Skip to content

Chapter XVI (2)

Text size

O Kahikahonua ia Elekaukama,
O Halalakauluonae,
O Nanamakaikaeleua,
O Mahehaluakama,
O Laloia, Laloae Kama,
O Hoopilikulo ko i ka manawa:
O kukulu o Halaaniani,
O Hanee aku o hanee mai,
O Hanee i ke au Kama.
O ka papa o ka lewa Kama,
O ka papa o Kuami,
O Paepaeilani
O Kekupuaiawaawa.
O ke au o Hakiawihi Kama,
O Hakekoai e Lono;
O Opuukahonua, Kamakalewa,
O Noiaku Kamahuola
O Peu o Kiha:
Ka papa o Kama,
O Haena Koenamimi,
Opiopio i ka ulu a Lonokaeho.
Owai o-e-?
O Kakaeke,
O Hanakaeke,
O Nanakaeke,
O Paakaeke,
O Maakaeke,
O ka eke ia ku i ka ieie;
O ka eke ia, Kaeke-a-
Elu-a—
Elua Honokeana Keana,
Elua ana Opihi,
Ekolu Kahana,
Elua Mailepai,
Elua Honokawai,
O Kawailua,
I kolu ia Kekaa.
Eha la Mahinahina,
O ka luna i Alaeloa.
Eha la Aina hono,
O Honokahua,
O Honolua;
O Honokohau,
O Honopou,
Aha la aina hono,
Alima la ia Kahakuloa:
O Kahakuloa la aona,
O Makalina la awalu,
O Waihee la aiwa,
Aiwa i Honokea,
O na Mahele i Wailuku.
Ka umi—
Kahi Koolau-e,
Kahi Wailuku-e,
Kahi Paie,
Kahi Kahookuli ke haele:
Elua—
Elua ku mai,
Elua—
Elua noho ae,
Elua—
Elua Pili wale i Keaahala,
Elua—
Elua Nuailua,
Ekolu—
Ekolu Makaiwa,
Ekolu—
Ekolu Papa,
Eha—
Eha Waipio,
Eha—
Eha ka uka i Halehaku
Elima—
Elima Pauwela,
Elima—
Elima Huleia.
Elima—
Elima na kanaka,
Alualu o ke kaha wale i Paie,
He oi ahiku,
Ehiku Pulehu,
Ehiku Mana,
Ehiku ka ohia i Paukauwila:
He umi—
He umi o Lele;
He umi—
He umi o Molokai:
He umi—
He umi o Lanai:
He umi—
He umi o Kanaloa Kahoolewa,
Ka hono ka hookui o na moku,
O kana Puiki ae ka ipo aloha,
Kope ae kope ae:
Aia Hilo-la—
Ke ako mai la—
Kaupaku mai la,
Aia ko ipo-la
Ke hele ae la
Kalaau ka waha-e,
Peahi ka lima-e
E kunou na maka,
O hilahila iala,
Ai wale i na
Kilou pali-e
Wai Oahu-e.
Ahu mai la i luna
Haahaa o Kaunuohua,
He puu kolo i Nihoa:
Kela pali-e,
Keia pali-e,
Palaau-e
Ka hiwa i lalo-e.
A noho—
A noho e Ku,
Kuhi ua palu-e
Kukahaulani
Makaku manu-e,
He poo manu-e;
A he nuku manu-e,
He alelo manu-e,
Ai manu-e,
Umauma manu-e,
Eheu manu-e,
A he kino manu-e,
Uha manu-e,
He ka manu-e,
Puapua manu-e,
He kuli manu-e,
Wawae manu-e,
Maiuu manu-e,
He hulu manu-e,
Kaniai manu-e,
A he puu manu-e,
He ake manu-e,
Naau manu-e.
Ka ua manu iki,
Hele oe i waho
I ka uka nahele,
I noho i Kona nei:
I ke kaee pua o ke ii,
Ka hapai pua o Keaau:
O Hanale-i—
O Hanalei kumu a ka ua,
I amo a haahaa:
I ku i luna o ka puu,
I hala ilalo ka malu,
Ikiiki na hoa, manaka ino-e.
E hapai ka waa
E ee aku kanaka,
Me na houhou,
Me na nakinaki,
Me na lanalana,
Ee aku, hoe ako, kau aku,
Ua kau ke aia waa,
O lelepahu, o Hawaii.
O Hawaii nui a Kane,
O Hilo a Kane a Kapu,
O Hilo a ka pali,
O Ku ai lehua:
Hoa aloha wale o Kalalea ma e noho mai la,
E noho mai la
I ku i Kona ka hale,
I Koolau ke alo,
I Tahiti ka paia,
I Halawa ka pou,
I Kauhuhu a Pele, a Peu-e.
He kua o Molokai
O Lanai ke alo;
He aha Molokini?
Kahua aolelo Wailuku-e,
He Aha Kula-loa?
Kaupaku Lanakila.
Kaluanui o Kaluanui,
Ke ku la i na puu mahoe;
Na hale loulu a Kane,
I ako no’u i Auwahi.
Ka uala o Puukamaele,
O Kipapai o Honokaupu.
O ka Oopu o Waikolu,
E hoi ana wau e ai,
He kala kuu ia e ai ai
A maona.
He ia pa ia na kuu akua;
Hookomokomo ka waa
O Kaluakoi,
O ke kaha wale i Puumomi,
Hoomo Wailau
O Umipiilani.

O Kealialia liu o Mana.
Ke uhai la no.
Ke uhai la ka wai,
Ke uhai la ka wai a Kamakahou;
Wai alialia,
Wai o Mana.
Me he kai ka wai,
Me he wai ke kai,
O ka aina-ko a’u i ai.
Kiola haalele poina,
Hoi aku a mua
Hoohewahewa mai.
Hoi ana i ke kua, i ke alo.
O ka Iliau loha i ka la
Puolo hau kakahiaka.
Hoi ana i ke kua i ke alo:
O Laauhaele,
Hele ke alia o Aliaomao,
Hele ae kanu kupapau,
O ke kaha i Nonohili.
Halala na niu i kai o Pokii,
Hoakua wale la o Makalii.

Ma keia wahi, e hookomo iho i ke mele i koe, he wahi inoa no no Lonoikamakahiki, a oia ke mele i lohe ai o Lanahuimihaku, a oia ke mele i kamau ia mai maluna o ke mele a laua i ao ia ai e Ohaikawiliula.

I kela manawa a Lonoikamakahiki e heluhelu ana i kela mele a Ohaikawiliula i ao ai ia Kakuhihewa ma, a ike aku la ua loaa kela mele ia Lonoikamakahiki, i aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E! Ua loaa hoi ha kela mele ia Lonoikamakahiki?” I aku o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa: “Oia paha, no ka mea, noho wale mai nei no makou i Hawaii aole ona inoa penei. Malia paha ua holo ae kekahi waa ma ka moana ae, a Hawaii, ao mai nei i keia mele.”

