Chapter IX: Supplementary (1)
The Royal Kolowalu Statute. [635]—This was the best law during the reign of Kualii Kuniakea Kuikealaikauaokalani. [636] It was strict, unvarying and always just. It was for the care and preservation of life; it was for the aged men and women to lie down in the road with safety; it was to help the husbandmen and the fishermen; to entertain (morally) strangers, and feed the hungry with food. If a man says, “I am hungry for food,” feed [him] with food, lest he hungers and claims his rights by swearing the kolowalu law by his mouth, whereby that food becomes free, so that the owner thereof cannot withhold it; it is forfeited by law. It is better to compensate. He who swears must observe the law faithfully, lest he be accountable to the law of the king which he has sworn to observe, [637] and the punishment be upon him. If it is simple robbery of others’ food, or of others’ property, then severe punishment shall be meted out to the person who violated the law. A transgressor, [638] or one who is about to die, is, under the application of this law exonerated of his death or other penalty. Through the uprightness of his [Kualii’s] law, and the honesty with which he administered the government, God preserved him, so that he lived a long life, and his is that notable life spoken of in the annals of the ancient people, of the king of Oahu, who lived four times forty and fifteen years. In the last stage of life he was bent with age and withered, with the eyes reddened and bedimmed; and was carried about in a netting. He died at Kailua, in Koolaupoko, in A.D. 1730, in the one hundred and seventy-fifth year of his life.
Kualii is thus shown to have lived to an extremely old age, and to have possessed unusual strength and vigor throughout. Fornander, in his Polynesian Race, Vol. II, pages 283–4, furnishes the following additional legendary data and characteristic final of this eminent worthy:
“It is related that when Kualii was upwards of ninety years old, Peleioholani arrived one time from Kauai on a visit to his father on Oahu. Without endorsing the details of the legend, it suffices to say that a quarrel arose between father and son; that the latter assaulted the former, and a scuffle ensued in which the old man, getting the grip of the lua [639] on his son, handled him so severely that, when released from the paternal grasp, he started at once for Kauai, and never revisited Oahu until after his father’s death.
“Kailua, in Koolaupoko, seems to have been the favorite residence of Kualii, and there he died at a very advanced age. Shortly before his death he called his trustiest kahu and friend to his side and strictly enjoined upon him the duty of hiding his bones after death, so that mortal man should never get access to them or be able to desecrate them. When Kualii was dead, and the body, according to custom, had been dissected and the flesh burned, the kahu carefully wrapped the bones up in a bundle and started off, as everybody thought, to hide them in some cave, or sink them in the ocean. Instead of which, he repaired to a lonely spot and there pounded up the bones of the dead king into the finest kind of powder. Secreting this about his person, the kahu returned to court and ordered a grand feast to be holden in commemoration of the deceased. Immense preparations were made, and the chiefs from far and near were invited to attend. The night before the feast the kahu quietly, and unobserved, mixed the powdered bones of the dead king in the poi prepared for the morning’s feast. At the close of the meal the following day the kahu was asked by the chiefs present if he had faithfully executed the wishes of the late king regarding his bones. With conscious pride at his successful device, he pointed to the stomachs of the assembled company and replied that he had hidden his master’s bones in a hundred living tombs. The legend does not say how the guests liked their repast, but the kahu was greatly applauded.”
MOOLELO O KUALII.
MOKUNA I.
KO KUALII ANO A ME KANA HANA.
Ma na kaao a me na moolelo, ua nui na alii i komo ole iloko o ka papa hoonohonoho mookuauhau mai a Opuukahonua mai a hiki ia Liloa, a ma ia hope mai a hiki ia Kamehameha. O Kualii aole oia i ikeia ma ka papa hoonohonoho mookuauhau o na ’lii, aka, ua kamailio mau ia nae kona moolelo no kona ano, kana mau hana. Ua oleloia o Kualii he alii no Hawaii nei, a o kekahi ano ona, he akua ka mea nona mai kona ike, a he akua maoli no o Kualii ma kekahi ano i kekahi manawa.
He alii kaulana o Kualii, no ka ikaika a me ke koa; ua lanakila mau oia iloko o na hoouka kaua maluna o kona poe enemi; a ua kaulana oia no kona puni kaua. Ua oleloia o Kualii, ua hoomaka kona kaua mai ka manawa kamalii mai a hiki i kona hoomakua ana. A eia ka mea kupanaha no Kualii; i ka manawa i elemakule ai oia, a hiki ole ke hele, alaila, kauoha ae la oia i kona mau kanaka e ka i koko. A e like me ka makemake o Kualii, a pela i hana aku ai kona mau kanaka.
A i ka hoouka kaua ana o Kualii ia Oahu nei me na ’lii o Koolauloa mai, i ka manawa mahope mai o ko Kakuhihewa noho alii ana no Oahu nei, a i ole ia, i ka manawa paha mamua aku o ko Kakuhihewa noho alii ana, (aole nae i maopopo ka manawa). A i ka hoouka kaua ana i ke kula o Keahumoa ma Honouliuli, Ewa, ma ke koko kona laweia ana, i auamoia e na kanaka. Aka, ma ia hoouka kaua ana, ua hoomoe wale ke kaua, a hui na puali elua, a hoopau wale.
O ka nui o na kanaka o Kualii ma ia hoouka ana, ekolu mano, ua like me umikumamalua tausani, a o ka nui o na kanaka o kekahi kaua ekolu lau, ua like me hookahi tausani elua haneri. A penei ka moolelo no ia hoouka kaua ana i hoopau wale ai.
O Kapaahulani ka mua, a o kona kaikaina o Kamakaaulani, he mau kanaka imi haku laua, a na laua i haku i mele, a holo, hooili i ka inoa no Kualii. I ka manawa nae i haku ai ua mau kanaka nei a holo ke mele, alaila, kuka ae la laua i mea e pono ai ia laua ke hana, a i mea e loaa like ai ia laua like ka pomaikai.
A penei ka laua olelo ana, oiai o laua wale ma ke kaawale, mamua o ka puka ana o ua mele nei ma ke akea: “He nani ia, ua haku ae nei kaua i keia mele a holo, alaila, e hele oe (Kamakaaulani) a hooili aku i ka inoa no Kualii, a owau hoi (Kapaahulani) e kii wau a kela alii, e lawe mai e kaua ia Kualii. Aia a maopopo ia kaua kahi e hoouka ai ke kaua, alaila, malaila oe e lawe aku ai ia Kualii, alaila e pee oukou ma ka nahelehele, e hoailona oe i kekahi mea au e waiho ai ma ke alanui, i maopopo ai ia’u aia oukou malaila, alaila, e ku no wau a kahea aku i ke mele a kaua e hana nei.” A holo ka laua olelo, alaila hooili aku la o Kamakaaulani i ke mele a laua i haku ai, a lilo iho la ia he inoa no Kualii.
He mau manawa he loihi ma ia hope mai, alaila, kuka hou ae la laua i ka manawa e hookoia ai ka laua mea i kuka mua ai. A penei ka laua olelo kuka hope, oiai o laua wale.
Kamakaaulani: “E hele oe a ke alii o Koolauloa, lawe mai oe, a ma ke kula o Keahumoa, malaila makou e pee ai, alaila, i hele mai oukou, a i ike oe i ka lai i nipuu ia, a me ka hiu ia aholehole e waiho ana maluna o ka puu ainako, alaila, e manao oe, o makou ia, alaila, e ku ae no oe a kahea ae i ua mele la. Aia nae a hiki i na po i o Kane a ao ae, e loaa no makou ma ke kula o Keahumoa.” A holo ka laua olelo, alaila, hele aku la o Kapaahulani e launa me ke alii o Koolauloa.
