Chapter XVI (4)
A ike aku la o Pupuakea ia Makakuikalani e hele mai ana e kue hou iaia, alaila hoomakaukau ae la oia e pepehi aku ia Makakuikalani. A i ke kokoke ana mai o ua Makakuikalani nei, lawe ae la o Pupuakea i kana laau palau a wili ma kona aoao akau, a i ka hoomaka hou ana o Makakuikalani e hoouka hou i kana laau palau maluna o Pupuakea, alaila, ia manawa, wili ae la o Pupuakea i kana laau, a hualepo aku la ma na wawae o Makakuikalani, a pa aku la ia Makaku, haule aku la i ka honua, a i ka wili ana mai i kana laau mai ka aoao hema mai, pa mai la ma ka hono, make iho la o Makakuikalani. Ia manawa, emi hope aku la o Pupuakea a halawai me kana kumu kaka laau nana i ao. I mai la ke kumu ia Pupuakea: “Hoi houia aku e hoomake i make.” A no ka olelo ana a ke kumu a ua o Pupuakea pela, alaila, olelo aku la o Pupuakea i kana olelo kaena imua o kana kumu: “Aole e ola! Ua make!!” Nana iho la oia i ka poho o kona lima, a olelo ae la i ke kumu ana: “Aole ia e ola, no ka mea, ua kukai ae nei ka ila o Pupuakea. Make aku la i ka laau a kaua i ka hualepo.”
A haule aku la ka pukaua nui kaulana o Maui, alaila luku aku la ka Hawaii ia Kamalalawalu ma, a make aku la o Kamalalawalu. Ia make ana o ua o Kamalalawalu, lukuia aku la o Maui ekolu la, a hee aku la o Maui, a holo aku la, a na waa o lakou; aka, aole he iako, aole he ama, no ka mea, ua pau i ka haihai ia; nolaila holo aku la ke pio a ma Puako; a o ka ike i ke paimalau, kuhi he waa, a i ka hoolana ana iloko o ke kai, me ka manao, o ka waa ia, aia nae ua kahulihuli, a loaa hou aku la i ka lanakila, lukuia aku la na koena o ka Maui a pau loa i ka make. A o Kauhiakama hoi, ke keiki a Kamalalawalu, holo pio aku la oia, a pakele aku la. A penei ka moolelo o kona pakele ana.
I ka la o ka hee ana o ko Maui poe kaua, holo malu aku la oia a hiki i Kawaihae, a malaila mai e holo ana me ka manao e pee ma na ana, a hiki i ka wa e lanakila ai, alaila hoike ae.
A o Hinau, kekahi o na pukaua o Lonoikamakahiki, he elele no na Lonoikamakahiki, aka, ua nui loa ke aloha o Hinau ia Kauhiakama. Nolaila, mamua o ko Hinau manao ana e hoomahuka ia Kauhiakama, pulehu ae la oia i mau kalo, a moa, a paa pu ae la me na oopu maloo i pulehuia, a imi aku la ia Kauhiakama; ma Kawaihaeo ko Hinau hiki mua ana, a malaila aku a hiki i Kaiopae, ike mua aku la o Hinau ia Kauhiakama, alaila, kahea aku la: “E Kauhiakama e! Malaila iho oe a loaa aku ia’u.” I alawa ae ka hana o Kauhiakama, e hele aku ana o Hinau, alaila, manao ae la o Kauhiakama: “Make, eia ka lanakila.” Alaila, palulu ae la ua o Kauhiakama i na lima i ke poo me ka manao kaumaha i ka make, e uwe ana. Aka, hele aku la o Hinau a honi aku la i ka ihu o Kauhiakama, a uwe iho la, me ka i aku: “Ua noho au me ke aloha ia oe, a nolaila, pulehu mai nei i na wahi kalo, a me na wahi oopu maloo, a imi mai nei ia oe.” A no keia olelo a Hinau, akahi no a oluolu iho la o Kauhiakama, a manao ae la no hoi i ke alo.
Ia manawa, o ke kalo a Hinau i hoomakaukau ai, ai iho la o Kauhiakama. A pau ia, hoomahuka aku la o Hinau ia Kauhiakama, a hala aku la i Maui, a pela i pakele ai o Kauhiakama i na lima o kona poe enemi.
Ia Kauhiakama i hoi ai a Maui, hapai nui ae la oia ia Hinau, a kapa ae la i ka inoa o ka hale o Hinau, na umeke a me na ipukai, o Hinau; a kapa aku la i ka inoa o na mahinaai koele o Hinau. Ua kapaia na mea a pau a Kauhiakama o Hinau; he mau mea e hoomanao ana i na mea a pau a Hinau i hana maikai aku ai ia ia (Kauhiakama).