I ka manawa i eo ai o Kakuhihewa ma ia Lonoikamakahiki, alaila, kena ae la o Kakuhihewa i na kanaka a pau o loko o ka hale, e puka i waho a koe iho ka hale no ke alii o Hawaii no Lonoikamakahiki. Ia manawa, e ku ana o Lonoikamakahiki ma ka puka o ka hale ma ka aoao mawaho, me ka laau palau. Ia Kakuhihewa i kena ai i na kanaka e hele, ia manawa, puka aku la na kanaka i waho; aia nae ua make mai la ka poe mua ia Lonoikamakahiki. A no keia mea, kuemi hou na kanaka i loko o ka hale, no ka mea, ua makau aku la i ka make mai ia Lonoikamakahiki. A no ia hoi hope ana mai o na kanaka mai waho mai o ka hale, ninau aku o Kakuhihewa, me ka i aku: “Heaha ka hoi ka mea i hoi hou mai ai na kanaka i loko nei? Kai noa he hele aku ko kakou, a waiho iho ka hale nona?” I aku la na kanaka: “Heaha mai ka kau, o kau pili ino ana iho nei; o mea a me mea, ua make aku la ia Lonoikamakahiki. Eia ka i pili aku nei oe e make makou.”

A lohe o Kakuhihewa i keia leo, alaila, olelo aku la oia ia Lanahuimihaku ma: “Ea! He oiaio kela olelo?” I aku o ua o Lanahuimihaku ma: “Ae, he oiaio, no ka mea, pili aku nei kakou i ka aina, a he puni wale ae no koe o Oahu nei, aole kela i ae mai e pili i ko iala kahili, nolaila pili mai nei kela ia loko o ka hale nei; i pili mai kela nou no ke alii a me na kanaka, o ka pau no i ka make. Eo aku la kakou. Kahea ia aku ua alii la, e ola kakou.” Alaila, kahea aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii e! E ola. Ua eo ia oe.”

A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo, a me ka leo kahea maloko mai, alaila, hooko ae la oia aole e luku aku e like me kana noonoo mua ana, a ma ka inoa o kona kanawai mau, “Kai Okia Kanawai,” nolaila, aole he luku hou ana a Lonoikamakahiki i koe. A oia no hoi ka hoomaka mua ana o ka Lonoikamakahiki hoopapa ana.

MOKUNA VI.

KA HOOPAPA ALUA ANA, AKOLU, AHA, AME KA LIMA, AME KA HIKI ANA MAI O KAIKILANI.

Mahope iho o keia eo ana o Kakuhihewa ma ia Lonoikamakahiki, alaila, olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa, me ka i aku: “E Kakuhihewa, he nani ia ua eo ae nei kakou i ke alii o Hawaii ma keia pili ana; o kana eo hoi ia. O ko maua manao, e pono ia kakou ke holo i ka lawaia, malia holo ae mahope o kakou. A ina e holo ae, a malia o lealea ua alii nei o Hawaii i ka lawaia, a noi ae paha i makau, i aho, i maunu; ia manawa oia e pakike ia aku ai. Eia la he alii ike ole i ka lawaia; alaila ma ka lawaia oia e eo ai ia kakou, o ka lilo ka hoi ia o kona kahili ia oe.”

A no ia mea, hooholo ae la o Kakuhihewa i kona manao ae, mamuli o ka Lanahuimihaku ma olelo, me ke kanalua ole, no ka mea, o na mea a pau a Lanahuimihaku ma e olelo ai, malaila wale no o Kakuhihewa e hilinai ai.

I ke kakahiaka o kekahi la ae, hoomakaukau ae la o Kakuhihewa ma i na waa, a holo aku la i ka lawaia ma ke koa lawaia i oleloia o Akaka, mawaho pono aku o Kailua, ma kahi e ike aku ana ia Kahuku, ma Koolauloa, a me Mokuoniki ma ka aoao hikina o Molokai.

A ike aku la o Lonoikamakahiki e holo ana o Kakuhihewa i ka lawaia, alaila olelo aku la ua o Lonoikamakahiki i ke kahu ia Loli: “E aho paha e hahai kakou mahope o Kakuhihewa ma, e makaikai aku ai i ka lawaia a ke alii o Oahu nei.” I aku la o Loli i kana hanai: “Mai une oe ia kakou e holo i kai, ina e paakiki oe o ko’u make no ia, no ka mea, aole oe i ike i ka lawaia.” I aku o Lonoikamakahiki ia Loli “Heaha auanei kou kumu e make wale iho ai?” I aku la ke kahu: “Eia hoi kuu mea e make ai, o ka holo o kaua a ka moana nana aku oe i ka lawaia a Kakuhihewa ma, lealea aku oe i ka lakou la huki mai i ka ia. A nolaila, nonoi aku oe i na mea lawaia, pakike ia mai oe, me ko lakou la olelo mai: ‘I hea no hoi oe hele mai me kou makaukau?’ A nolaila hilahila oe, a oia kuu mea e make ai.” I aku o Lonoikamakahiki: “O ke aha auanei ko lakou mea e aua mai ai ke noi aku wau i na mea lawaia? He holona paha ka mea nana e aua ke aho ame ka makau.” I aku ke kahu: “Ae, i ka manawa pono ia, no ka mea, ua pono ole ko lakou manao i ko lakou la eo ana ia oe, oia ko lakou mea e aua mai ai ia oe.” A no keia mea, aole he pio o ko ke alii manao mamuli o ka ke kahu olelo mai. A ikaika loa ae la ko Lonoikamakahiki manao holo i ka nana i ka lawaia a Kakuhihewa ma.

A no ko ke alii manao paa loa, nolaila, olelo aku la o Loli ia Lonoikamakahiki: “Auhea oe? He nani ia ke paakiki la oe i ka holo i kai; a ina holo kaua i kai, a i lealea aku oe i ka huki mai a Kakuhihewa ma i ka ia, a ina i noi aku oe i ke aho ame ka makau, a me na mea lawaia a pau, a i pakikeia mai oe, alaila, pepehi iho oe ia’u a make, lawe ae oe i kuu naau i aho nau, o kuu iwi papakole no kau makau, maunu iho oe i kuu io, a o kuu poo no kau paka, alaila, kuu iho no oe i ke kai, a kuehu ae i ka paka, alaila, kahea iho oe ma kuu inoa: ‘E, Loli e! E, Loli e, ka ia maka ole o kai! I paa ka kaua ia e, Loli.’ Alaila, mau ke ahi ia oe.” A pau keia olelo a ke kahu ia Lonoikamakahiki, holo aku la lakou i kai.

KA HOAKAKA ANA I KO LOLI ANO AME KO HAUNA.

Ma ka mokuna mua o keia moolelo o Lonoikamakahiki, ua oleloia malaila ko Loli ame ko Hauna ano. He mau kanaka haipule o Hauna laua me Loli, ma ka inoa o ke akua o Keawenuiaumi a ili iho ia Lonoikamakahiki.

