no he nui aku, oia no.” I aku la ua o Lonoikamakahiki: “Aole no ana waiwai, hookahi ana waiwai, he ulu imu.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki nei, e kau ana ka ihe kaua, ninau ae la: “Heaha kela?” I aku na kahu: “He mea luku kanaka no, he mea luku aku i na kanaka ke kaua mai, ina i kahi e, e hou aku ai, ku aku la no ke kanaka. A ina he akamai mai kekahi aoao i ka pale ana o ka ihe, alaila, aole e ku.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ae, he mea waiwai ia, aka, o ka mea akamai i ka alo ihe ke kanaka waiwai; nolaila, he hana waiwai ia a kuu makuakane, nolaila, ina eia no kuu piko ke waiho nei, alaila, e nikii pu i kuu piko me ka pua ihe a kuu makuakane.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a o ke kau a ke kaula maa, ninau ae la: “Heaha ka waiwai o kela mau kaula e lewalewa mai nei?” Hai aku la na kahu: “He maa.” Ninau hou aku o Lonoikamakahiki: “Heaha hoi kona waiwai?” Hai aku la na kahu: “E hookomo i ka pohaku ma ka puka o ka maa, alaila, e pelu mai ina piko elua o ua maa la, a e hoopaa ae i ka piko o na kaula o ua maa la i ka poho o ka lima e makaukau ana i ka hana; alaila, e wili ae, a kowali ae, a e like me kona manawa i manao ai e hoolele aku i ka pohaku, alaila, e haalele loa aku i kekahi piko o ka maa, alaila e lele aku ka pohaku, he kanaha a oi aku na anana e lele ai, a ina i pa aku i ka pohaku, make loa kekahi kanaka. I hanaia no nae no ke kaua.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Alua mea waiwai a kuu makuakane; nakii pu ia aku me ka pua ihe.” Pela kona ninau ana i na mea lealea a pau a kona makuakane; ua hooleia ka waiwai o na mea apau, a elua wale no mau mea a Lonoikamakahiki i mahalo.
I kekahi manawa ae, hele aku la no o Lonoikamakahiki a ka hale i waiho ai na mea lealea, nana ae la, e kau ana no na mea ana i olelo ai i na kahu, e haihai a kiola; nolaila, hoi aku la oia a kona mau kahu, olelo aku la: “Kai noa, ua kiola olua i na mea a’u i olelo aku ai ia olua?” I aku la kona mau kahu: “Aole e hiki ia maua ke kiola i na mea a ko makuakane; make mai paha maua, no ka mea, o ka laau palau a ko makuakane, he laau hai kanaka ia.” A no ka paakiki loa o Lonoikamakahiki, nolaila, hele aku la na kahu, a hai aku la ia Keawenuiaumi, i keia mau hana a kana keiki.
Ia manawa, lohe ae la o Keawenuiaumi, alaila, haohao iho la oia i keia hana kupanaha a kana keiki; nolaila, hele aku la oia e ninau maopopo ia Lonoikamakahiki i ke kumu o ko ke keiki manao ana pela. Nolaila i ka hiki ana aku o Keawenuiaumi i kahi i hanai ia ai e na kahu, aia nae ua o Lonoikamakahiki i ka hooholowaa me kekahi mau kahu ona. A hoi mai la ua o Lonoikamakahiki, e noho aku ana o Keawenuiaumi, hele mai la ke keiki a noho iho la i luna o na uha o ka makuakane; alaila, i mea e maopopo ai ia Keawenuiaumi ko Lonoikamakahiki manao, nolaila, lawe ae la kona makuakane iaia i kahi i waiho ai na mea lealea. A hiki aku la laua, me na kahu pu ma ka hale i waiho ai na mea lealea, ninau aku la o Keawenuiaumi: “Heaha kou manao no neia mau mea (na mea lealea ame na mea kaua) e kau nei?” I ae la ke keiki (Lonoikamakahiki): “Aole he waiwai iki o keia mau mea, ua olelo aku wau ia laua ’la (Hauna ame Loli) e kiola keia mau mea a pau, a o ka ihe kaua ame ka maa na mea waiwai.” I aku la o Keawenuiaumi: “Aole pela ko’u manao, aia no a hiki i kou noho aimoku ana, alaila, nau no e kiola, ke ike aku la oe, he mea waiwai ole kela.”
Ma ia hope mai, nalu wale iho la no o Keawenuiaumi i ka hope o keia keiki ke nui ae. I iho a ka makuakane: “Ane kipi wale aku no koe o keia keiki ma kona noho ai aina ana, a heaha la ka hana a keia alii ke kanaka makua aku.”