A he mau makahiki he nui ma ia hope mai, kui aku la ka lono ia Lonoikamakahiki, a lohe oia i keia mau hana a Kauhiakama, ma ke kapa ana i na mea a pau ana, mamuli o ka inoa Hinau. Nolaila, hoounaia aku la kekahi mau elele mai ke alo aku o Lonoikamakahiki, e holo i Maui, e kii ia Hinau. Mamua o ka holo ana a na luna kii ia Hinau, olelo aku la oia i ua mau luna nei:
“E kii oukou ia Hinau, mamuli o kuu kauoha; a i halawai oukou me ia, e olelo aku oukou, e hoi mai i Hawaii nei, e hooponopono ai i ka aina, no ka mea, ke holo nei wau i Kauai, i ike aku au i ka laau koa kumu ole o Kahihikolo, a e noho oia e pani ma kuu hakahaka; pela oukou e olelo aku ai. A i kau mai keia maluna o na waa o oukou, alaila, e lawe mai a ka moana o Alenuihaha, e moku oia aku iaia iloko o ke kai, no ka mea, ua hewa kana hana ana no kona hoomahuka ana ia Kauhiakama, ka mea a’u i olelo ai, aole e koe i hookahi pua alii o Maui.” A pau ka Lonoikamakahiki olelo ana i na luna ana e hoouna ai, holo aku la ua mau luna nei i Maui.
A i ka halawai ana o ua mau luna nei me Hinau, ike aku la nae ua mau luna nei, o Hinau ke kanaka koikoi o Maui imua o Kauhiakama, a oia hookahi no ka punahele oi imua o ko Kauhiakama alo. Aka, ma na mea i kauohaia ia lakou na luna e hana aku, alaila hana aku la no lakou e like me ka Lonoikamakahiki olelo.
A i ka lohe ana o Hinau i keia mau olelo a Lonoikamakahiki ma ka waha aku o ua mau luna nei, a ike mai la o Hinau ua ano oiaio na olelo a pau i haiia aku iaia, alaila, hooholo ae la oia i kona manao ae no na mea i hai ia aku ai. Aka, aole nae i manao o Kauhiakama e hookuu aku ia Hinau e holo i Hawaii, me ka manao ona, aole e hoi hou mai ana i Maui. Aka, ma ko Hinau manao, he hooponopono wale no no ka manawa e holo ai o Lonoikamakahiki a hoi mai, alaila hoi mai i Maui. Aka i ke kau ana o Hinau maluna o na waa a holo aku i Hawaii ua mo-ku olaia o Hinau i ka moana, e like me ka Lonoikamakahiki kauoha. A make aku la o Hinau. A make aku la o Hinau, hoi aku la na luna a hai aku la i ka make ana o Hinau. Alaila, ua loaa ka oluolu ia Lonoikamakahiki.
MOKUNA XIV.
KA HOOPONOPONO HOU ANA O LONOIKAMAKAHIKI I KE AUPUNI.—KONA HOLO ANA I KAUAI.—HAALELEIA O LONOIKAMAKAHIKI E KA LEHULEHU.
A pau ke kaua ana me Kamalalawalu ma Waimea, a mahope iho o ka make ana o Hinau, ia manawa hoomaopopo hou ae la o Lonoikamakahiki e holo i Kauai; oia hoi i ike aku ai oia ia Kahihikolo, i kahi o ke koa kumu ole. A no ia mea, hoomakaukau ae la o Lonoikamakahiki i kana huakai; lawe ae la oia i kona poe punahele, a me kona poe hoa hele, kona mau puali, a me kona poe lawelawe.
Aka o Kaikilani, hoonohoia iho la oia ma ke ano hooponopono aina, a e malama hoi i na makaainana. A makaukau ko ke alii holo i Kauai, alaila holo aku la. Ia holo ana, hiki aku la o Lonoikamakahiki i Kauai; ia manawa e koe akoakoa ana no kona lehulehu a pau. Aka, ma ka hoomaka ana e ike i ke koa kumu ole o Kahihikolo, oia ka manawa i haalele ai ko Lonoikamakahiki lehulehu, a koe o Lonoikamakahiki wale no. Aka, hookahi kanaka kamaaina i ukali pu ma ia huakai a ke alii, no Kauai no, o Kapaihiahilina kona inoa. I ka manawa o ke alii e hele ana, a i ka huli ana ae i hope, e nana i kona lehulehu, aia hoi, hookahi kanaka e ukali ana mahope ona (Lonoikamakahiki) he kanaka e wale no, aole oia i ike; a o kona nui i hele pu mai ai mai Hawaii mai, aole hookahi i koe, ua pau loa i ka haalele.