He mau kanaka kaulana laua ma na moku a puni, no ko laua mana a me ko laua malama ana i ke akua, a he hiki ia laua ke hana i na hana mana he nui, ma ka inoa o ko Keawenuiaumi akua. A nolaila i olelo ai o Loli, e pepehi ia ia i mau mea lawaia na ke alii na Lonoikamakahiki.

KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI E MAKAIKAI I KA LAWAIA A KAKUHIHEWA MA.

Ia Lonoikamakahiki ma i holo aku ai i ka moana mahope aku o Kakuhihewa ma, ua kaulike ae la na waa o Kakuhihewa ma ma ke koa; aka, o Lonoikamakahiki, holo aku la laua, a mamua o na waa o Kakuhihewa ma, kiola ae la i kona pohaku hekau, he wahi pohaku lana uuku no ia; a i mea e ike ia ai ko Hauna mana, nolaila, he makani nui ikaika kai pa iho ia manawa; he wa pokole nae o ka pa ana a ka makani, alaila, pau. Ia manawa a ka makani i puhi ai, ua hemo ae la na pohaku hekau o na waa o Kakuhihewa ma; aka, o ko Lonoikamakahiki mau waa, aole he neeu aku oia mau paa no, me he heleuma i loko o ke one. Mamuli nae ia o ka mana o ke kahu, o Hauna.

Ia manawa, makemake aku la o Kakuhihewa i ka pohaku hekau o ke alii o Hawaii. Alaila manao ae la oia (Kakuhihewa) o ko Lonoikamakahiki kumu pili ia e pili mai ai ia Kakuhihewa.

Ia Lonoikamakahiki ma e lana ana maluna o na waa, i aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Kupanaha ka pohaku hekau o ke alii o Hawaii.” I aku la o Lanahuimihaku ma: “Ae, ua ike maua i kela pohaku lana o ke alii o Hawaii, he nui wale ka pohaku i like me kela.” A no keia olelo a Lanahuimihaku ma, manao o Kakuhihewa e kii i pohaku nana i Hawaii. I ia aku e Lanahuimihaku ma: “Aole e pono kela pohaku, no ka mea, aole ou mana a me kou mau kahu. No ka mana o Hauna wale no ka mea i paa ai kela pohaku.”

Ia Lonoikamakahiki ma e lana mai ana ma ko lakou wahi, he mea pono ole nae ia i ko Kakuhihewa manao, no ka mea, he mea mau i na lawaia, aole e pono e kauia kekahi waa mamua o kekahi waa. A nolaila i manao ai o Kakuhihewa, he pono ole ia Lonoikamakahiki ke kau mamua o na waa o lakou. I aku nae o Lanahuimihaku ma: “Mai manao oe pela. Ina he mau mea lawaia ka ua alii la o Hawaii alaila hewa io.” Alaila pau ae la ko Kakuhihewa manao ana pela.

Ia manawa a Kakuhihewa ma e kamailio ana me Lanahuimihaku ma, lou ana ka ia ia Kakuhihewa. I aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E! Lou ka ia, heaha la?” I aku o Lanahuimihaku ma: “He ulua. Ninau ia aku ke alii o Hawaii.” A no ia mea, kahea aku la o Kakuhihewa: “Ahaha! E, ke alii o Hawaii, he aha ka ia?” I aku o Loli ia Lonoikamakahiki: “Koho ia aku he mano.” I aku la o Lonoikamakahiki e like me ka Loli olelo: “He mano.”

A no ke koho ana aku a Lonoikamakahiki he mano, nolaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He mano io anei?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “Aole he mano, ua wahahee ke alii o Hawaii, lawaia auanei hoi kakou i keia koa a kakou e lawaia nei, he mano kekahi. Kai noa, ua hoolaaia keia koa i ke akua, aole e komo ka mano i keia koa. Piliia aku, akahi hana ana a ke alii o Hawaii e eo ai.”

A nolaila, ma ka olelo a Lanahuimihaku ma, olelo aku la o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “E ke alii o Hawaii, e pono no paha ke pili, ina no hoi he mano, ua eo makou ia oe, aka hoi he ulua ka ia e paa nei i ka makou makau, alaila ua eo oe ia makou.” I aku o Lonoikamakahiki: “I aha ka pili?” I aku o Kakuhihewa: “Mai Leahi a hiki i ka lae o Kaena, mau i ko wahi pohaku lana.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.” Alaila huki ae la o Kakuhihewa i ke aho, a i ke kokoke ana ae i luna, alaila i aku o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He mano. Ua eo kakou i ke alii o Hawaii.” Nana ae la o Lanahuimihaku ma, a ike iho la he mano, alaila, kunou aku la o ua o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa, e hookuu aku i ke aho i moku aku ai ka mano i ole ai e ike ia ae. Aka, ua ike aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa ma e hana ana pela, nolaila i kahea aku ai o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa ma: “E! E ke alii o Oahu, mai kalohe iho oe, aole ke kuu aku i ke aho o moku aku auanei ka makau. Ike ole ia aku ka mano, huki ae ka mano i akaka.” O ka huki ae la no ia o Kakuhihewa i ke aho, a ike ia ae la he mano. A no ia mea, i mai o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “Ua eo, no ko makou ike maoli ana he koa mano ole keia, nolaila wale no makou i pili ino aku ai.”

He oiaio he koa mano ole kela, no ka mea, ua hoomanamanaia kela koa i mua o ke akua, aole e komo mai ka mano. Aka, ma ka mana o Loli a me Hauna, ua lilo ke koa mano ole i koa mano. A eo ae la o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki, a lilo ae la kekahi hapa o Oahu nei ia Lonoikamakahiki, mai Leahi a Kaena.

Mahope iho o keia mau mea, kupu ae la ko Lonoikamakahiki manao lealea i ka lawaia, alaila, olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “E ke alii o Oahu! Homai hoi kau wahi makau, i wahi aho mai me ka maunu, a i paka mai no.” I aku o Kakuhihewa: “I hea no hoi kou makaukau hele pu mai oe, o ka makou ka kau mea i manao ai, i anei kou lako?” I aku ke kahu o Loli: “E kuu alii! A, hilahila oe; kai noa o ka’u ia e olelo aku ana ia oe, aole kaua e holo mai i kai nei; a nolaila, pepehiia iho wau.”

A e like me ka olelo mua a kona kahu, pepehi iho la o Lonoikamakahiki ia Loli, a hana iho la e like me ka Loli aoao ana. A kuu iho la i ke kai, a olelo iho la e like me ka Loli olelo mua: “E, Loli! E, Loli e, ka ia maka ole o kai! I paa ka kaua ia e, Loli.” Ia manawa koke no, mahope iho o ka pau ana o kana kamailio ana; mau ana ke ahi. Nolaila kahea aku la o Lonoikamakahiki: “E Kakuhihewa e, heaha ka’u ia?” Noho o Kakuhihewa a liuliu olelo aku la ia Lanahuimihaku ma: “Heaha ka ia a ke alii o Hawaii?” I aku o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa: “Kohoia aku he mano, no ka mea, ai ae la ka mano i ka makau mua, lalakukui aku la ka mano o lalo.” A no ia mea, e like me ka Lanahuimihaku ma olelo, pela no oia i olelo aku ai ia Lonoikamakahiki: “He mano.” I mai o Lonoikamakahiki: “Aole, lalau ke alii o Oahu nei.” Ninau hou aku o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “A heaha la kau?” I aku o Lonoikamakahiki: “Aole keia he mano, he ahi keia ia.”