I kekahi manawa o Kapaahulani ma Waialua, oiai e noho ana ke alii o Koolauloa malaila ia manawa, hoolauna aku la o Kapaahulani i ke alii, me ke koi aku e kii e kaua ia Kualii.
I kekahi ahiahi, i na kahuna a ke alii e nana ana i na ouli o ka lani, i mea e maopopo ai ko lakou lanakila ana maluna o Kualii, aka, i ka nana ana a na kahuna kilokilo lani, ua maopopo, aole e lanakila ana ko lakou puali maluna o Kualii. A lohe aku la o Kapaahulani i keia olelo a na kahuna a ke alii o Koolau, alaila olelo aku la oia i kekahi kamaaina e pili ana i ke alii: “E hele oe a ke alii, e hai aku oe i ka’u olelo ua lalau ka ike a na kahuna a ke alii.”
A no keia olelo a Kapaahulani, alaila, laweia aku la ka lohe o keia olelo imua o ke alii, a hai ia aku la me ka i aku nae: “E ke alii, ua olelo mai nei kela kanaka (Kapaahulani) ua lalau ka ike a na kahuna au.” I mai la ke alii: “E kii oe i ua kanaka la, e hele mai e olelo i kana mea i kamailio mai nei ia oe.”
Alaila, kiiia aku la o Kapaahulani, a laweia mai la imua o ke alii, ninau aku la: “He oiaio anei, ua olelo mai nei oe, ua lalau ka ike a kuu mau kahuna?” I aku la o Kapaahulani i ke alii: “Ae, he oiaio, ua lalau ka ike a ko mau kahuna; aka, ma ko’u ike ma ko’u ano kahuna nui, e like me ka mea i aoia ia’u mai ko’u mau kupuna mai a hiki ia’u, he lalau io no ka ike a ua mau kahuna nei a ke alii.”
A no keia mea, olelo aku la ke alii ia Kapaahulani: “Pehea hoi kau ike? E pono ke olelo mai.”
Olelo aku la o Kapaahulani i ke alii: “O ka’u ike, ina e kii kakou e kaua ia Kualii, alaila, e lanakila no kakou maluna o ia kaua. Ke manao nei wau, ina e kii kakou i ka la apopo ia Kualii, a i halawai kakou me ke kaua i ka ehu kakahiaka, hoomoe wale ke kaua i ke awakea. A ina hoi i halawai kakou me ke kaua i ke awakea, alaila, hee ia kakou i ka ehu ahiahi.”
A no keia mea, hoolale ae la ke alii i na puali koa he ekolu lau (umi kumamalua haneri), ka nui o na koa, e hoomakaukau no ka hele i ke kaua. Ma ia po, hele ae la lakou a uka o Lihue, a malaila mai a iho i Honouliuli, a hiki lakou i ke kula o Keahumoa, oia ka hoomaka ana mai a ka la e puka. Aia hoi ike aku la o Kapaahulani i ka hoailona a laua i a’oa’o ai; ia manawa, lele mai la o Kapaahulani a mamua o ka pu kaua o ke alii, a olelo aku la i ka huakai imua o ke alii: “E Nuunewa (ka pukaua), ua puni kakou i ke kaua, manao mai nei hoi na kakou ke kaua e hiki mua ianei, eia ka e puni koke ana kakou i ke kaua. Nolaila, e kuu ae wau i kuu pule a i maikai kuu pule i keia kakahiaka, pakele kakou, aka, i kuu wau i kuu pule, a i ino kuu pule i keia la, pau kakou i ka make.”
A no keia olelo a Kapaahulani, olelo ko’a mai la na kahuna o ke alii me ka i mai: “He mea kupanaha! Olelo mai nei hoi oe ia kakou, aole kakou e puni ana i ke kaua, na kakou ke kaua e hiki mua ma keia wahi; eia ka hoi, ua puni iho nei kakou i ke kaua.”
I mai ke alii: “Ua oki ka oukou olelo, ua kuu ae nei kakou i ke ola, a me ka make o ka puali ia ia nei. Nolaila e pono paha kakou e hoolohe i ka ia nei olelo. A ina he oiaio ka ia nei e olelo nei, ua puni ka kakou i ke kaua, alaila o kona pono no hoi ia a me kona waiwai; aka, he wahahee na ia nei, alaila, eia kuu olelo paa maluna o ia nei: e make ia nei, a make mai me kona hanauna, o ka ohi no ia o ka make a hiki i kona poe hoaikane mai.”
Ia manawa, ku ae la o Kapaahulani imua o ka huakai, a pule aku la, ma ke mele a laua i haku ai me kona kaikaina.
MOKUNA II.
KA PULE ANA A KAPAAHULANI.
He elele kii na Maui,
Kii aku ia Kane ma, laua o Kanaloa;
Ia Kauakahi, laua o Maliu.
Hano mai a hai a hai i ka pule,
Hai a holona ka Hapuu e Kalani. 5
Ka makau nui a Maui,
O Manaiakalani kona aha,
Hilo honua ke kaa.
Hauhia amoamo Kauiki;
Hanaiakamalama. 10
Ka maunu ka alae a Hina.
Kuua ilalo i Hawaii,
Kahihi kapu make haoa,
Kaina Nonononuiakea
E malana i luna i ka ili kai. 15
Huna e Hina i ka eheu o ka alae,
Wahia ka papa ia Laka,
A haina i lalo ia Wakea.
Ai mai ka ia, o ka ulua makele,
O Luaehu, kama a Pimoe, e Kalani e. 20
O Hulihonua ke kane,
O Keakahulilani ka wahine;
O Laka ke kane, o Kapapaiakele ka wahine;
O Kamooalewa ke kane,
O Nanawahine kana wahine; 25
O Maluakapo ke kane,
O Lawekeao ka wahine;
O Kinilauaemano ke kane,
O Upalu ka wahine;
O Halo ke kane, o Koniewalu ka wahine; 30
O Kamanonokalani ke kane,
O Kalanianoho ka wahine;
O Kamakaoholani ke kane,
O Kahuaokalani ka wahine;
O Keohokalani ke kane, 35
O Kaamookalani ka wahine;
O Kaleiokalani ke kane,
O Kaopuahihi la ka wahine;
O Kalalii la ke kane,
O Keaomele la ka wahine; 40
O Haule ke kane,
O Loaa ka wahine;
O Nanea ke kane,
O Walea ka wahine;
O Nananuu ke kane, 45
O Lalohana ka wahine;
O Lalokona ke kane,
O Lalohoaniani ka wahine;
O Hanuapoiluna ke kane,
O Hanuapoilalo ka wahine; 50
O Pokinikini la ke kane,
O Polehulehu la ka wahine;
O Pomanomano la ke kane,
O Pohakoikoi la ka wahine;
O Kupukupunuu la ke kane, 55
O Kupukupulani ka wahine;
O Kamoleokahonua ke kane,
O Keaaokahonua ka wahine;
O Ohemoku ke kane, O Pinainai ka wahine;
O Mahulu ke kane, 60
O Hiona ka wahine;
O Milipomea ke kane,
O Hanahanaiau ka wahine;
O Haokumukapo ke kane,
O Hoao no ka wahine; 65
O Lukahakona ke kane,
O Niau ka wahine;
O Kahiko ke kane,
O Kupulanakehau ka wahine;
O Wakea la ke kane, 70
O Papa ka wahine.