I kekahi manawa ma ia hope mai, komo ae la ua o Lonoikamakahiki i loko o ka heiau me kona mau kahu, a ike aku la i na kii e ku mai ana ma kuono o ka heiau, ninau aku la i na kahu: “Owai kela mau kanaka e ku mai la i loko o ka pa?” I aku la na makua a me na kahu: “Aole ia he kanaka, he akua ia o ko makou mau makua, na kupuna hoi ou.” A lohe o Lonoikamakahiki he akua ia mau kii, alaila puliki ikaika aku la i na makua, no ka mea, ua makau o Lonoikamakahiki, a no ka mea hoi, ua lohe mua oia i ka hoomakaukauia e na hoa paani ona, a nolaila oia i puliki paa ai i na makua, no kona manao o pau mai i ke akua, no ka mea, ua oleloia e kona mau hoa kamalii: “E lono-e! A-pa-u. A pau i ke akua lapu.” A no ko Lonoikamakahiki puliki ana aku, i aku la na makua: “Mai makau oe, aole ia he akua lapu, he akua ia nona keia wahi.” I aku o Lonoikamakahiki i na makua: “Heaha kana waiwai?” I aku la na makua: “Eia kona mea i malama ia ai; ina he kaua a pio paha, alaila, hoomanamana aku i ke akua, alaila, na ua akua la e alakai i kahi e pakele ai. A ina he waa kahuli ma ka moana, pule no i ke akua, ola no; ina he kau wi, a pule no i ke akua, alaila ea mai no ka ai. Oia ka waiwai o ke akua i malama ia ai.” I aku o Lonoikamakahiki ia Keawenuiaumi: “Akolu wale no au mea waiwai i malama ai; o keia mau mea au ka’u e malama.”
Mahope mai o ko Lonoikamakahiki mau la opiopio, ma ka hookanaka makua iki ana ae, ao ae la oia i ka alo ihe a me ka oo ihe ana, a ao ae la no hoi oia i ke kui ame ka mokomoko, a akamai ae la oia ma ia mau hana. A i ka manawa i akamai ai, alaila, hailona aku la na kumu nana i ao i kela mau hana ma ka ai lolo ana. A i ka ai lolo ana, ua ku kana mau hana a pau i ka pono ma ke akamai. A o ka hailona o ke kui ma ka lolo ana, oia ka lolo i ino. Nolaila olelo aku la ke kumu kui: “Aole oe e pono ke ao i ke kui, no ka mea, ua ku kau lolo i ka pono ole, a nolaila, e pono ke haalele.” Nolaila, haalele iho la o Lonoikamakahiki i ke ao ana i ke kui. Aka, ma ka mokomoko, oia ka oihana i oi aku ko Lonoikamakahiki ike ame ke akamai maoli.
MOKUNA II.
KO LONOIKAMAKAHIKI IMI ANA I NA HANA OI O KA WAIWAI.
I ko Lonoikamakahiki wa i hoonaauao loa ae ai, makemake ae la oia e ike maopopo i na hana oi o ka waiwai, a nolaila, hoao pakahi aku la oia i na hana lealea, ame na hana kaua a kona makuakane, na hana hoi ana i olelo ai i kona mau kahu, he mau hana waiwai ole.
A i ko Lonoikamakahiki hoao ana, maopopo iho la no he waiwai ole ia mau mea, a e like hoi me kana olelo mua, o ka alo ihe ame ka oo ihe, ka maa ame ka malama i ke akua na hana waiwai. Aka, no ko Lonoikamakahiki makemake nui e ike i ka hana i oi aku o ka waiwai, nolaila, kaahele ae la ia ma ka mokupuni o Hawaii, oia ame kona mau makua ame na kahu pu.
O Hauna nae ame kona kaikaina me Loli, na kahu hoi o ua o Lonoikamakahiki, he mau kaula laua, he mau kanaka haipule hoi, a ua oleloia he mau kanaka mana laua, a he hiki ia laua ke hana i na hana mana he nui ma ka inoa o ko Keawenuiaumi akua, ame ko laua akua hoi.
Ma keia kaapuni ana o Lonoikamakahiki me kona mau makua, a hiki ma Hilo, a noho iho la ma Kanokapa, kahi e pili pu ana me ka nuku o ka muliwai o Wailuku. E noho ana o Kawaamaukele malaila, he kahuna kakaolelo nui, ua elemakule oia, a poohina no hoi. Aka, he mea haohao nae ia ia Lonoikamakahiki i kona ike ana aku i kela elemakule, no ka mea, o kela kanaka ke kanaka ano e i hiki mai i ke alo o Keawenuiaumi, a ua loloa hoi kona lauoho a hiki i lalo i ka puhaka, e like mau me ke ano o na kahuna nui.
A ike aku la o Lonoikamakahiki i ua elemakule nei, oiai e noho pu ana oia me kona mau kahu. Ninau malu aku la: “He akua anei kela elemakule lauoho loloa?” I aku la na kahu: “Aole he akua, he kanaka no, he kakaolelo nae, he kahuna nui oia ma na oihana kahuna apau.” Ninau hou aku la ua o Lonoikamakahiki: “Heaha ka waiwai a ia elemakule?” I aku na kahu: “O ke kanaka ike i ke kakaolelo, he kanaka nui ia imua o ke alo alii; he kanaka akamai i ka olelo, ma kana olelo e olelo ai, malaila ke alii e hoolohe ai; nana e ike ka pomaikai o ka aina ame ke kanaka, he hiki i kela kanaka ke iki mai i ke kanaka waiwai ame ka waiwai ole, ke alii waiwai ame ka waiwai ole.”