A no keia olelo ana aku a Lonoikamakahiki pela, alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He ahi io anei ka ia a ke alii o Hawaii?” I mai o Lanahuimihaku ma: “Ua wahahee ke alii o Hawaii. Kai noa ua ike no kakou aole he mau koa lawaia ahi o Oahu nei, o Niihau ame Hawaii wale no na aina koa ahi; pili ia aku.” Kahea aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii e! E pili no hoi paha; mai ka lae o Kaena a ka lae o Kaoio, mau i ko wahi pohaku lana.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”

Alaila, ma ka pau ana o ka pili a laua, huki ae la o Lonoikamakahiki i ke aho, a kokoke e ikeia ka ia, ia manawa, ahai pono aku la ua ia nei a Lonoikamakahiki malalo pono o na waa o Kakuhihewa ma. Ia manawa ike maopopo ae la ua o Kakuhihewa ma he ahi io ka ia a Lonoikamakahiki. Alaila, i aku o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “Ua eo kakou i ke alii o Hawaii, eia la he ahi io ka ia a ke alii.”

A pili ae la ka ia ma ka aoao o na waa o Lonoikamakahiki ma, lawe ae la o Lonoikamakahiki i ka lei lehua a me ka lei hala i hoomakaukau mua ia, a hookomo ae la ma ka api o ka ia, ma na aoao elua, a kahea aku la ia Kakuhihewa: “E ke alii o Oahu e! Mai Hawaii loa mai nei ka keia ia. O ke ahi mahaoo o Umulau, eia la ke lei mai nei i ka lei hala a me ka lei lehua.”

A lohe o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, he mea kupanaha ia ia Kakuhihewa ma. Alaila olelo aku la, ia Lanahuimihaku ma, me ka ninau aku: “Ea, ua ike anei olua, he lei mai no ko Hawaii ahi i ka lehua a me ka hala?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “Ua wahahee keia hana ana a ke alii o Hawaii. Piliia aku.”

A ma keia olelo, alaila kahea aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii e! E pili. Mai ka lae o Kaoio a Mokapu, mau i ko wahi pohaku lana.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.” A holo ka laua olelo, alaila, hoohuli muku ae la na waa o Lonoikamakahiki, a kamakamaka ae la i ka ia a paa, alaila, hoikeike ae la i ka lei lehua a me ka lei hala i mua o Kakuhihewa ma, a eo ae la o Kakuhihewa.

Mahope iho o keia eo ana o Kakuhihewa, olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “Eo ae la kakou ma keia mau mea, a aneane pau loa o Oahu nei. Nolaila, eia ka pono; e pili aku kakou i kahi i koe, mai Mokapu a Leahi, mau i kahi pohaku lana. E heihei hoe waa, aia no o na waa e kau koke i ka maloo. Ina e ae mai ke alii o Hawaii, alaila, o ke eo no ia ia kakou, no ka mea, elua no ana mau hoe waa.”

A no keia olelo a Lanahuimihaku ma, olelo aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii, hoopauia aku kou aina i puni.” I mai o Lonoikamakahiki: “E aha kaua?” I aku o Kakuhihewa: “E heihei waa kakou, aia no hoi o na waa e kau e i ka maloo, nana ke eo; o kahi no hoi i koe a mau i ko wahi pohaku lana.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”

Mahope iho o ka laua pili ana, kena aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “Holo e aku mamua.” A lohe o Lanahuimihaku ma i keia huaolelo kena a Lonoikamakahiki, i aku la ia Kakuhihewa, me ka hoolale koke aku o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa e olelo aku i na hoe waa e hoe. A o ka holo iho la no ia.

A hala aku la ko Kakuhihewa ma mau waa; alaila, kena aku la o Lonoikamakahiki i kona mau hoe waa e paina; alaila, paina lakou. Aka o Kakuhihewa ma, ke aneane aku la e nalowale lakou mai ko Lonoikamakahiki ma mau maka aku. Ia manawa, hoolale koke ae la o Lonoikamakahiki i kona mau hoe waa elua, ia Kaiehu a me Kapahi, e hoe. Alaila o ka holo iho la no ia, ma Koolauloa ka holo ana a hiki ma Kona, a hoea ae maloko o Waimanalo. Aka, o Kakuhihewa ma, hoolana iho la lakou, me ke kali o ka hoea mai mahope o lakou, me ka manao a kokoke mai alaila hoopae loa na waa i ka maloo.

Ia manawa a lakou e kali la, aia nae o Lonoikamakahiki e holo mai ana maloko o Waimanalo, a hiki ae i Kailua. Ia Lonoikamakahiki ma e holo ae ana a kokoke i ke awa, ia manawa ko Kakuhihewa ike ana aku, alaila, olelo aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E nana ae olua i keia mau waa e holo ae la maloko.” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Lonoikamakahiki kela mau waa, ua eo kakou.” I aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Mahea ae nei hoi ko lakou holo ana?” I aku o Lanahuimihaku ma: “Ma Koolau ae nei a ma Waianae, a ma Kona loa ae nei paha.” I aku o Kakuhihewa: “I ae hoi oe na kakou ke eo ke heihei, eia mai nei ka hoi na lakou la. Kupanaha olua; he puni wale ae no koe o ka aina; mamuli o ka olua mau olelo wale no makou e hoolohe nei, a lilo ko’u noho aimoku ana ia Lonoikamakahiki.” I aku o Lanahuimihaku ma: “I aa aku maua i ka heihei me ke alii o Hawaii, no ko maua ike iho, he umikumamaono ko kakou mau hoe waa, a elua wale no o ke alii o Hawaii.” A eo ae la o Kakuhihewa, pau loa o Oahu ia Lonoikamakahiki.

Mahope iho o keia mau mea, pili aku la o Kakuhihewa i ke kaikamahine ana, e hoi ka aina iaia, ma ke konane nae. O Kakuhihewa hoi, o ke konane kana mea oi o ke akamai mamua o kana mau hana apau i ao ai, nolaila, aa aku la o Kakuhihewa e konane me Lonoikamakahiki. A ae mai no o Lonoikamakahiki. Aka, o Lonoikamakahiki, aole oia i ao i ke konane, o kona manawa i ike iki ai, oia no kela noho ana ma Kalaupapa me kona kaikuahine wahine.