Hanau ko ia ka lani he ulahiwa nui.
He alii o Pineaikalani, ko kupunakane;
Hanau ka lani he alii;
Hua mai nei a lehulehu; 75
Kowili ka hua na ka lani;
Lele wale mai nei maluna.
Ka leina a ka lani weliweli.
He alii pii aku, koi aku, wehe aku,
A loaa i ka lani paa ke alii. 80
E Ku e (Kualii), he inoa.
Ina no oe, i ona?
O Ku o ke koi makalani!
Kakai ka aha maueleka,
Na Ku! kohia kailaomi e Ku! 85
Kai Makalii, kai Kaelo,
Kai ae Kaulua.
Ka malama hoolau ai a Makalii
O ke poko ai hele, ai iwi na.
Ka pokipoki nana i ai ka iwi o Alakapoki-e 90
O ka makua ia o Niele o Lauineniele,
O kanaka o ka wai.
O Ku, ke alii o Kauai.
O Kauai mauna hoahoa,
Hohola i lalo o Keolewa. 95
Inu mai ana Niihau ma i ke kai-e.
O Kiki ma ka kai Keolewa.
O Kamakauwahi ma ka kai luna e
O Hawaii.
O Hawaii, mauna kiekie. 100
Hoho i ka lani Kauiki;
Ilalo ka hono o na moku,
I ke kai e hopu ana
O Kauiki.
O Kauiki i ka mauna 105
I ke opaipai, e kalaina e hopu ana—
O Kauai.
O Kauai nui kuapapa,
Noho i ka lulu o Waianae,
He lae Kaena, 110
He hala o Kahuku,
He kuamauna hono i kehau Kaala,
Noho mai ana Waialua i lalo-e—
O Waialua ia.
O Mokuleia, Kahala ka ipu, 115
Ka loko ia mano lalawalu,
Hiu lalakea o Kaena,
Mano hele lalo o Kauai-e—
Olalo o Kauai, kuu aina,
O Kauai—. 120
Ke holo nei Ku i Kauai
E ike i ka oopu makapoko o Hanakapiai.
Ke hoi nei Ku i Oahu-e—
I ike i ka oopu kuia, ia
Hilahila o Kawainui 125
E lana nei iloko o ka wai.
A pala ka hala, ula ka ai-e—
He hailona ia no Ku,
Ua pae mai-la-o Kauai!
O Kauai nui moku lehua, 130
Moku panee lua iloko o ke kai,
Moku panee lua ana Tahiti,
Halo Tahiti ia Wakea ka la,
Kolohia kau mai ana Kona i ka maka,
Hooulu ilalo o Kumuhonua, 135
O nakeke ka papa i Hawaiiakea.
O kuhia i ka muo o ka la;
Kau mai ana Kona i ka maka—
Ke kau la Kona,
Ke moe la Kohala. 140
O Tahiti! Ia wai Tahiti?
Ia Ku no.
O Tahiti moku kai a loa,
Aina a Olopana i noho ai.
Iloko ka moku, iwaho ka la; 145
O ke aloalo o ka la ka moku ke hiki mai.
Ane ua ike oe?
Ua ike.
Ua ike hoi wau ia Tahiti.
He moku leo pahaohao wale Tahiti. 150
No Tahiti kanaka i pii a luna
A ka iwikuamoo o ka lani;
A luna, keehi iho,
Nana iho ia lalo.
Aole o Tahiti kanaka; 155
Hookahi o Tahiti kanaka, he haole.
Me ia la he akua,
Me a’u la he kanaka;
He kanaka no.
Pai kau, a ke kanaka hookahi ia e hiki; 160
Hala aku la o Kukahi la o Kulua,
O Kukahi ka po, o Kulua ke ao,
O hakihana ka ai;
Kanikani ai a Manua.
Hoolono mai Manuolanakila, 165
Malie ia wai lanakila?
Ia Ku no.
Ilaila ka ua, ilaila ka la;
Ilaila ka hoku Hikimakahano he alii.
O Kaulakahi ka la, 170
Kaupukahi ka la,
O Puna, o hooilo, o Hana, o lanakila,
O Hooilo, ua ino Pele.
O ka makani! Ia wai ka makani?
Ia Ku no. 175
Puhia ka makani a Laamaomao,
Ke ahe koolauwahine ka makani o lalo
O Kauai ka’u i ike,
O ke kiu ko Wawaenohu,
O ka hoolua ko Niihau, 180
O ke kona ka makani ikaika,
O ka aoa ka makani ino,
Ka makani halihali wai pua kukui,
I lawe ia la e Lonomuku,
Pa ilalo o Hanae 185
Oia koolauwahine o lalo o Kauai
E pa ka i Wailua la la.
O ka hoku! ia wai ka hoku?
Ia Ku no.
Iluna ka ua o Puanalua 190
Ku i ke kao Maaiku hoolewa
Ka wae o ke kaina,
Oiliili lupea na hoku mahana elua.
He ua kona me ka makani,
Ku i ke kao Maaiku hoolewa 195
Ka wae o ke kaina
O ka ua, ia wai ka ua?
Ia Ku no.
I moea ka ua i Kunaloa,
I pakakahi ka ua i ka ili, 200
Iliki ka ua i Kananaola,
Pahee Mahiki ke ka la,
Ua lu ia ka ua e Hina,
Haalulu ai lalo o Maheleana.
O ka punohu o ka ua kai Kahalahala, 205
O ka pokii o ka ua,
E ua ka i ka lehua la,
O ka la, ia wai ka la?
Ia Ku no.
I puka ka la ma Kauiki, 210
Hawewe ka la i ka Upilialoula,
Ke kohokoho la kamalii,
Ke na’u na’u la ka la,
Ka la kieke pua o Hilo,
O ke kua o ka la kai hulihia iluna, 215
O ke aloalo o ka la kai lawea ilalo,
O ka malu o ka la kai kaa iloko,
O ke aka o ka la ke hele nei maluna o ka aina
A kau aku i Lehua la la.
O ke kai! ia wai ke kai? 220
Ia Ku no.
I nui mai kai i Tahiti,
I miha kai i ka aina,
I lawea kai i ka lima,
I hiki ke oho i ke kai, 225
I ehu ke oho i ke kai liu,
I pala ke oho i ke kai loa,
I lelo ke oho i ke kai kea.
He kai kuhikuhinia ko ka puaa,
He kai lihaliha ko ka ilio, 230
He kai okukuli ko ka moa,
He kai ala ko ka anae.
He kai hauna ko ka palani,
He kai heenalu ko Kahaloa,
He kai hului ko Kalia. 235
He kai hele kohana ko Mamala,
He kai au ko Kapueone,
He kai kaha-nalu ko Makaiwa,
He kai ka anae ko Keehi,
He kai elemihi ko Leleiwi, 240
He kai awalau ko Puuloa,
He kai puhi nehu, puhi lala,
Ke kai o Ewa e noho i ka lai nei,
Na Ewa nui a Laakona,
Ku i ke alai ka ua i ka lani, 245
Kai apukapuka Heeia,
He kai ohee ko Kapapa,
He kai oha i ke Kualoa,
He kai aai ko Kaaawa,
He kai ahiu ko Kahana. 250
I wehe kai ia Paao,
Ikea Paao i ka waihi,
Ikea ka hiwa mai lalo Kona,
O ka Hiwa ia, mai lalo Kona,
He a’u he koi, he aha he pale, 255
E kii e hoa e lanalana,
E kua i kumu o Tahiti-e,
O ua mai Hilo.