A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo a ke kahu, he mea puiwa loa ia nona, no kona lohe ana i ka olelo, he hiki ke ike i ke alii waiwai, ame ka waiwai ole, a nolaila, olelo aku la oia i kona mau kahu, me ka i aku: “A, e ike mai no auanei kela elemakule la ia’u?” I aku na kahuna: “Ae, aole oe e nalo, a me kau hana mahope aku.” I hou aku la o Lonoikamakahiki i na kahu: “He kanaka kapu anei kela, aole e kamailio ia aku e kamalii? O na kanaka makua wale no anei?” I aku la na kahu: “Nau e kamailio kela elemakule, i malamaia hoi na kakaolelo ame na kahuna no oukou no na ’lii.”
A no keia mea hoouna aku la o Lonoikamakahiki i kekahi kahu ona e kii i ke kakaolelo ia Kawaamaukele. A hiki mai la i mua o Keawenuiaumi me Lonoikamakahiki, i aku la o Lonoikamakahiki: “I kiiia aku nei oe no ko’u lohe ana he elemakule akamai oe i ka ike mai i ke alii waiwai ame ka waiwai ole; nolaila, e nana mai oe ia’u, malia paha he alii ilihune wau ma keia manawa aku, a e hai mai oe i ka’u mau hana ma keia hope aku.” I mai o Kawaamaukele: “He alii waiwai no oe i kekahi manawa, aia a hike aku i kou wa kanaka makua, alaila, ilihune oe aole ou kanaka, aka, he alii koa oe.” I hou aku la o Lonoikamakahiki: “I aha ka’u hana e hana ai i waiwai ai? A ina ua ike oe i ka hana waiwai no’u, alaila, e ao no kaua.” Noho ke kahuna a liuliu me ke kali ana i kona manawa e olelo mai ai ia Lonoikamakahiki, alaila, olelo aku la: “O ka hana e kaulana ai oe a puni na moku, o ke kakaolelo, ame ka hoopapa; ina e akamai oe ma na hana hoopapa, alaila, waiwai oe.” Ma ka olelo a ke kahuna kakaolelo, hoolohe aku la no o Lonoikamakahiki.
Mahope iho oia manawa, ao ae la oia i ka oihana hoopapa ma ka aoao kakaolelo, a naauao oia ma ia hana, a oia ka oihana i kaulana nui ai o Lonoikamakahiki a puni na moku, o ke kolu no hoi ia o ka Lonoikamakahiki mau hana akamai a hiki i kona make ana; a nui loa ka pilikia o kekahi poe alii iaia.
Mahope mai o kona ao ana i ka oihana hoopapa ma Hilo, hoi aku la oia me kona mau makua a noho ma Napoopoo, a hoomaka aku la oia i ka hoopapa me na hoa paani ona, a lilo iho la ka hana hoopapa i mea makemake nui na Lonoikamakahiki a pau ka la, a pela aku. Aka, o Lonoikamakahiki, ua hoolawehala wale aku oia i kona mau hoa paani, i mea e hoopapa ai, he mea e hoao ai i kana oihana hoopapa. O na puulu kamalii a pau o Kealakekua, ua hoopapa mau ia e Lonoikamakahiki, aka nae, aole i ike o Lonoikamakahiki i kona akamai ma ia hana hope ana i ao ai, aka, o ka mea nana i ao aku, ua ike aku oia i ke akamai ma ka hoopapa ana.
Ma ko Lonoikamakahiki mau la hookanaka makua, lawe ae la oia i kona kaikuahine ia Kaikilani i wahine nana. Mai ia manawa mai, he pono wale no ko laua noho aua, aole i loaa ia laua ka mea ino ma ko laua noho pu ana. Iloko o ko laua manawa i noho ai, aole i loaa keiki laua a hiki i ko laua make ana. Aka, o Kaikilani ka mea i hanau na keiki ekolu me kekahi mea e ae me Kanaloakuaana, he makuakane no no ua o Kaikilani. Ia ike ana o Kanaloakuaana me Kaikilani, loaa o Kalanioumi ame Kealiiokalani, he mau kaikamahine laua, a o Keakealani, ke keikikane.
Mamua o ko Keawenuiaumi make ana, kauoha ae la oia ia Lonoikamakahiki e noho ma ka noho alii, aka, aole pela ko Lonoikamakahiki manao. O ko Lonoikamakahiki manao i olelo aku ai i kona makuakane, aole ona makemake e ku koke i ka moku, aia a makaukau oia ma na mea kaua, a ailolo hoi, alaila, ku i ka moku. A nolaila, hooili ae la o Keawenuiaumi i ka aina a puni o Hawaii no Kaikilani. A make aku la o Keawenuiaumi, ku ae la o Kaikilani i ka moku, oia ka wahine alii i ai i ka moku.
Ma ia hope mai o ko Kaikilani ai moku ana, kaapuni ae la o Lonoikamakahiki ia Hawaii a puni, e hoiki ana i kona ike ma na mea ana i ao ai o ka oihana kaua, a lanakila ae ia oia ma ia mau hana. Aka, kui aku la keia mau hana a Lonoikamakahiki a lohe o Kanaloakuaana; a i ka hoi ana aku o Lonoikamakahiki mai kana huakai kaapuni aku, hoomaka ae la oia i ka mokomoko me Kanaloakuaana, no ka mea, he akamai oia i na oihana kaua a pau. Aka, i mea e ike ai o Kanaloakuaana i ke akamai o Lonoikamakahiki, nolaila, hoao hou laua i ka mokomoko. Alaila, hoao aku la no o Kanaloakuaana ma ka oo ihe; i aku o Lonoikamakahiki: “Aole wau i ao i ka oo ihe, aka, o ka alo ihe ka’u mea i ao.” A hoao laua i ka alo ihe, ia Kanaloakuaana nae ka ihe, o ka alo ka Lonoikamakahiki; ia hoao ana a laua, ua ike o Kanaloakuaana ua akamai. Alaila hoao hou aku la o Lonoikamakahiki no na ihe elua i ka manawa hookahi, a ua akamai no oia i ka alo ana no ia mau ihe.