Hoomaka ae la na pili a laua a pau, alaila, kau na iliili apau, olelo aku o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “O kau lawe mua.” Nolaila, lawe ae la o Kakuhihewa i ka iliili mua, a lawe o Lonoikamakahiki, kui mai la o Kakuhihewa, a holo aku o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “O kau lawe mua.” Nolaila, lawe ae la o Kakuhihewa i ka iliili mua, a lawe o Lonoikamakahiki, kui mai la o Kakuhihewa, a holo aku o Lonoikamakahiki, a holo pu me Kakuhihewa, alaila lilo ka hauna hope ia Lonoikamakahiki. Ma ia konane ana, make iho la o Kakuhihewa, a ua hooholo hoi laua i ka olelo aia a elua hauna ana, alaila eo kekahi o laua. A nolaila, kau hou ka papa konane a pau na iliili i ke kau, lilo ia Lonoikamakahiki ka lawe mua o ka iliili; a ma ia konane ana a laua, aneane no e make ia Lonoikamakahiki; ia manawa, ia laua e konane ana, hiki mai la o Kaikilani ma Kailua, mai Hawaii mai.

A ike aku la na kanaka i na waa, nana aku la o Lonoikamakahiki, a ike aku la o Kaikilani keia, alaila, aole he makemake e ike aku i ko Kaikilani mau maka, a i mea e like ai me kona kanawai i kau ai i Molokai mahope iho o kona pepehi ana ia Kaikilani, nolaila, hoolilo loa iho la o Lonoikamakahiki i kona mau maka i ka papa konane, i ole ai oia e ike aku ia Kaikilani.

A o Kaikilani hoi, iaia i pae mai ai iuka, hele aku la oia a ku mawaho o ka pa, ma ka paehumu hoi, ike aku la oia ia Lonoikamakahiki e konane ana, ua huli aku ke alo iloko o ka hale. Ia manawa, hana aku la o Kaikilani i ka inoa o Lonoikamakahiki e like me ka mea i hoikeia ma ka Mokuna V. A penei kana kahea ana aku:

O Kahikahonua ia Elekaukama,
O Halalakauluonae,
O Nanamakaikaeleua,
O Mahehaluakama,
O Laloia, Laloae Kama,
O Hoopilikuloko i ka manawa:
O Kukulu o Halaaniani,
O Hanee aku
O Hanee mai,
O Hanee i ke au a Kama.
O ka papa o ka lewa Kama,
O ka papa o Kuami,
O Paepaeilani
O Kekupuaiawaawa.
O ke au o Hakiawihi Kama,
O Hakekoai e Lono;
O Opuukahonua, o Kamakalewa,
O Noiaku Kamahuaola
O Peu o Kiha:
Ka papa o Kama,
O Haena o Koenamimi,
Opiopio i kaulu o Lonokaeho.
Owai oe?
O Kakaeke,
O Hanakaeke,
O Nanakaeke,
O Paakaeke,
O Maakaeke,
O ka eke ia ku i ka ieie;
O ka eke ia, Kaeke-a
Elu-a—
Elua ia Honokeana Keana,
Elua ana Opihi,
Ekolu Kahana,
Elua Mailepai,
Elua Honokawai,
O Kawailua,
I kolu ia Kekaa.
Eha la Mahinahina,
O ka luna i Alaeloa.
Eha la aina hono,
O Honokahua,
O Honolua;
Honokohau, Honokawai
O Honopou,
Aha la aina hono,
Alima la ia Kahakuloa:
O Kahakuloa la aono,
O Makalina la awalu,
O Waihee la aiwa,
Aiwa la Honokea,
O na mahele la i Wailuku.
He umi—
He umi o Lele;
He umi—
He umi o Molokai:
He umi—
He umi Lanai:
He umi—
He umi o Kanaloa Kahoolewa,
Ka hono ka hookui o na moku,
O kana Puiki ae ka ipo aloha,
Kope ae kope ae:
Aia Hilo-la—
Ke ako mai la
Kaupaku mai-la,
Aia ko ipo-la
Ke hele ae la
Kalaau ka waha,
Peahi ka lima-e
E kunou na na maka,
O hilahila iala,
A i wale ina
Kilou pali-e
Wai Oahu-e.
Ahu mai la i luna
Haahaa o Kaunuohua,
He puu kolo i Nihoa:
Kela pali-e,
Keia pali-e,
Palaau-e
Ka hiwa i lalo-e.
A no-ho—
A noho e Ku,
Kuhiu palu-e
Kukahaulani
Makaku manu-e,
He poo manu-e;
A he nuku manu-e,
He alelo manu-e,
A-i manu-e,
Umauma manu-e,
Eheu manu-e,
He kino manu-e,
Uha manu-e,
He ka manu-e,
Puapua manu-e,
He kuli manu-e,
Wawae manu-e,
Maiuu manu-e,
He hulu manu-e,
Kaniai manu-e,
He puu manu-e,
He ake manu-e,
Naau manu-e.
Ka ua manu iki,
Hele oe i waho
I ka uka nahele,
I noho i Kona nei:
I ke kaee pua o ka Ii,
Ka hapai pua o Keaau:
O Hanale-i—
O Hanalei kumu o ka ua,
I amo a haahaa:
I ku iluna o ka puu,
I hala ilalo ka malu,
Ikiiki na hoa, manaka ino.
E hapai ka waa
Ee aku kanaka,
Ee aku, hoe aku, kau aku,
Me na houhou,
Me na nakinaki,
Me na lanalana,
Ua kau ke ala waa,
O Lelepahu, o Hawaii.
O Hawaii nui a Kane,
O Hilo a Kane a Kapu,
O Hilo a ka pali,
O Ku ai lehua:
Hoa aloha wale o Kalalea ma,
E noho mai la.
I ku i Kona ka hale,
I Koolau ke alo,
I Tahiti ka paia,
I Halawa ka pou,
I Kauhuhu a Pele, a Peu-e.
He kua Molokai
O Lanai ke alo;
He aha Molokini?
Kahua ao lele Wailuku-e,
He aha Kula-loa?
Kaupaku Lanakila.
Kaluanui o Kaluanui,
Ke ku la i na puu mahoe;
Na hale loulu a Kane,
I ako no’u i Auwahi.
Ka uala o Puukamaele,
O Kipapai o Honokaupu.
O ka Oopu o Waikolu,
E hoi ana wau e ai,
He kala kuu ia e ai ai
A maona.
He ia pa ia na kuu akua;
Hookomokomo ka waa
O Kaluakoi,
Ke kaha wale i Puumomi,
Hoomo Wailau
O Umipiilani.
O Kealialia liu o Mana.
Ke uhai la no.
Ke uhai la ka wai,
Ke uhai la ka wai a Kamakahou;
Wai alialia wai o Mana.
Me he kai la ka wai,
Me he wai la ke kai,
O ka aina ko a’u i ai ai.
Kiola haalele poina,
Hoi aku a mua
Hoohewahewa mai.
Hoi ana ke kua, i ke alo.
O ka iliau loha i ka la
Puolo hau kakahiaka.
Hoi ana i ke kua i ke alo:
O Laauhaele,
Hele ae ke alia o Aliaomao,
Hele ae kanu kupapau,
O ke kaha i Nonohili.
Halala na niu i kai o Pokii,
Hoakua wale la o Makalii.