Ke kuee nei na opua ua o Maheleana-e,
O ua mai kanakea, 260
Ilaila ka ua a malie,
Lola loa ai ka makani,
Haiki ka make a ka ua,
Hakookoo ana Mahiki i ka puukolea,
Aia Mahiki ke ka la. 265
I loko o keia wa a Kapaahulani e heluhelu la i keia pauku, i mai la ka pukaua o Kualii iaia: “E apa ana kakou i keia kaua i ke aha? Kai noa he hoouka ae ka kakou i keia wahi kaua uuku.” Ia manawa olelo aku o Kamakaaulani, ke kaikaina o Kapaahulani, i ka pukaua: “E kali paha ka hoouka o ke kaua, ke loaa mai la hoi ka inoa o ke alii; nolaila e pono kakau ke kali aku; ina i hana mai kela i ko Kualii mau kupuna mai ka po mai a hiki ia ianei (Kualii) alaila e hookuu aku, aole e kaua.” A e like me ka olelo a Kamakaaulani, pela no o Kualii i hoolohe ai. Aka, o Kapaahulani, aole oia i hooki i kana hana ana i keia mele, ka mea i kapaia he pule.
O Opuukahonua, o Lolomu, o Mihi,
O Lana ka wahine.
Noho Wakea noho ia Papa,
Noho ia Kanananuukumamao,
Hanau ka naupaka, ku i ke kahakai, 270
O Ohikimakaloa ka wahine,
O Hoopio, o Hulumaniani,
Ku i ka ena, anaia ilalo.
O Mehepalaoa,
O Naholo, 275
Mehe kai olohia a Manu,
Oia alakai honua Ku.
O Lanipipili, O Lanioaka,
O Lanikahuliomealani,
O Lono, o Hekilikaaka, 280
O Nakoloailani,
O Kailolimoana, O Waia,
O Hikapoloa,
O Kapoimuliwaa,
O Kane, 285
O Ahulukaaala,
O Kaneikamakaukau,
Alua anahulu wau ia oe e Ku-e;
E Kualii.
Eia ke paia ai o Kapaau, 290
He kanaka o Wawa kai kapua.
Kea pua ko o Hawi,
Eia ke puhi kukui ai o Kukuipahu,
Ka wahine wahaula ke ai i ka ina o Makakuku,
Eia ke kanaka pii pali 295
Haka ulili o Nanualolo,
Keiki kia manu-e—
Kau kia kia manu o Lehua.
O Kuku, o Aa, o Naio,
O Haulanuiakea ke koi, o Hinaimanau; 300
O Paepae, o Manau ka wahine,
Hanau ka naenae noho kuamauna
Ka hinihini kani kuaola,
Hakina iho i ka wae mua,
O Molokai ua naha ke ’na, 305
Haalele aku Kanaloapuna,
Kanaloa a Waia,
O Make holo uka,
O Make holo kai.
Hoonalulu ana Luukia, 310
Hoopailua i ka iloli,
I ke kauhua o ke kamaiki
Hanau ka ieie hihi i ka nahele,
O Makaaulii kana wahine.
Hanau ka lupua me ka lau lama, 315
Ku i ke opu o Lono.
O Kapolei ka wahine,
O Ku kaikaina i hope ka lanalana,
O Kukonaihoae, o Ku,
O ke kai mahuehue, 320
Mehe kai e haa aku ana Ku.
Eia ka wahine peeki
Uhi lepo o Keaau,
Ka umeke hoowali ’na lepo,
Mehe hako la ke ala, 325
Eia na huakai hele
Alanui ka kanaka.
Wali ai ka lepo o Mahiki,
I ka paala a ka wawae.
O Kapapaiakea, o ka nalu o ka inaina, 330
O Kauhihi i kana wahine,
Hanau koa waa ku i ka nenelu,
Kalaia ka ipu i ke kai aleale,
Kalaia o Hinakapeau,
Loaa mai o Ukinohunohu la, 335
Ukinaopiopio, o Moakueanana,
O Kalei, o Keelekoha,
O ke ’kua maka holo lalo,
O ke kau i luna Kahualewa,
Ako lipoa o Kanamuakea, 340
O ke kai akea
O ka moana akea.
O Hulukeeaea
O Hauii, o Hauee,
O Hauii nui naholoholo, 345
O Hauii kai apo kahi,
Kai humea mai ko malo e Ku.
No Ku ka malo i ke kaua haa oe.
Oia i luia, ka umu mehe awai la.
Eia ka uhuki hulu manu, 350
Kau pua o Haili,
Na keiki kiai pua,
Ka lahui pua o lalo.
Eia ka wahine ako pua,
Kui pua, lei pua, kahiko pua o Paiahaa, 355
Ke uhai mai nei i ke ’kua,
A pau mehameha Apua.
Kauia ka makani, hiamoe-la-e—
Moe ua makani, hiamoe la la-e
I ka papa o Kukalaula. 360
O Uliuli, o Maihea,
O Kahakapolani ka wahine,
O Kaukeano, o Mehameha,
O po ka lani i ka ino;
He ino ka lani ke wawa nei ka honua, 365
I ka inaina o kalani.
Hoonaku, hookaahea, hoowiliwili,
Hoonahu, hoomamae,
Hookokohi ana iloko o Hinaiaeleele.
Hanau ka maua Ku i ka nahele, 370
Hanau ka ouou kani kuaola,
Puka ke kamahele
Ku i ke alo o ka hakoko.
He pukaua na ke alii, he kaua.
He wai kaua o Ku no ke alii, 375
He kaua na Ku,
E uhau ana iluna o Kawaluna.
Ihea, ihea la ke kahua,
Paio ai o ke koa-a?
I ka i kahua i Kalena, 380
I Manini, i Hanini
I ninia i ka wai akua,
I ko hana i Malamanui
Ka luna o Kapapa, i Paupauwela,
I ka hilinai i ke kalele, 385
Ka hala o Halahalanui maauea,
Ke kula ohia ke Pule-e,
Ke ’kua o Lono o Makalii
Ka lala aalao Ukulonoku,
No Kona paha, no Lihue. 390
No ka la i Maunauna,
No ka wai i Paupauwela,
I ulu haa lilo i Nepee,
A ka hauna o Aui.
Kikomo kahuna i kakua laau, 395
Komo Ku i kona ahuula,
Ka wela o ka ua i ka lani,
Ka la i Kauakahihale,
Ula ka lau o ka mamane,
Ke koaie o Kauai; 400
He pili kai ihi ia e Ku,
Ka aloalo o Kamaile,
Ka nalu kakala o Maihiwa,
Pania ka wai i Halapo,
Ka naha ilalo o Eleu. 405
Huki kaua a moa i ka lani,
Me he hee nui no kuahiwi;
Ka hee na o Hilo ia Puna,
Aia ma Hilo Peahi;
Ula ka wai i Paupauwela, 410
Ke kilau o Malamanui,
Ka moo kilau i Kapapa.
Kui ka lono ia Haalilo,
Haua aku la ko kaina;
Hahaki Haalilo i ka manawa; 415
I kai muku kahuna ia Ku;
I la ka mawa ia Ku,
I keiki a Haalilo.
Eia Malanaihaehae,
Kama a Niheu kalohe, 420
Ke pani wai o Kekuna,
He mee nei no ke kanaka,
Ke pu nei i ka aahu,
Ke lapa nei i ka lauu,
Ka laulau o ka palau, 425
Eia Haalilo-e!—
O Ku no ke alii.