A ike aku la o Kanaloakuaana ua akamai o Lonoikamakahiki, alaila, hoao ae la no laua no na ihe eha e hou i ka manawa hookahi, aka, he mea ole ia ia Lonoikamakahiki; a pela no ka laua hoao ana a hiki i na ihe he umi. Ike maopopo aku la o Kanaloakuaana, ua makaukau o Lonoikamakahiki ma keia mau maka ihe, alaila manao ae la o Kanaloakuaana e hoao hou ia Lonoikamakahiki i ka alo ana o ke olowalu ihe.
A i mea e maopopo ai ia Kanaloakuaana ke akamai o Lonoikamakahiki ma ka oo ihe, lawe ae la oia ia Lonoikamakahiki ma Kailua, ma ke one o Kaiakekua. A hiki aku la malaila, ia manawa, olelo aku la o Kanaloakuaana ia Lonoikamakahiki: “Ua makemake au e ike i ko akamai loa, nolaila wau i lawe mai nei maanei e ike i kou akamai, no ka mea, ua hoao kaua i ka oo ihe ma ka ihe hookahi a hiki i ka umi, ua ike au i kou akamai ma ia mau ihe, aka, hookahi mea i koe ia oe, o ka alo ana iloko o ke olowalu ihe, ina e akamai oe ma ia mau mea, alaila akamai io oe.”
A pau ka Kanaloakuaana olelo ana no keia mea, alaila ku mai la ka poe oo ihe ma ke alo mai a ma na aoao, koe kona kua, ua like paha me kanakolu ihe e hou i ka manawa hookahi. Aka ia hoao ana, aole i ku iki o Lonoikamakahiki ia mau ihe. Pela no ka Kanaloakuaana hoao ana mai ke kanakolu ihe a hiki i ka elua kaau, aole o Lonoikamakahiki i ku iki; hookahi no eha ana o Lonoikamakahiki, i eha no i kana ihe ponoi. Pela no ka Kanaloakuaana hoao ana a pau na mea a Lonoikamakahiki i ao ai.
MOKUNA III.
KO ILI MUA ANA O KA AINA IA LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ko Kanaloakuaana hoao ana ia Lonoikamakahiki, nolaila olelo aku la o Kanaloakuaana ia Kaikilani: “E hoihoi ka aina ia Lonoikamakahiki.” No ka mea ua maopopo ia Kanaloakuaana ke akamai ma na mea e pili ana i ke Aupuni. Nolaila, olelo aku la o Kanaloakuaana ia Lonoikamakahiki e pani ma ka hakahaka o Keawenuiaumi; a noho iho ia o Lonoikamakahiki ma ka noho alii o kona makuakane. Noho iho la o Lonoikamakahiki me kana wahine ma na aina apau o Hawaii, he mau poo no ke aupuni.
A liuliu ko Lonoikamakahiki noho alii ana, aole he kaua a kipi hoi ma ia hope mai, aole no hoi i kulanalana kona noho ana me kana wahine. Aka, o Kaikilani, oia o laua mea i hana i ka hewa, no ka mea, ua lawe ae oia ia Heakekoa ke keiki a Kalaulipali me Uli i kane moe kolohe nana, me ka ike ole o Lonoikamakahiki.
A i ka manawa i manao ai o Lonoikamakahiki e holo makaikai ia Maui a hiki i Kauai; nolaila, lawe ae la oia i kana wahine ia Kaikilani, e hele pu ma ia huakai hele a ke alii. A i ka manawa i makaukau ai o ka huakai a ke alii, lawe ae la oia i kona mau hoewaa, ame kona kahu me Loli. O ka manao nui o Lonoikamahiki ma ia huakai, i mea e hoike aku ai i kana mau hana hoopapa ma kahi ana e hele ai. A no ia mea, lawe ae la oia i kana hokeo, o Kuwalawala ka inoa o ua hokeo la. Aia nae maloko o ua hokeo la na mea hoopapa a pau, na ukana o kela ano keia ano. A lawe ae la no hoi i kana kahili o Eleeleualani, he kahili nui ia.
A makaukau ka huakai a ke alii, alaila, holo aku la lakou a Maui, aole i liuliu ma Maui, alaila holo aku la ma Molokai, a ma Koolau ka lakou holo ana, a noho ma Kalaupapa. Ia kau ana o lakou nei malaila, aole i manao o Lonoikamakahiki e liuliu ka noho ana malaila, aka no ka loohia ana o lakou e ka makani ino, nolaila, liuliu ai lakou malaila, he mau malama paha eha. Ia manawa no a laua i noho ai ma Kalaupapa, he konane ka laua hana nui ia mau malama.