Aloha wai hau o Malama.
Ulu Lonoikamakahiki.
O Kamakahikikaiakea
O kula o Kohala o Wakiu,
O Lanikaula,
Kuu moku i ke kai.
E Lono-e,
Ma ke kua ka ike;
I na mai ke ae, ka lohe,
Ka ike e, Lono-e,
Haliu mai.

Apau ka Kaikilani kahea ana mai i ka inoa o Lonoikamakahiki, alaila huli mai la o Lonoikamakahiki i hope, i nana aku ko ia nei hana, o ke kaikuahine keia ona e ku nei mawaho; ia manawa nui ae la ko Lonoikamakahiki aloha, aole nae e hiki ke hoomanawanui i kona uwe ana, aka, aole nae oia i uwe me ka leo, ma ke kulu o kona mau waimaka i ike ia ai kona uwe ana.

A no ke kahea ana mai o ke kaikuahine i ko Lonoikamakahiki inoa, alaila nana pono aku la ua o Lonoikamakahiki ia Lanahuimihaku ma, no ka mea, ua makemake oia e hana aku i ko Kaikilani inoa, aka, aole he loaa, a oia ko Lonoikamakahiki mea i nana pono aku ai ia Lanahuimihaku ma, na mea i loaa ko Kaikilani inoa. Aka aole nae he makemake o Lanahuimihaku ma e hana aku i ka inoa, no ka mea, aia ma ko Kakuhihewa aoao ko laua manao nui.

Ia manawa, loaa ae la ia Lonoikamakahiki na lalani mua eha o ko Kaikilani inoa, a huipu ae la me na lalani mele apo wale a ua o Lonoikamakahiki, alaila haliu aku la a kahea aku la i ka inoa o ke kaikuahine ma ke mele penei:

Kuu pali lehua i Kilou,
Kuu aina lehua i lalo-e,
Kuu kanaka lehua i ka pali,
Lehua o kuu aina.
E i ae oe ia lakou la
He keikunane wau nou.
Ae—. Ae—. Ae—.
A kela puu wau,
A keia puu au,
Lumilumi i kou aahu.
Nana mai ka pali lehua
Owau e lehei aku ana.

A lohe o Kakuhihewa i ka hana a Lonoikamakahiki i ka inoa o ke kaikuahine, i mai la ua o Kakuhihewa: “Aia o ua o Lonoikamakahiki, ke hana ala i ko hai inoa, aole i hana mai i kona inoa.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua hana hoi; kai noa e hana aku ana, e uwe ae hoi me ka malihini.”

Ia manawa, hele mai la o Kaikilani a honi i ka ihu o Lonoikamakahiki, a uwe iho la. A no ka hoolale pinepine mai o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki e hana i ka inoa o ua o Lonoikamakahiki, alaila, ninau aku la o Kaikilani ia Lonoikamakahiki: “Heaha kela a lakou la e olelo pinepine mai nei ia oe e hana ae?” I aku la o Lonoikamakahiki: “E olelo mai ana lakou la ia’u e hana wau i kuu inoa, no ka mea, ua olelo o Lanahuimihaku ma, he alii inoa ole au.” I aku o Kaikilani: “Uoki ka uwe a kaua, hana ia aku ka lakou la koi.” Alaila, haliu aku la o Lonoikamakahiki a kahea aku la imua o ka aha i kona inoa, a hana pu aku la no hoi me Kaikilani. Oia kela mele maluna ae.

A pau ka Lonoikamakahiki ma hana ana i ua inoa nei ona, alaila, olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Lanahuimihaku ma: “He oi olua o na kanaka lapuwale nui wale. No’u paha auanei ka noho a lilo ia’u keia moku o Oahu nei, koli ola ia olua e a’u.”

MOKUNA VII.

KA HOOPAPA HOU ANA O KAKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI NO HAUNA.

O ka hoopapa ana a ke alii o Oahu me ke alii o Hawaii, i olelo ia ma keia mokuna, o keia ka laua hoopapa hope loa, a hoi pu aku la o Lonoikamakahiki me Kaikilani i Hawaii.

O ke kumu o keia hoopapa, no Hauna wale no; no ka mea, mahope iho o ka lilo ana o Oahu ia Lonoikamakahiki ma na pili mua ana, ua noi mai o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki, e hoihoi hou o Oahu iaia; a penei ka Kakuhihewa olelo: “E ke alii o Hawaii, e aho e hoihoi ka aina ia’u, a e hoopau kela pili mua, ame kela eo mua ana. E noonoo hou mai oe i kumu hoopapa hou na kaua, a ina e eo wau ma ke kumu hoopapa hope, alaila, lilo pau loa o Oahu nei ia oe, mai kanaka nui a kanaka liilii.”

O keia olelo ana a Kakuhihewa pela, no Lanahuimihaku ma, no ka mea, ua olelo o Lonoikamakahiki, e koli ola ia Lanahuimihaku ma. A oia wale no ke kumu i olelo aku ai ua o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa, e noi aku ia Lonoikamakahiki e imi hou i kumu hoopapa; aka, aole nae o Lonoikamakahiki i hai aku i kumu hoopapa na laua.

Aka, mahope koke iho oia wa no, lawe ae la o Lonoikamakahiki i kona hokeo a ku imua o kona alo, a olelo aku la ia Kakuhihewa: “E ke alii o Oahu nei, o keia hokeo la, ua piha i ka iwi o na ’lii i make i ke kaua i luna o Puumaneo, no ka mea, eono alii aimoku i make i ke kaua a kuu makuakane e waiho nei i loko o ka hokeo.”

Olelo aku la o Kakuhihewa: “Wahahee wale! Owai kai ao mai ia oe, he pau na ’lii eono iloko o na hokeo?” I aku o Lonoikamakahiki: “Owau no. Aia apopo hiki mai kuu makuakane o Hauna, nana e hai aku ia oukou.” I aku o Kakuhihewa: “A nawai mai nei hoi na olelo au e puka mai ana o Hauna i ka la apopo?” I aku o Lonoikamakahiki: “Na’u no, a na kuu ike.” Ia manawa ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Ea, he oiaio anei kela a ke alii o Hawaii e olelo mai la, he ike kona; a e hiki io mai ana anei o Hauna i ka la apopo?” I aku o Lanahuimihaku: “He wahahee, nawai kona ike; o maua no paha kona mau kanaka ike, mai kona makuakane mai, a o ua o Hauna e noho mai la i Hawaii; a o ke kahu no ona i pepehi ai ia kakou i kai, pau ae la no na kanaka ike; a o ua alii la ea he ole loa.” I hou aku o Kakuhihewa: “He oiaio, e puka mai ana anei o Hauna i ka la apopo?” I aku ua o Lanahuimihaku ma: “He wahahee. Piliia aku.”