Aloha kukui peahi i na leo paoa;
Ua oa ka maka o ka ilima make,
Nonu i ka malama o Makalii; 430
Ia Makalii la pua ke koolau,
Pau i ke hau o Maemae.
He mae wale ka leo o ke kai o lalo,
Hoolono uwahi o Malamanui,
Ia ai ku i ka uwala, 435
Kauwewe kupukupu ala o Lihue.
Kupu mai nei ka manawaino e Ku-e
Hanau mai a me Kalani wale la;
O Ku no ke alii.
He pu hinalo no Ku i Kamakoa, 440
Oi lele Ku i ka pali,
Mai pau Ku i ke ahi,
O keaha la kau hala e Ku?
O ke kua aku i ka laau,
O ka luukia ana o ka pau, 445
O ke ahina ana o ke oa,
O ko Ku ia o kona hoa haele
Kaua i ka la.
Aai ai Ku i ka unahi pohaku,
Ola Ku i ka ipu o Lono 450
I ka ipu a Kupaka,
O Ku no ke alii.
O Kailua makani anea oneanea,
Makani aku a Hema,
He mama wale ka leo ke uwalo mai-e— 455
E o ianei o Kalahuimakani,
E ku mai oe i ka hea i ka uwalo,
Mai hookuli mai oe;
O ke kama hanau
O ka leo kai lele aku la i waho, 460
Kai no i waho ka paio,
Pale aku la ilaila;
Hoio mai ika hale liliia,
Mehe leo la ko ka aha,
Ke kaunuia la ka moena, 465
Ke kapa me ka aahu,
Ke hea wale la i ka uluna-e
Aole ia he kanaka.
O maua no na kanaka.
I keia manawa, a Kapaahulani i hea ai: “E ku mai oe i ka hea, i ka ualo, mai hookuli mai oe.” Ma keia kaukau ana, ia manawa ku mai la o Kualii me ka paa i ke koko; na Kualii i ku mai, hele pu mai la me na koa o na aoao elua o ko Kualii puali no; i nana aku auanei ke kaua o Koolauloa mai, aole i kana mai a ka nui o ke kaua a Kualii. Ia manawa, iniki aku, iniki mai ka puali o Koolauloa mai, me ka olelo iho: “Ike wale ke kahuna; eia ka ua puni io kakou i ke kaua.” Alaila ia wa, ke nalu la na pukaua o ko Koolauloa kaua mai i ka pilikia.
I kela manawa a Kualii e amo ia la iloko o ke koko, aole nae i hooki o Kapaahulani i kona kahea ana i ka inoa o Kualii, nokamea, o kana kahea ana mai no mai kinohi mai, o kana hea iho la no ia me ka hoomaha ole a hiki i ka hui ana o na kaua elua.
Ia Kualii i kela manawa, hea mai la o Kapaahulani ma ka hoohalike ana ia Kualii i mea e like ai, aole nae he mea e like ai. Aka, o ka mea i like ai o Kualii ma ka hoohalike ana, o Keaweikekahialiiokamoku ke alii o Hawaii. Nokamea, ua oleloia, he akua o Kualii. Ina e hele o Kualii mai Kahaluu aku a hiki i Waialua, maloko o ke kai, alaila maloo ke kohola.
A o Keaweikekahialiiokamoku hoi, ina e holo oia me kona mau kanaka i ka lawaia, a ina i makewai na hoewaa, alaila, olelo aku ia Keawe: “E! makewai makou.” Alaila ukuhi ae la na hoewaa i ke kai iloko o ka waa, alaila hoi ala mai la hoi o Keawe, mai luna mai o ka pola o na waa a noho i ka noho-ana, hoolei loa na wawae iloko o ke kaina liu, alaila, ua manalo koke ke kai, a lilo iho la i wai no na hoewaa; pela i lilo ai o Kualii i mea like me Keaweikekahialiiokamoku.
Eia malalo iho ke mele o ia ano:
Aole i like i ka hala wili, 470
Ke naio laau kekee,
Ka auka a hihi ku makua ole,
Ke kawakawa i keekeehia,
Ka hinahina i ka makani
Hele ana e hio, e hina-la— 475
Aole i like Ku.
Ua like paha ka ohia,
Ka lehua i ka wao eiwa,
Ka laau hao wale ku i nahelehele,
Aole i like Ku. 480
Aole i like i ka ekaha,
I ka ekaha ku i ka moena,
Me ke Kiele, me ke ala,
Me ka olapa lau kahuli,
Me ka pua mauu kuku, 485
Hina wale, hina wale-la—
Aole i like Ku.
Ia ua hoohali kehau,
Mehe ipu wai ninia la,
Na hau o Kumomoku; 490
Kekee na hau o Leleiwi,
Oi ole ka oe i ike
I ka hau kuapuu.
Kekee noho kee, o Kaimohola,
O Kanehili i Kaupea-la 495
Aole i like Ku.
Aole i like i ka lipoa,
Ka nanue ai a ka ia,
Ka lipahapaha o Waimea,
Ka limu kau i ka laau, 500
Ka elemihi ula i ka luna o Kaala-la
Aole i like Ku.
Aole i like i kukui,
I kukui ili puupuu,
Ili nakaka i ka la, 505
Mehe kanaka inu i ka awa la,
Ka mahuna o kukui o Lihue la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ke aalii,
Ka poholua laau ala, 510
Ka maile hoe hoi i Maoi,
Ke kaluhea o Kawiwi la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ke kokio,
I ka hahaka pua maoia, 515
Ke kahuli pua i ka paka-la.
Aole i like Ku.
Aole i like i ke kawau,
I ke kalia ku ma ka waha,
Ai mai ka mahele he kanaka, 520
He moku, he au, he aina la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka naia,
I kona ihu i kihe i ke kai,
Kona kino i kai; o ka mano la 525
Aole i like Ku.
Aole i like i ke kokio
I ka hawane, ai pua lehua
Ka oo, manu i Kaiona-la
Aole i like Ku. 530
Aole i like i ka puaa,
I ka weke lao a ke akua,
Ka ulu kanu a Kahai;
Oi ole ka oe i ike,
Ka wahine pau mao 535
I ka luna o Puuokapolei-la?
Aole i like Ku.
Aole i like i ka wiliwili,
Kona hua i kupee ia
Ka oiwi ona i hee-a, 540
Kona kino i kai o ka nalu la, heenalu,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka pa a ka makani,
E nu ana i ke kuahiwi,
Kakoo ana ka hale o Koolau, 545
Lawalawa ana a hina i ka makani,
Ka mokoi hoolou a ka lawaia,
Ka pa o Manaiakalani-la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka mamaki, 550
I ka hialoa maka o ka nahele,
Ka maka kohikohi laalaau;
Ke a maka ulii, maka ehu,
I ehu i ke alo o Kuehu,
I ke ala ihi, i ke alaloa, 555
I ke alaloa e heleia la-la,
Aole i like Ku.
Aole i like i na laki,
I ka laki pala o Nuuanu,
I heheia e ka ua e ka makani a helelei. 560
Ka laki pala i ka luna i Waahila-la.
Aole i like Ku.
Aole i like i ka Waahila.