I kela manawa hoi a ua o Lonoikamakahiki ma i haalele aku ai a holo mai ai i ka makaikai, ia manawa he mea nui loa ia no ko Heakekoa aloha no Kaikilani, a hiki ole ke hoomanawanui; nolaila, huli mai la o ua o Heakekoa mahope o Lonoikamakahiki ma. Ma ia huli ana mai a hiki i Maui, aole i halawai, a malaila mai a kau ma Kalae i Molokai; ia wa lohe oia, aia no na alii i Kalupapa kahi i noho ai. Noho iho la o Heakekoa ma Kalae no kekahi mau la, me ke ake e loaa ka mea nana e lawe aku ka lohe ia Kaikilani, aka, aole he kanaka kupono.
I kekahi la, hiki mai la kekahi mau kanaka no Kalaupapa mai; a i ka wa i hoi ai kela poe ma Kalaupapa, nolaila ninau aku la ua o Heakekoa i na kanaka me ka i aku: “E hoi ana anei oukou i Kalaupapa?” Ae, mai la na kanaka. Ninau hou aku la no ua o Heakekoa: “Aole anei na ’lii o Hawaii ilaila?” Alaila hai maopopo aku la ua mau kanaka nei: “Aia no ke noho la.” I aku la o Heakekoa: “I hoi auanei oukou a luna o ka pali la, hea wale iho auanei oukou penei la: ‘E Kaikilani alii wahine o Puna e, e aa mai ana oe ke ku a ka lauli pali o Uli o Hea?’ A ina i lohe ole mai, alaila kahea hou aku oukou:
‘E Kaikilani alii wahine o Puna-e,
E aa mai ana ko ipo ia oe,
O ke ku a ka lauli pali o Uli o Heakekoa.’
Pela auanei oukou e hea aku ai?”
A lohe ae la lakou i keia olelo a Heakekoa, alaila, hoi aku la ua mau kanaka nei. Ia hoi ana a hiki iluna o ka pali o Kalaupapa, ma Kaomilani, alaila kahea aku la ua mau kanaka nei e like me ke kauoha a Heakekoa. Ma ia kahea mua ana, ia manawa, lohe aku la no o Kaikilani i keia leo kahea ma ka pali, alaila manao ae la oia, ua hiki mai kana ipo. Ia manawa nae a ua o Kaikilani i lohe aku ai, e konane ana laua, aka, i mea e nalo ai ke ano o keia leo e pae nei i luna o ka pali ia Lonoikamakahiki, nolaila, hoonalonalo ae la ua o Kaikilani me ka walaau ano e ma ke konane ana, ma ka hoopuka ana i keia mau huaolelo: “O ke kui keia, o ka holo kela, mau kawa, ninole ka luna, hapala ka ele, na ke kea ka ai.”
A no ka manao o na kanaka nana i kahea aku aole i lohe o Kaikilani, nolaila, kahea hou aku la ua poe kanaka nei:
“E Kaikilani alii wahine o Puna-e.
E aa mai ana ko ipo ia oe,
O ke ku a ka lauli pali o Uli o Heakekoa.”
Ia manawa, lohe ae la o Lonoikamakahiki, he kane o Heakekoa na Kaikilani, me ka manao no ua pae mai ma kekahi wahi o Molokai.
Mahope iho o ka lohe ana o Lonoikamakahiki i keia leo, alaila, ninau aku oia i ka wahine kaikuahine ona: “E, aloha mai la nae hoi ko ipo ia oe o Heakekoa.” Aole nae he ekemu aku o Kaikilani, aka, ua lohe no i ka ninau mai a ke kane, hoolalau wale iho la no ua o Kaikilani: “O ke kui keia, a o ka holo kela, mau kawa, ninole ka luna, hapala ka ele, na ke kea ka ai.” Ia manawa, lalau aku la ua o Lonoikamakahiki i ka papa konane, a hahau aku la i ke poo o ka wahine, a eha aku la o Kaikilani, aka, ua koe no nae ke ola.
Nolaila, huhu nui loa iho la o Lonoikamakahiki, a pono ole kona manao, me ka manao e hoohiki, aole e launa hou me Kaikilani; aka, iloko wale iho no ia ona, aole i hoopuka ma ke akea, alaila, hoomaau ae la oia i kana wahine, a hookaawale aku la. A no keia mea, hoi aku la o Kaikilani i Hawaii, aole i launa hou me Heakekoa, no ka mea, i iho la o Kaikilani, aole e launa hou me Heakekoa; a no ka mea hoi, ina e launa hou me Heakekoa, alaila o ka make ka hope a ke kane (Lonoikamakahiki) ke hana mai mahope, nolaila haalele loa o Kaikilani ia Heakekoa.
A no keia hana ana a Lonoikamakahiki i ka wahine, nolaila, ua kui aku ka lono a lohe o Kanaloakuaana, nolaila, manao ae la na ’lii o Hawaii e kipi aku ia Lonoikamakahiki. A i ka hoi ana aku o Kaikilani mai Molokai aku, a hiki ma Hawaii; ia hiki ana aku, ua hoonoho ae la o Kanaloakuaana i na ’lii a puni na awa pae waa o Hawaii, mamuli o ke kauoha a Kanaloakuaana ame na ’lii apau, no ka mea, ua menemene ae la na ’lii i ka lohe ana mai make o Kaikilani.