I aku o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “E ke alii o Hawaii-e. He nani ia ua loaa ae la ka kaua kumu hoopapa o Hauna, o kona hiki mai i ka la apopo.” I aku o Lonoikamakahiki: “Auhea kau kumu e pili ai? I ku hoi nei mea o ka pili i ka loaa o ke kumu e pili mai ai.” I mai o Kakuhihewa: “Kai noa no hoi o Oahu nei no a mau ia Hawaii?” I aku o Lonoikamakahiki: “Aia ka a lilo o Oahu nei ia’u, pili mai no?” I hou mai o Kakuhihewa: “Alia hoi ia manao ou e ke alii o Hawaii. Kai noa o Oahu iki ka kaua i pili iho nei, koe no o Oahu nui?” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua pono. Ma na moku okana nae ka pili, eono moku o Oahu nei, eono no hoi o Hawaii.” A holo ae la ka laua olelo, ia po iho hiki ae la o Hauna i Kailua, a ao ae, hai aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “Ua hiki ae la o Hauna eia i Oahu nei.”

A lohe o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, alaila, kena ae la oia i kana elele ia Kuleonui, he kanaka kaulana oia i ka mama, a olelo aku la: “E hele oe e nana a puni o Oahu nei, a ina i ike oe ia Hauna, alaila e pepehi iho, a hao ae i ka waiwai, i eo ke alii o Hawaii ia kakou.” Alaila holo ae la o Kuleonui a puni o Oahu nei; aole i loaa o Hauna. Hoi aku la, a olelo aku la ia Kakuhihewa: “Hele aku nei wau a puni o Oahu nei, aole i loaa o Hauna, aole no i puka mai, aole he waa holo mai ma ka moana, aole no hoi he waa hekau i ke kai, aole he waa kau i uka, he ole loa no.” Ia manawa i manao ai o Kakuhihewa, e eo ana o Lonoikamakahiki. Alaila, hele aku la o Kakuhihewa a olelo aku ia Lonoikamakahiki, me ka ninau aku: “Ua hiki mai nei anei o Hauna?” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua hiki ae la.”

Lohe ae la no o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, kena hou aku la no ia Kuleonui, e holo a puni o Oahu. Alaila, holo hou aku la no, a hoi aku la, hai aku la i ke alii, me ka hoole aku: “Aole i loaa, aole no i hiki mai.” E like no me kana olelo mua.

Aka, ma ke kaapuni mua ana a Kuleonui i ua la la, ua hiki mua ae o Hauna ma Kailua, e konane ana me na wahine; ike aku nae o Hauna ia Kuleonui e holo ana, me ka alawa o na maka, mao a mao, i ike aku ai oia i kona mea i hoounaia mai ai, aole nae oia i ike aku ia Hauna, aka, o Hauna kai ike mua aku ia Kuleonui, a nolaila oia i pee ai, a pakele aku la i na maka o ka elele a Kakuhihewa.

HE WAHI OLELO NO HAUNA.

Ia Hauna e noho ana i Hawaii, manao ae la oia e imi mai ia Lonoikamakahiki, a nolaila, hoomakaukau ae la oia i na ukana a pau e hooili maluna o kona mau waa. A ka ukana nui o luna o na waa o Hauna, he ahuula. Ua hoopihaia na waa mai mua a hope i ka ahuula, a oia hookahi no ka ukana.

Ia holo ana mai mai Hawaii mai a kau ma Kailua, ike aku la oia e konane ana elua wahine me ka laua mau kane. Ia ike ana aku a Hauna, ua honu ka papa konane, alaila, i aku o Hauna: “Ua make olua, ina owau ko olua hoa konane, make olua ia’u.” I mai ua mau wahine la: “Eia mai no hoi ka papa konane, konane mai.” I aku o Hauna: “Alia kakou e konane, aia a hala aku ka elele a Kakuhihewa, alaila, konane kakou; e pono nae ke uhi i ke kapa ka papa konane, alaila, olelo ka pili mamua, a holo, alaila konane.”

A hala aku la o Kuleonui, olelo ae la lakou no ka pili, a hooholo ae la lakou. A penei ka pili ana. Olelo mai na wahine ia Hauna: “Aole a maua kumu e ae e pili aku ai, o na kino wale no o maua, a ina no hoi ua make maua ia oe ma ka hauna o ka papa mua, alaila, lilo no hoi maua nau.” I aku la o Hauna: “He mau waa kaulua ko’u elua, ua piha i ka waiwai; o ka waiwai nui nae o luna, he ahuula, a ina i make wau ia olua, no olua ka waa ame ka ukana o luna apau, a me na kanaka pu o luna.” I mai la na wahine: “Ua mau.” Olelo aku la o Hauna: “Ia’u ka uhau mua i koe.”

He oiaio, ma ko lakou hahau mua ana, mamua o ko lakou pili ana, a me ka uhi ana i ke kapa, ua maopopo ia Hauna e make ana oia; aka, no ka ike ana aku ia Kuleonui, nolaila, oia i olelo ai, alia e uhau a hala aku ka elele a Kakuhihewa, e uhi ia ka papa i ke kapa. Aka i ka hoomaka ana e lawe ae i ke kapa, lilo pu ae la me ka iliili a na wahine i ike ai he maikai, ma ka lima o Hauna. Alaila, hahau ae la o Hauna, a make iho la na wahine. I aku la o Hauna: “Ua lilo olua ia’u.” I aku ua mau wahine nei: “He mau kane ka maua, pehea la auanei maua e pono ai?” I aku na kane: “Aole a olua olelo kuhikuhi no maua, no ka mea, ua lilo olua.” Alaila kahea ae la na kane a ua mau wahine la ia Hauna: “Lawe ia na wahine nau, ua eo ia oe, no ka mea, aole na hai aku ka laua mea i pili ai, na laua no.”

A no ia mea, lalau aku la o Hauna i na wahine a nakii ae la i ka malo i kekahi wahine ame kekahi wahine, a kauo aku la i kahi a na waa e kau ana. A no ia kauo ana o Hauna i na wahine, nolaila, ua kapaia ka inoa o kela wahi o Kaohao, ma Kailua, Koolaupoko, Oahu, a hiki mai i keia la.

Hele pu aku la ua mau wahine nei me Hauna a hiki i na waa, olelo aku la i kekahi wahine: “Eia kou waa a me na ukana o luna mai mua a hope, a eia kou mau kanaka, he mau kanaka lawelawe nou; aole he mau kanaka moe aku nau.” A e like me ka olelo i kela wahine, pela no ka ia nei olelo ana i ka lua o ka wahine. A haalele iho la oia i na wahine, a hele aku la e halawai me Lonoikamakahiki.

MOKUNA VIII.

KA HOIKE ANA A LONOIKAMAKAHIKI I KA IWI O NA ’LII I MAKE IA KEAWENUIAUMI.