Ia makani anu o Kahaloa,
E lu ana i ka pua kou, 565
E kui ana a paa ia,
E lei ana i ke kai o Kapua-la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka maniula,
Ma ke kia ula o na manu la, 570
Me ka pa lei o ka hala-la,
Me ka pua o ke kaa,
Lau kani o Ku-la
O Ku no ke alii,
Aole i like Ku. 575
Aole i like i ka makole,
Ia laau kewai nui,
E hihi ana e ka lihilihi-la
Aole i like Ku.
Ua like; 580
Aia ha kou hoa e like ai,
O Keaweikekahialiiokamoku,
O Keawe, Haku o Hawaii-la.
He awaawa hoi ko ke kai,
He mananalo hoi ka wai, 585
He welawela hoi ko ka la,
He mahana hoi ko kuu ili
Ko kuu kane o Nininini ke wai
O Pulele la. Ua like?
Aole i like Ku. 590
Aole i like nei lani,
I ka hoohalikelike wale mai;
He kanaka ia,
He akua Ku,
He ulele Ku mai ka lani, 595
He haole Ku mai Tahiti,
He mau kanaka ia eha.
Ewalu hoi nei kanaka,
O Ku, O Lono, O Kane, O Kanaloa,
O Kanemakaiahuawahine, 600
O Haihaipuaa, Kekuawalu la,
Ua like.
O Kona la, ua wela ka papa,
Ua keehu o ka la,
Ua wela ka hua o Umulau, 605
O Kalanipili, o Hooilo,
E a’e, e puka ae ka la;
Ka mana o Kuleonui
Haawia mai ai ka la;
Mahana ai na ’lii aua o Kona. 610
[Ua loaa keia malalo iho, mai a S. M. Kamakau a i ke Kuokoa, ma ka malama o Mei, 1868, ma ke ano he panina no ke mele maluna ’e, a oia nohoi ka “hapa i kakau ole ia” i oleloia e C. J. Lyons iloko o kana (ame ka Lunakanawai L. Andrews) unuhina o ke Mele o Kualii, i hoolahaia ’i. Ua hoakaka o Fornander ia mea ma kana Buke Pol. Race, Buke II, aoao 284, aka, aole nae i hoopili mai i ua mea la me kekahi unuhina ano okoa ae, ma kana hoopuka hou ana i ua Mele la, ma ke ano he Pakui no ua Buke II la, mamuli hoi o kona kanalua i ka oiaio o ia mea. Me ke kanalua ole i kona manao ma keia ninau, e lilo ana ia mea maanei i keia wa a ma kekahi wa aku paha mahope, i kakoo ikaika i ka inoa ame ke kaulana o Kualii, ma o kekahi mea kakau moolelo la o kona lahui ponoi.—Luna Hooponopono.]
HE MELE NO KUALII.
Akahi kalani, alua kalani,
Akolu kalani, aha kalani,
Alima kalani, aono kalani,
Ahiku kalani, awalu kalani,
Aiwa kalani, umi kalani ia Ku. 5
Ia Kuikealaikauaokalani, a puni.
Akahi koa, alua koa,
Akolu koa, aha koa,
Alima koa, aono koa,
Ahiku koa, awalu koa, 10
Aiwa koa, umi koa,
Ia Kalanikahimakaialii,
I ke keiki koa o Maui a puni,
Owa Kauakahi-akahi,
Kuihewa i ka lua-alua, 15
He kolu Kaihikapu-akolu,
He ha Kukawelo-aha,
Lononuiakea i ka lima-alima,
He ono Kahoowaha-aono,
He hiku ai Kapua-ahiku, 20
He like Hoalani-a like,
He iwa kahakai o Hua,
Kuukahakai e paiai a puni
Puni Kahiki ia Kalani.
I ka lele a ke koae nui, 25
A ke koae lele kau maluna.
O Kapiiohookala—ni,
Ua ai oe i ka aina
O Waialua, O Waimea,
O na wai aloha a Kalani, 30
Ua hee Kupihea,
Aia i kai i ka moana,
Nana ka maka i Oahu.
Me he ipuka no ka hale la,
Ke kowa o Pohakea 35
Ke ku a Maunalahilahi,
Ke holo ana i Kaneilio.
Panee la-e-panee,
Panee aku a Waihee,
Pae no i Kapahukukui, 40
Hopu no pahu i ka laau a puni;
Hookaa-la-e-hookaa
Hookaa na waa makai,
Kau oe i Maeaea.
Haawi o Kaweloiki a Aila, 45
O na ai o Kamananui,
O na ai o Palaa.
Kani ko pihe i Nahuina,
Kihewa a Kanealala.
O keiki a Kaiao nui, 50
O ka puaa i ka Moi,
O ka haku-ne i ka nene,
U o ka ua’u, li-o o ka li-o,
A o ka ao, hou ka houhou,
Ke anunu, ka ekekekeiau-e, 55
Awihi ka iole, heo ka pueo,
Owa ka aukuu, aeae Koloa,
O Waikoloa ia Keawewaihe,
Pohakulepo pae mai ka manu,
Iloko o ka poopoo, 60
Ka ao ka ao-e—, ka li-o— ka lio-e.
Kakakai honua, puaoao,
Ai nui, pale kahawai kaakiko e,
Ka makauakahi o Ewa,
Ua puni ka ia o Mokumoa, 65
Ua kau ia i ka nene,
Ua haa kalo, haa nu,
Haa ka ia o Kawelo,
Haa na uala o Pahua,
Haa ka mahiki i Puukea, 70
Haa ka ununu i Peleula,
Haa Makaaho i ke ala,
E Ku-e-ma Kekaha ka ua e Ku,
I ai na ka ia o Maunalua.
Ua nana ia Kekuapololi, 75
Hoae ia i Puuokalalau,
Naueue Koolau,
E Ku e Kalamahaaiakea,
No Kalama no ia aiua,
He aina noho mau i Kailua, 80
Hoomaka lealea aku Waimanalo,
E kii e peku o Kaneohe.
Mai Mahinui a Haakalo-e
A ai o Kuikealaikauaokalani,
Ma ke kua, ma ke alo a puni 85
A Kahiki ia Paumakuakalani,
A Kahiki i Keakeaau o ka lani,
Ia Wakea ka lani, a malu Kahiki,
Malumalu Kahiki.
I ke ao ua o Maheleana-e— 90
Amaama ka Kauai
Ua hiki ma Puna mawaho,
Ma Kau, i Hilo,
Ua ikea ka like o ka aina,
E kekahi alii hua o ka lani, 95
A Keakaliilani o Waipa,
O loohia oe e Kipu, ahiahi o Palaau,
E ke kiu ahiu ilalo o Kahana,
Hoolawa i kekahi alii,
E puni e Kalani-e-ko aina-e— 100
A Kaiwi i Kekuapolo-li—
A ka wai i ke hoomanalo,
Ke kai kalua i ka manawa,
Ka ohe oki i ka ili,
O Ka maka o ka ua o Haao, 105
A ka hee i ka ua alaea o Kii,
A ke kanaka luu hala o Halakua,
Ka wai i ka hee moana
Ka ai ka hoea ana
Ka wai hole a ka ili 110
I ka wai e hookane ana,
Ka hakipuu i ka manawa,
Ka loana o ka aina
Ka awa loha i ka ili
O ka maka i ka ua o Haao. 115
A ka hana i ke ka wailehua o Hilo,
A ka luuluu i ke hoaloha,
A ka puhee miki i kai
A ka aha i ke hili a paa
O ka paa i ka hoolua, 120
O ka hoolua i ka hoonui
Hiki ka pona i o honau,
O ma i ka hookaona,
O ke kaa ma i ka wela
O kai a Alapai inu a maloo 125
Papau kai e Koholalele,
O Malae i ka ie waa,
Me ka ie waa i kai,
O Malae i ka hookahana,
I ka pae puu e loaa, 130
O Keana kai akea,
O ka hoohukuhuku i ka hala lei,
I ka hala lei o Puna.