Hoi loa aku la o Kaikilani a Napoopoo, ua hao ae la na ’lii apau o Hawaii e kipi ia Lonoikamakahiki. A no ia mea, he nui loa ko Kaikilani manao aloha no Lonoikamakahiki, no ka mea, aole he like o kona manao me ko Kanaloakuaana ma ame na ’lii e ae. A nolaila manao ae la ua o Kaikilani, e imi hou ia Lonoikamakahiki i hai aku ai oia i ka olelo kipi a na ’lii o Hawaii. Ma ia imi ana a Kaikilani, ua hala aku o Lonoikamakahiki i Oahu.
MOKUNA IV.
KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI I OAHU.—KO OHAIKAWILIULA HIKI ANA MAI.—KO LONOIKAMAKAHIKI HOOPAPA ANA ME KAKUHIHEWA.
Mahope iho o ko Kaikilani hoi ana i Hawaii mai Molokai aku, alaila, ma ka pau ana o na la ino, kupono no ka holo moana, alaila holo aku la o Lonoikamakahiki mai Kalaupapa aku, a pae ma Kailua i Koolaupoko ma Oahu.
Ia hiki ana aku o Lonoikamakahiki, aia no o Kakuhihewa malaila kahi i noho ai, maloko o kona hale alii. I ka wa e holo aku ana o Lonoikamakahiki, ike mua aku la no o Lanahuimihaku ma i na waa o Keawenuiaumi, alaila, olelo aku la ia Kakuhihewa: “O ke alii o Hawaii, o Lonoikamakahiki.” A no ko Kakukihewa ma lohe ana, he kanaka akamai o Lonoikamakahiki i ka hoopapa, nolaila, hoomakaukau mua o Kakuhihewa ma no ka hoopapa. A hiki aku la o Lonoikamakahiki, a kau na waa i uka, kiiia mai la na ukana ame ke alii pu, hoihoi ia aku la a ka hale alii o Kakuhihewa.
I kekahi la ae, hiki mai la o Ohaikawiliula, kekahi alii wahine mai Kauai mai, a no ka nui akamai o Lonoikamakahiki ame kona naauao loa nolaila, lawe ae la ua o Lonoikamakahiki ia Ohaikawiliula i wahine moe nana ia po, i kumu e loaa hou ai iaia kekahi mau kumu hoopapa. A lilo mai la o Ohaikawiliula ma kona poli no ka po hookahi, me kona manao mua ole e hana i ka hewa me ke alii wahine o Kauai, aka, i mea e loaa ai kona kumu hoopapa hou me ke alii o Oahu, nolaila lawe ae la oia e moe ma ia ano ia Ohaikawiliula. I ka manawa i lawe ae ai o Lonoikamakahiki i ke alii wahine ma ia po, a mahope iho o ko laua manawa hooluolu no ka ike ana ia laua iho, alaila, ninau aku la o Lonoikamakahiki: “Ia oe i holo mai nei mai Kauai mai, aole anei he wahi mele hou o Kauai i loaa ia oe?” I aku la o Ohaikawiliula: “He wahi mele no, he wahi inoa no nae no’u.” Ninau hou aku la no o Lonoikamakahiki: “He mele hou anei?” I hou aku la o Ohaikawiliula: “Ae, he mele hou loa, aole i laha i ke kuaaina, i ke alo alii wale iho no, a holo wale mai nei wau.” Ninau hou aku o Lonoikamakahiki: “Owai ua wahi mele la?” Hai aku la o Ohaikawiliula: “O Kealialia liu o Mana.” Mahope iho o keia mau kamailio ana a laua, alaila ao iho la o Lonoikamakahiki i ua mele nei, a ao no hoi ka po, o ka paa naau no hoi ia o ua wahi mele nei.
A ma ke ao ana ae, hoomakaukau ae la o Ohaikawiliula e holo i Hawaii no ke kii ia Manuahi i kane nana. Ia manawa, i na waa e hoomaka aku ana e holo, aole nae i kau aku ke alii wahine, i aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “E hele aku oe e noi aku i ke alii wahine o Kauai i mele, malia he wahi mele hou kekahi o Kauai mai i loaa iaia, alaila, ao ae kakou, no ka mea, e lilo e aku auanei i ke alii o Hawaii (Lonoikamakahiki), a malia o ae mai ua o Ohaikawiliula, alaila, nou ka inoa; aia la he alii inoa ole.” A no keia olelo ana a Lanahuimihaku ma pela, nolaila, hele aku la o Kakuhihewa me kona mau kanaka, a hiki i kahi e lana la na waa, a paa aku la o Kakuhihewa ma na lima o ke alii wahine (Ohaikawiliula) me ka ninau aku: “Holo mai nei oe mai Kauai mai, aole he wahi mele hou o Kauai i loaa ia oe?” Hai aku la o Ohaikawiliula: “He mele no.” I aku o Kakuhihewa: “He mele hou loa aole i laha i ke kuaaina?” I hou aku o Ohaikawiliula: “Aole i laha i ke kuaaina, i ke alo alii wale iho no a hele wale mai la wau, he wahi inoa no no’u.” Ninau hou aku la o Kakuhihewa: “Owai ua wahi mele la?” “O Kealialia liu o Mana.”