I ka manawa o ke alii i ike mai ai ia Kapaihiahilina e ukali ana, aole oia i ekemu mai, aka, hoomau aku la no o Lonoikamakahiki i ka hele imua, me ka mea ole nana e kuhikuhi i kahi ana i hilinai nui ai e ike. Aka i ka alawa hou ana ae o Lonoikamakahiki i hope, e ukali ana no o Kapaihiahilina mahope ona. Ia manawa, akahi no a kamailio aku o Lonoikamakahiki iaia, me ka ninau aku: “E hele ana oe ihea?” I aku la o Kapaihiahilina: “I ukali wale mai nei no wau ia oe, no ka mea, lohe ae nei wau i ou kanaka i hoi ae nei, ua pau i ka haalele ia oe, nolaila, aloha ia oe, ukali mai nei.”
A o ua o Kapaihiahilina, iloko o kona manawa i lohe ai ua haaleleia, nolaila, lawe ae la oia i umeke poi, me na kauna oopu, a imi aku la i ke alii. He mea mau hoi ia Kapaihiahilina i na la a pau o kana ukali ana ia Lonoikamakahiki, ka malama ana i na kanawai o ke kapu alii. Oia hoi, i ka manawa kakahiaka nui, ka manawa e loihi ana ke aka o ke alii, aole o Kapaihiahilina i ike i ko laua kokoolua o laua wale, a’e aku i ke aka, aka, malama mau no oia i ke kapu alii.
A he mea mau hoi ia Lonoikamakahiki ka nana mau ana ia Kapaihiahilina ma kona ano menemene alii. A iloko o kekahi la o ka laua hele ana, i ka manawa e hookaawale ana o Kapaihiahilina iaia iho, ma ka hele ana, ma ka noho ana a me ka moe ana, i aku la o Lonoikamakahiki iaia: “Mai hookapukapu mai oe ia’u, no ka mea, o oe no ko’u hoahanau ponoi, aole a’u mea nui e ae, o oe hookahi wale no; nolaila, ma ko’u wahi moe, malaila mai oe, mai hookaawale oe ia’u, no ka mea ua pale ka pono eia kaua i ke au akua kahi i hele ai.” A nolaila, ua hookoia ka ke alii olelo, a noho pu iho la laua.
I ka laua hele ana ma na kuahiwi o Kauai iloko o ka lipo nahelehele loloa, ua nui ko laua pilikia i ka ai, o ka hala kaao ka laua ai. A pilikia no hoi laua i ke kapa ole, o ka lauki ko laua kapa; a nele laua i ka malo ole, o ka palai i hiliia ko laua malo. Pela mau ko laua hele ana a hiki i kahi a ua o Lonoikamakahiki i ake nui ai e ike, oia hoi o Kahihikolo, a hiki wale i ka hoi ana mai i kai. Aka, i ko laua wa e hele ana iloko o na pilikia he nui, pilikia ai, pilikia kapa, pilikia malo, pilikia i ka ua, aia no nae iloko o ko Lonoikamakahiki manao ka mea e hiki ai iaia e hana aku ai ia Kapaihiahilina. A i ka hoi ana o laua mai ka laua huakai hele mauna ae, lilo ae la o Kapaihiahilina i punahele nui, a i kuhina nui hoi. O na mea a pau a Lonoikamakahiki, na mea nui na mea liilii i waiho aku ai i na kanaka a me na kaukau alii; o na aina hoi a pau, aia no ia ma ko Kapaihiahilina lima ka hooponopono. Aole he mea nui e ae ma ko Lonoikamakahiki alo, o Kapaihiahilina wale no, a oia no ke poo kiekie ma ka Mokupuni o Hawaii a puni. A i ko Lonoikamakahiki hoi ana i Hawaii, mahope iho o kana huakai hele mauna, lawe ae la oia ia Kapaihiahilina i Hawaii, i hookohu aku ai oia ia Kapaihiahilina, ma kona ano kuhina nui, a punahele nui hoi.