Uaua hiki kona, iluna ka malie,
Ke hele ae la e Kuhoopepelaualani 135
Hele ae o Kaipunui ko aina-e—
A ka opana i opanaiki
A ka oio e hana, e lomia mai la,
Holo ka oo alahee a ka mahiai,
E mahiai mai la, 140
Holo ka o i ke kia manu,
Ka pili apane o ka nahele
Ua wele i ka la na mauu pili
I ka la o Makalii,
A ka pahukauila i ke kanaka pahipahi, 145
O Wailoa ia i na hoa i ka olelo
O ka hookauna i ka la o lalo he malie.
A ka pupu o ka awa ua o Maheleana-e,
A ka wai i ke hoea ’na
A ke kukui o Hapuu ke hele ia, 150
O ka pupu e loa ke pae ia
O ka punaunu inai o ka nenue
O kuu palauhu wauke
Alai hoihoi o ka makani
A ka wai i ke hooloa 155
A ka pa i na muliwai
I ka mana kai e nui,
Hina kokea i na lua wai
Malino o Hikiau
A Kailikahi i ka ili hoaaloha, 160
Ka aukuu i o Mokupaoa,
Kawaihaipai lehua o ka holo.
A Kealia manu o Anahola
A keena i ke ahu a Kupihea
I kona au. 165
Hele ae o Kaipunui ko aina-e—
A Kaula i ka pali ua o Hanalei.
A ka ha o ka leo
I ka aukai o lalo he malie,
A ka ohiki haehae kapa o Waiolono, 170
A ke kanaka kaha nalu o Makawa.
Hihi na maile, hihi i kai o Kua,
A ka wai kulu i ka wai hoanae
A ka maili i ka ohuku,
O ka ohuku i ke hoolae. 175
A ka hawahawa i ka pili a ka ua
O ka ua pili o Hooilo-e-a,
O Kuikealaikauaokalani no ke ’lii.
O Kawelo-e, e Kawelo-e,
O Kaweloiki puu oioi, 180
Puu o Kapolei-e—
Uliuli ka poi e piha nei—o Honouliuli;
Aeae ka paakai o Kahuaiki—Hoaeae;
Pikele ka ia e Waikele—o Waikele;
Ka hale pio i Kauamoa—o Waipio; 185
E kuu kaua i ka loko awa—o Waiawa;
Mai hoomanana ia oe—o Manana.
He kini kahawai,
He lau kamano—o Waimano;
Ko ia kaua e ke au—o Waiau; 190
Kukui malumalu kaua—Waimalu;
E ala kaua ua ao-e—o Kalauao;
E kipi kaua e ai—o Aiea;
Mai hoohalawa ia oe—o Halawa;
E noho kaua i ka lua—o Moanalua; 195
Hoopiopio hau kaua—o Kahauiki;
Hookeekee lihi kaua—o Kalihi;
E pii kaua i ka lama—o Kapalama;
E nunu a paa hoawe—o Hononunu;
Kiki kuu oho ilaila—o Waikiki; 200
Kike ka hua o ka alae—o Waialae;
He wahine oho lupe keia—o Wailupe;
E pii kaua i niu—o Niu;
He wahine heekoko keia—o Koko;
Ouou ka manu o Kaula—o Kuliouou; 205
Ua puni ka moku ia Ku,
Me he kai la, me he wai la,
Me he kai malu la ka hoi;
Ka poe kou i kai e Kahaloa,
Ku ke koa, ku ka o’a, 210
Ku ka lehua, ku ke alii,
Ku ka hele a maua.
O Kuikealaikauaokalani,
A puni—Amama—ua noa.
A pau keia pule ana a Kapaahulani i keia pule, alaila, hui ae la na kaua elua, a hoomoe wale ke kaua. Ia manawa, haawi ae la kela alii o Koolauloa i kona mau okana Koolauloa, Koolaupoko, Waialua, a me Waianae. A lohe ko Kauai alii i ka oi ana aku o ko Kualii akamai i ke kaua, a me kona lanakila ana ma keia hoouka kaua ana ma Honouliuli i kula o Keahumoa, ia manawa, holo mai la ua alii nei o Kauai e halawai me Kualii, a haawi lilo mai la ia Kauai me Kualii, a lilo ae la na moku a pau ia Kualii mai Hawaii a Niihau.
MOKUNA III.
KAPAAHULANI A ME KONA KAIKAINA O KAMAKAAULANI.
Mahope iho o ka hoouka kaua ana i ke kula o Keahumoa, e like me ka mea i oleloia ma na Mokuna mua, a o Kapaahulani ke kaikuaana o Kamakaaulani ka mea ma kela aoao o ke alii o Koolau mai. Hooili ia aku la ka pomaikai a me ka waiwai ia Kapaahulani, a lilo ae la oia i punahele nui na ke alii; a haawi ae la ke alii i kona mau aina ponoi no ua Kapaahulani nei, a ma ka la o ka hoouka kaua ana, ia lakou i hoi ai a uka o Lihue, hookupu iho la ka puaa, ka ai, a me ka waiwai; a haule lakou nei i lalo o Waianae, hookupu no ka waiwai.
Ia manawa, olelo aku la o Kapaahulani i ke alii: “Ke ai nei au i ka waiwai, ke noho la ko’u kaikaina a me ka’u wahine, me ka ike ole mai i ko’u puu waiwai.” A no keia olelo a Kapaahulani, alaila, wae ae la ka pukaua o ke alii i mau waa, mamuli o ke kauoha a ke alii, e lawe i ka waiwai hookupu na ko Kapaahulani poe. A nolaila, ua laweia ka waiwai maluna o na waa kaulua, a loaa o Kamakaaulani ma Puuloa, a malaila i haawiia aku ai ka waiwai i laweia ai.
A o Kamakaaulani hoi, mamua o ko laua hookaawale ana ia laua, ua kuka mua no laua i kahi e noho ai o Kamakaaulani, mahope iho o ka hoomoe ana o ke kaua; a nolaila no i noho ai o Kamakaaulani ma Puuloa, mamuli o ka laua kuka mua ana. A ma keia hana a laua ua puni na aoao elua ia laua mamuli o ka laua nolu ana.
NO KA HOI ANA O KE ALII I WAIALUA.
Ia Kapaahulani i hoi ai me ke alii i Waialua mahope iho o ka haalele ana ia Waianae, i aku la ke alii ia Kapaahulani: “Pehea na aina a’u i haawi aku ai ia oe i ka la i hoomoe ai ke kaua i kula o Keahumoa?” I aku la o Kapaahulani: “E ke alii, aole o’u manao aina, aole no hoi kekahi mea e ae. Aka, o ka’u mea i manao wale ai he pono i ke alii ke haawi mai, o ka halepapaa ko’u.” A ike ke alii ua pono ka Kapaahulani olelo ma ia mea, alaila, lilo ae la o Kapaahulani i puuku nui no ka halepapaa, ma ka inoa o ke alii.
Alaila, o ka hana a ua Kapaahulani nei, iaia ma ke ano puuku nui no ka halepapaa, o ka hoouna mau i na mea a pau ma ka halepapaa no kona kaikaina no Kamakaaulani. A oia ka hookoia ana o ka laua mea i manao mua ai.