Alaila, ao aku la ua o Kakuhihewa i ua mele nei, ma ka haawi pakahi ana i na lalani mele i na kanaka, a pau ua mele nei, holo aku la o Ohaikawiliula i Hawaii, a hoi aku la no hoi o Kakuhihewa i ka hale me na kanaka, a hookuikui ae la i na hua i haawi pakahi ia i na kanaka, a lilo ae la i mele e like me ko lakou aoia ana e ka mea nana i ao mai ia lakou.
Aka, i ka manawa i ao ai o Kakuhihewa me Ohaikawiliula i ua mele nei, he mea nani loa nae i ke alii wahine ka hai ole aku ia Kakuhihewa, ua ao ia o Lonoikamakahiki i ua mele nei, aole no hoi i puka iki aku kekahi hua olelo mai kona waha aku; aka, no ka poina loa ana paha, ina paha ua hai oia ua aoia ia Lonoikamakahiki ua mele la, ina ua lilo ole i kumu hoopapa.
Mahope iho o ko Kakuhihewa ao ana i ke mele, hele ae la oia me kana mau punahele i ka heenalu, a o Lonoikamakahiki hoi kekahi ma ia hee nalu ana. A pau ka Kakuhihewa ma heenalu ana, hoi aku la lakou a ka hale. Ia manawa, olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “E Kakuhihewa! I noho auanei kakou a i pau ka auau ana a ke alii o Hawaii, a i kii mai auanei i ka malo a me ke kapa; alaila, aua aku auanei oe, me ko olelo aku auanei, aole e loaa ka malo a me ke kapa, ke loaa ole kela mele a kakou i ao iho nei i keia kakahiaka.” Alaila ike ae la ke alii Kakuhihewa, ua pono ka olelo a Lanahuimihaku ma, alaila, hooko ae la o Kakuhihewa mamuli o ka Lanahuimihaku ma olelo.
A o Lanahuimihaku ma, he mau kanaka punahele ia ma ko Lonoikamakahiki alo, a o laua no na kanaka nui o ko Lonoikamakahiki alo alii, a ua oi ae laua mamua o na kanaka a pau ma ko Lonoikamakahiki ku ana i ka moku; a no ka pau ana o ko Lanahuimihaku ma punahele, nolaila, haalele laua ia Lonoikamakahiki, a holo mai a noho me Kakuhihewa; a o keia mau kanaka, na kanaka i pilikia loa ai o Kakuhihewa ma.
A i ka manawa i hoi mai ai o Lonoikamakahiki mai ka auau mai, hoi aku la a mawaho o ka hale alii o Kakuhihewa, i aku la i ke kahu ia Loli: “E kii aku oe i kuu wahi malo ame kuu wahi kihei.” A no keia olelo a ke alii, nolaila, kii aku la o Loli i ka malo o Lonoikamakahiki i loko o kona hokeo (Kuwalawala) maloko o ko Kakuhihewa hale, kahi i waiho ai, ma ke kala hoi i hookaawaleia nona.
I ka manawa o Loli i komo aku ai i loko o ka hale, a wehe ae la i ka hokeo, kahi i waihoia aku ai na mea o ke alii. A ike aku la o Kakuhihewa ia Loli e wehe ana i ka hokeo, alaila, olelo aku la i kona kahu ponoi, me ka i aku: “E hele oe a olelo aku i ke kahu o Lonoikamakahiki, aole e lawe i ka malo a loaa ka inoa o ke alii.” A no ko Kakuhihewa olelo ana pela, alaila, hele aku la ua kahu nei o Kakuhihewa a halawai me Loli, i aku la ma ka ninau: “Heaha ia au e wehe nei i ka hokeo o ua hanai au?” I mai la o Loli: “E wehe ae ana wau i ka malo a me ke kapa o ke alii.” Olelo aku la ua wahi kahu nei o Kakuhihewa: “E hoi wale oe, aole e loaa ka malo ia oe, a loaa ka inoa o ke alii (Kakuhihewa).” Hoi aku la o Loli, ninau mai la o Lonoikamakahiki: “Auhea ka hoi ka malo?” Olelo aku la o Loli: “Aole e loaa mai ka malo, ua aua ia mai nei e Kakuhihewa, aia a loaa ka inoa o Kakuhihewa, alaila loaa mai ka malo.” I aku o Lonoikamakahiki: “E kii oe i kuu malo, a lawe mai, a ina i ninau mai ia oe, alaila ninau aku oe i kona inoa.”
Hoi aku la o Loli a wehe hou no i ka hokeo; ninau hou mai ke kahu o Kakuhihewa: “Heaha kau hana i ka hokeo?” I aku o Loli: “I kii mai nei no wau i ka malo a me ke kapa o ke alii.” I aku la o Kakuhihewa: “He hoopaa anei oe; aole anei oe e lohe, ua oleloia aku nei oe, aia a loaa kuu inoa, alaila, loaa aku ka malo a me ke kapa.” Olelo aku la o Loli: “O ka’u ia i olelo aku nei i ke alii a’u, i mai nei kela, e hoi mai wau a ninau aku i kou inoa.” I aku o Kakuhihewa: “O kuu inoa o Kealialia liu o Mana.”