A hiki aku la o Hauna a halawai me Lonoikamakahiki, i aku la o Lonoikamakahiki: “Ina e hiki ole mai nei oe i keia la, o ka pau no ia o’u i kalua, eia la ua makaukau ka umu no’u.” I aku o Hauna: “Ua eo ia oe, hoike ia aku na iwi o na ’lii i make i ke kaua i ka wa o ko makuakane o Keawenuiaumi.”

Ia manawa, lalau ae la o Hauna i na iwi o ko Kohala alii, ua hakuia i ka hulu, ua kamaahaia a paa, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia keia alii o Palahalaha, ko Kohala alii, ka Wohilani keiki. Me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku haalele, a i ke kaua nei a ko makuakane i luna o Puumaneo, make no ia makou, lilo na iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo.”

Ia manawa lalau aku la o Lonoikamakahiki, a kiola aku la ma ke alo o Kakuhihewa, a kani aku la ke oli:

Palahalaha wale
Ka moe a Kohala,
I lalo ke alo.
Ehuehu mai ana ia’u,
Ka pua o Koolau, o Moolau.
Kai mai ana ka waiho a Puakea,
Kakaako ana Kukuipahu.
I na mai ua mea-la!

I ka waiho ana o keia mea a Lonoikamakahiki i hoolei aku ai ma ke alo o Kakuhihewa, alaila, ninau, aku o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku o Lanahuimihaku ma: “O Palahalaha, o ko Kohala alii, ka Wohilani keiki; me Keawenuiaumi no kahi i noho ai, a ike i ka uuku o makou, haalele, a ke kaua a Keawenuiaumi iluna o Puumaneo make no ia makou. He kaikaina no nae no Keawenuiaumi. He aina maikai o Kohala, he moku nui no.”

Alaila, olelo hou aku o Hauna ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia alii, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no kahi i noho ai, a ike i ko makou uuku, haalele ia makou, hele a kipi mai ma kekahi aoao, manao e hee makou, a ke kaua a makou iluna o Puumaneo, make ia makou pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.”

A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo, alaila lawe ae la oia i na iwi o ke alii o Hamakua a paa i ka lima, ua haku ia no i ka hulu e like me ka hana ana i ko Kohala. A mamua o ko Lonoikamakahiki kiola ana aku ia mea i mua o ko Kakuhihewa alo, alaila oli aku la oia:

Akahi au opu mai;
Alua au opu mai.
O Keau wale-a,
A kanaka i ka hele i ka ua,
Kiki a kolea.
He hoolono pakaua o Hilo.
He aa mai oe
E ai pu no-e?
Eia mai ua mea-la!

Waiho keia mea ma ke alo o Kakuhihewa. Ninau ae la ua o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” Alaila hai aku la o Lanahuimihaku ma: “O Pumaia keia, ke keiki a Wanua, ko Hamakua alii ia, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku, haalele, a i ke kaua a makou iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi lilo na iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo, oia na mau iwi.”

Lalau hou iho la no o Hauna i ka iwi o kekahi alii, mai loko ae o ka hokeo, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “E! Eia hou no keia makuakane ou, o Hilohamakua, ko Hilo alii, keiki a Kulukulua, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no kahi i noho ai, a no ko makou uuku haalele ia makou, hele a ma kekahi aoao, kipi mai, a i ka hoouka kaua a makou i luna o Puumaneo, make no i ko makuakane, pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.” Alaila, lalau aku la o Lonoikamakahiki, a oli ae la:

O Hilo ia, o Hilo ia,
O Hilo ia o ka ua kina,
Ka ua kinakina,
Ka ua mao ole o Hilo;
O Hamakua ia he pali,
Pepe ka lauki o Kamae,
Kamae loa Hamakua.
Eia mai ua mea la!

Waiho ana ma ke alo o Kakuhihewa. Ninau ae kela ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku o Lanahuimihaku ma: “O Hilohamakua ia, ka Kulukulua keiki ia, ko Hilo alii ia, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ka uuku o makou, haalele, a i ka hoouka kaua a makou iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo, oia na.”

A pau ae la ekolu alii i ka hoikeia, koe ekolu alii i koe, i hou aku o Hauna: “Eia hou no keia alii, he makuakane no nou, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku haalele ia makou, a i ka hoouka kaua a makou i Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.”

Alaila lawe ae la o ua o Lonoikamakahiki ia Lililehua, ka Hua-a keiki, ko Puna alii hoi; a oli aku la i mua o Kakuhihewa:

O Lililehua la
Ko e papai Waimea,
Molokai ua ino.
A pa koolau wahine o lalo,
Komo kuu kane hale Mana.
Momomoe aku maua i Wawaenohu
Ike maua i ka uwe a ke akua la.
Eia mai ua mea la!

A waiho aku la keia mea ma ke alo o Kakuhihewa, alaila ninau ae la o oia: “Owai keia?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Lililehua ia, o ko Puna alii, ka Hua-a keiki; no ia nei ka aina maikai, o ka hele no ia o ka hala a me ka lehua a luu i ke kai, o ka aina aala hookahi no keia o Hawaii, me makou no ka noho ana o keia alii, he kaikaina no no Keawenuiaumi, ike i ko makou uuku, haalele ia makou; a i ka hoouka kaua a makou iluna o Puumaneo, make no ia makou, pau na iwi i ka holehole ia, komo iloko o ka hokeo, oia na.”

A pau keia, lalau hou no o Hauna i ka iwi o kekahi alii iloko o ka hokeo, i ko Kau alii, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia alii, o ko Kau alii, he makuakane no nou, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no kahi i noho ai, a ike i ka uuku o makou, haalele; a ke kaua iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, lilo na iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo.”

Alaila, lawe ae la o Lonoikamakahiki a paa ma ka lima, alaila oli aku la:

Aloha Kahalemilo o ka la la,
Hale pakaiaulu o Moanauli.
Uli hewa ka ili,
Mehe mea i moe a ipo la.
No Hanalei nei aloha,
No kuu kane lau awa o Puna.
Kumoena kalukalu Kapaa,
Ohai huli Papiohuli.
Eia mai ua mea la!

Hoolei aku la ua o Lonoikamakahiki i na iwi haule ana ma ke alo o Kakuhihewa. Alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Kahalemilo keia, o ka Imaikalani keiki, ko Kau alii, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no kahi i noho ai, a no ko makou uuku, haalele ia makou, a manao e kaua mai ia makou, a luna o Puumaneo, make no ia makou, oia na.”

Alaila, lawe hou ae la no o Hauna i na iwi o ko Kona alii, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia alii, o Moihala ke keiki a Heapae, ko Kona alii, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no ka noho ana, a no ka ike i ko makou uuku, haalele, hele a ma kahi e, kipi mai ia Keawenuiaumi, a i ka hoouka kaua ana a ko makuakane iluna o Puumaneo, pau no ia makou i ka make, holeholeia na iwi, komo iloko o ka hokeo.”

Alaila, lawe ae la o Lonoikamakahiki a paa ma ka lima, a oli aku la:

Comments

Log in to leave a comment.