MOKUNA IV.
KA PAPA KUAUHAU O KUALII, MAI A KANE MAI A HIKI IA WAKEA.—Continued.
HUSBAND. KANE. WIFE. WAHINE. CHILD. KEIKI.
Kahai. Hinauluohia. Wahieloa. Wahieloa. Koolaukahili. Laka. Laka. Hikawaolena. Luanuu. Luanuu. Kapokulaiula. Kamea. Kamea. Popomaili. Pohukaina. Pohukaina. Huahuakapolei. Hua. Hua. Hikimolulolea. Pau. Pau. Kapohaakia. Huanuikalalailai. Huanuikalalailai. { Kapoea. { Paumakua. { Molehai. { Kuhelani. Paumakua. Manokalililani. Haho. Haho. Kauilaianapa. Polena. Polena. Hikawainui. { Hanalaanui. { Hanalaaiki. Hanalaanui. Mahuia. Lanakawai. Lanakawai. Kalohialiiokawai. Laau. Laau. Kukamolimolialoha. Pili. Pili. Hinaaiaku. Koa. Koa. Hinaaumai. Ole. Ole. Hinamailelii. Kukohou. Kukohou. Hinakeuki. Kaniuhi. Kaniuhi. Hiliamakani. Kanipahu. {Hualani. {Kalahumoku. Kanipahu. {Alaikauakoko. {Kalapana. Kalapana. Makeamalamaihanae. Kahiamoeleaikaaikupou. Kahiamoeleaikaaikupou. Kapoakaulahailaa. Kalaunuiohua. Kalaunuiohua. Kaheka. Kuaiwa. { Kahoukapu. Kuaiwa. Kamuleilani. { Kukulani. { Hanauea. Kahoukapu. Laakapu. Kauholanuimahu. Kauholanuimahu. Neula. Kiha. Kiha. Waoilea. Liloa. { Pinea. { Hakau. Liloa. { Akahiakuleana. { Umi.
{ Kulamea. Kapunanahuanuiaumi. { Makaalua. Nohowaaumi. { { Keliiokaloa. Umi. { Kapukini. { Kapulani. { { Keawenuiaumi. { { { Aihakoko. { Piikea. { Kumalae. Keliiokaloa. Makuwahineopalaka. Kukailani. Kukailani. Kaohukiokalani. { Kaikilani. { Makakaualii. Makakaualii. Kapukamola. Iwikauikaua. Keawenuiaumi. Koihalawai. Kanaloakuaana. { Kealiiokalani. Kanaloakuaana. Kaikilani. { Keakealanikane. { Kalanioumi. Keakealanikane. Kealiiokalani. Keakamahana. Iwikauikaua. Keakamahana. Keakealani. Kanaloaakapulehu. Keakealani. Keawe. Kaneikauaiwilani. Keakealani. Kalanikauleleaiwi. Keawe. Kalanikauleleaiwi. { Keeaumoku. { Kekela. Keeaumoku. Kamakaimoku. Kalanikupuapaikalaninui. Kekela. Haae. Kekuaipoiwa. Kalanikupuapaikalaninui. Kekuaipoiwa. Kamehameha.
O ka papa mookuauhau mai a Kane mai a hiki ia Kahiko, he iwakaluakumamaiwa hanauna; a mai a Wakea mai hoi a hiki ia Kamehameha, he kanahikukumamalima hanauna; alaila e huipu i ka hanauna mamua aku o Wakea, hookahi haneri me kumamaha hanauna. Aka, aole nae e hiki ke hoomaopopo, he pono io, a he pololei keia mau papa mookuauhau. Pela nae ka mea i ikeia ma ka moolelo o Kualii.
He nui na mookuauhau e pili ana i keia mookuauhau alii, e like me ka papa kuauhau malalo:
KANE. WAHINE. KEIKI.
Kapapaiakea. Kauhihi. Hinakapeau.
Hinakapeau. Ukunohunohu. Ukunaopiopi.
Ukunaopiopi. Maakuanana. Kalei.
{ Kaiakea.
Kalei. Kaeelekoha. { Moanakea.
{ Hulukeeaea.
Kaiakea. Kaehokumanawa. { Hauii.
{ Hauee.
Moanakea. Kauakahikuaana. Kanehoalani.
Iwikauikauanui. Kauakahikuaana. Hauonunaholoholo.
Hulekeeaea. Kahakuakea. Hauiikaiapokahi.
Hauiikaiapokahi. Wahineikapeakapu. { Uliuli.
{ Maihea.
Uliuli. } Kahakapolani. { Kaukeano.
Maihea. } { Mehameha.
Uliuli. Niau. Kahiko.
Kahiko. Kupulanakehau. Wakea.
Ma keia papa kuauhau, he umikumamakahi hanauna mai ia Kapapaiakea mai a hiki ia Wakea. Ua oleloia nae, o ka papa mookuauhau o Kane, a me ka papa kuauhau o Kapapaiakea, na ko Oahu nei poe malama kuauhau ia, a ua ikeia keia mau mahele elua ma ka moolelo o Kualii. A o ka mookuauhau o Opuukahonua a hiki ia Wakea, mai a Wakea a hiki ia Kamehameha, na ko Hawaii poe malama kuauhau ia. A ua ike ia pela ia papa mookuauhau ma ka moolelo o Moikeha. Aka o ka mea i ike mau ia i keia manawa, o ka mookuauhau mai a Wakea mai a hiki ia Kamehameha, mamuli o ka mea i olelo ia e Kalauwalu, a me kekahi poe malama kuauhau e ae, a ma ka hoomaopopo ana i ka oiaio o na mahele mookuauhau, aole he akaka; aka, ma ka nana ana i ka malamaia ana o na mookuauhau me he mea la, ua kaawale ko Maui mookuauhau, a kaawale ko Kauai. Aka, o ko Molokai mookuauhau he okoa. Ma ka malama ana a ko Molokai poe kuauhau, ua oleloia o Hookumukahonua ke kupuna mua o ko Hawaii nei lahui alii. Aka, ma ka manao ana o ka poe kakaolelo, mai a Wakea mai no ka hookumu ana o ka hanauna alii.
MOKUNA V.
NA HOOUKA KAUA A KUALII, A ME NA KAHUA KAUA.
Ua oleloia ma ka Mokuna I ka hoouka kaua ana ma ke kula o Keahumoa, i Honouliuli, ma Ewa, a i ka nana ana i ka moolelo o Kualii ma kela mokuna, ua manaoia oia ka hoouka kaua hope loa a Kualii. No ka mea, ma ka Mokuna II, ua oleloia, ua haawi wale ia mai o Kauai e ko Kauai alii ia Kualii; nolaila, ua hui na moku aina mai Hawaii a Niihau. Pela i manao ia ai, oia ke kaua hope loa a Kualii.
O ka hoouka kaua mua a Kualii i hoomaka ai ke kaua nui ma Oahu, oia ka hoouka kaua ana iluna o Kawaluna maluna aku o Waolani, oia ka luku nui ana i ula pu ai ke pili o Keanakamano. A penei ka moolelo o ia kaua ana:
Eha mau alii o Oahu mamua aku o Kakuhihewa, o Lonohulimoku, oia ke alii o Koolaupoko; a o Lonohulilani, oia ke alii o Koolauloa a me Waialua; o Lonokukaelekoa, oia ke alii o Waianae a me Ewa; o Lonoikaika, oia ke alii o Kona, mai Moanalua a Maunalua.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter IX: Supplementary (1)
0%33 min left in chapter