Hoi wale aku la o Loli me ka nele i ka malo. Ninau mai la o Lonoikamakahiki: “Owai ka inoa o ke alii o Oahu?” Alaila, hai aku la kahi kahu, o Loli: “I mai nei, o Kealialia liu o Mana.” I aku o Lonoikamakahiki: “O hoi a lawe mai i kuu malo, i olelo hou mai, alaila olelo aku oe, ua olelo aku wau: ‘O Kealialia liu o Mana’ inoa nei no o Lonoikamakahiki la? Pela oe e olelo aku ai.”
A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea, a o ka laua olelo hope loa no hoi ia ma keia mau mea, alaila, hoi aku la o Loli a ka hale alii o Kakuhihewa, o Kamoa ka inoa o ua hale alii la. Lalau hou aku la no ua o Loli i ka hokeo, e wehe ana i ka malo a me ke kapa. Ia manawa, ninau hou mai o Kakuhihewa: “E Loli! Heaha ia au e wehe hou nei i ka hokeo a ko hanai?” I aku o Loli: “O ka malo no o ke alii.” I aku o Kakuhihewa: “Aole anei oe e lohe, aole e loaa aku ka malo, a loaa kuu inoa?” I aku o Loli: “Ua olelo aku nei wau pela, aka, olelo mai nei kela, me ka ninau mai: ‘Owai ka inoa o Kakuhihewa?’ Hai aku nei wau: ‘O Kealialia liu o Mana.’ I mai nei kela: ‘O Kealialia liu o Mana inoa nei no o Lonoikamakahiki la;’ a pela mai ua alii la ia’u, a oia la.” A no keia olelo ana aku a Loli pela, alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “No ke alii io anei o Hawaii keia inoa?” I aku o Lanahuimihaku ma: “He wahahee, aole ona inoa e like me keia, he alii inoa ole; mai makau oe pili ia aku.”
MOKUNA V.
KA PILI ANA O KAKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ko Kakuhihewa lohe ana ia Loli no ko Lonoikamakahiki hai ana mai, nona ka inoa, ke mele hoi a laua e hoopapa nei, alaila, olelo pu ae la na ’lii a elua, no na kumu pili a laua; a maopopo ae la, haawi mai la o Kakuhihewa i ka aina, mai ka lae o Leahi a ka lae o Kaena mau ia Eleeleualani, ke kahili nui o Lonoikamakahiki. I aku la o Lonoikamakahiki: “Aole e mau kuu kahili ia wahi.” A no ko Lonoikamakahiki hoole ana aku i ka pili ia Kakuhihewa, alaila, haawi hou mai la ua o Kakuhihewa, i ka aina mai ka lae o Kaena a ka lae o Kaoio ma Kualoa.
A no keia pili ana mai a Kakuhihewa, aneane e pau loa o Oahu nei, alaila, olelo aku o Lonoikamakahiki: “Aole e mau kuu kahili ia pili.” I aku o Kakuhihewa: “Ole ae la ka’u pili, ia oe mai hoi ia wahi.” I aku o Lonoikamakahiki: “O kuu kahili a mau ia loko o ka hale, alaila, ae wau.” I aku o Kakuhihewa: “Ua mau; o loko wale ae la no ka hoi o ka hale ka pili o kou kahili la, mai lilo hewa ka aina ia oe.”
A pau ka laua pili ana, akahi no a haawaiia aku ka malo a me ke kapa o Lonoikamakahiki. I aku o Kakuhihewa: “Ia oe mua; e hana mai oe i kou inoa, a pau hoi kau hana ana, alaila, ia makou aku.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ia oukou paha mua, i ka poe lawe wale i ka inoa o kekahi; no oukou iho la ka hoi ia inoa; a o ke akaka ia o ko oukou inoa. A pau hoi ka oukou, alaila, ia’u aku.”
A no ka Lonoikamakahiki olelo ana aku ia Kakuhihewa pela, alaila, lilo mua ae la ia Kakuhihewa ka hana mua o ke mele a lakou i ao ai me Ohaikawiliula. A eia malalo iho ua wahi mele la a laua e hoopapa nei:
O Kealialia liu o Mana.
Ke uhai la no.
Ke uhai la ka wai,
Ke uhai la ka wai a Kamakahou;
Wai alialia,
Wai o Mana.
Me he kai la ka wai,
Me he wai la ke kai,
Me he kai la ka wai a Kamakahou.
O ka aina-ko a’u i ai a kiola haalele.
Hoi aku a mua
Hoohewahewa mai.
Hoi ana i ke kua, i ke alo.
O ka iliau loha i ka la
Puolo hau kakahiaka.
Hele ke alia o Aliaomao,
Hele kanu kupapau,
O ke kaha i Nonohili.
Halala na niu i kai o Pokii,
Hoakua wale la o Makalii.
“Aia la, holo ko makou inoa, a ia oe hoi.” I aku o Lonoikamakahiki: “Aole no oukou ka inoa, no’u ka inoa.” I aku la o Kakuhihewa: “O ke akaka ia o kou inoa ke hana mai oe.” Alaila, hana aku la o Lonoikamakahiki i kona inoa ponoi a Hauna i ao mai ai ia ia, a hoohuipu aku la me ke mele a ka wahine o Kauai i ao mai ai ia laua, e like me malalo iho:
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter XVI (1)
0%35 min left in chapter