Ma ko Lonoikamakahiki wahi moe, malaila o Kapaihiahilina e moe ai, ma kona wahi e noho ai, malaila pu no me Kapaihiahilina. O ka puloulou kapu alii, hiki ole i na punahele mua ana ke komo aku, malaila o Kapaihiahilina e noho ai. Aka, i ka hiki ana o Lonoikamakahiki i Hawaii me Kapaihiahilina, ike mai la na ilamuku a me na kakaolelo a Lonoikamakahiki, ua kela aku ka punahele o Kapaihiahilina mamua o na punahele mua, alaila, inoino ae la ko lakou manao no Kapaihiahilina, no ka mea, aole i hanaia kekahi mau punahele mamua e like me keia.
I kekahi la, hoakoakoa ae la o Lonoikamakahiki i kona mau kaukau alii a pau, a me kona mau kakaolelo, a hoike aku la i ko Kapaihiahilina lilo ana i poo kiekie ma ka aina a puni o Hawaii. Aka, he mea oluolu ole nae ia i ko na ’lii manao, a me ko Lonoikamakahiki alo alii a pau.
MOKUNA XV.
HOONOHOIA O KAPAIHIAHILINA I KUHINA NUI.—KE IMIHALA IA ANA.—KANA MELE ALOHA.
Mahope iho o ko Kapaihiahilina lilo ana i kuhina nui no Lonoikamakahiki, haawi ae la o Lonoikamakahiki i hookahi ahupuaa, o Hihiu nui, he wahi ahupuaa no ia e waiho ana ma Kohala. A noho ae la o Kapaihiahilina ma ka noho kuhina nui, imi ae la na luna malalo ona i hewa no Kapaihiahilina. Ua loaa no ka hewa, he hewa nui no, aka, no ka punahele nui launa ole no, nolaila, aole e manao ana o Lonoikamakahiki he hewa ia no Kapaihiahilina.
A no ka hewa ole o Kapaihiahilina ma na mea o ke alii, imi hou ae la na luna malalo ona i mea e hewa ai. Nolaila, loaa ae la ka hewa o Kapaihiahilina ma ka moekolohe ana me Kaikilani ka Lonoikamakahiki wahine ponoi, mamuli o ka hooweawea ia e na luna nana e imihala nei. A no ka ike ana o na luna malalo o ua o Kapaihiahilina ua hewa me Kaikilani, nolaila, hele aku la ka poe nana e manao ino nei o Kapaihiahilina, he hewa ia nona e hewa ai. A nolaila, hai ia aku la ia Lonoikamakahiki keia hewa ana o Kapaihiahilina me Kaikilani. Aka i ko Lonoikamakahiki lohe ana i keia mea, aole ia he hewa i ko ke alii manao.
A no ka loaa ole o ko Kapaihiahilina hewa, ma keia mau mea, imua o ke alii, alaila, ua maopopo i ua mau luna nei, ua pakela loa ka punahele o Kapaihiahilina, nolaila hoopau ae la ua mau luna nei i ko lakou manao imihala.
Hookahi paha makahiki o Kapaihiahilina ma ka noho kuhina nui, alaila holo aku la oia i Kauai, me ka manao no e hoi hou mai ma kona noho kuhina nui. I kela manawa o Kapaihiahilina i Kauai, manao ae la ke alo alii e imihala hou i mea e hewa ai o Kapaihiahilina ma kona noho kuhina nui, mai ka punahele ae a Lonoikamakahiki. Nolaila lawe ae la ke alo alii a pau i na olelo akiaki he nui, ma ka olelo ku i ka hoowahawahaia; nolaila, loaa i ke alii ka manao e hookaawale ae mai ko Kapaihiahilina noho ana ma ka noho kuhina, a hoopau ae la i kona punahele.
A hoohiki iho la o Lonoikamakahiki i olelo paa aole e ike hou i na maka o Kapaihiahilina. Mamuli o na olelo akiaki a ke alo alii, pau ae la ka punahele nui o Kapaihiahilina ia Lonoikamakahiki.
Ma ia noho ana o Kapaihiahilina i Kauai, aole i liuliu, hiki aku ka lohe ia Kapaihiahilina, ua pau kona punahele, a me kona noho kuhina nui ana. Nolaila, holo mai la o Kapaihiahilina i Hawaii, i ike aku ai oia i ka pau io ana o kona punahele. Ia Kapaihiahilina i kau mai ai iluna o na waa a holo mai i Hawaii, oia no ka hoomaka ana o Kapaihiahilina e haku i mele, e pili ana i ko laua hele mauna ana, ko laua alo ana i kela pilikia keia pilikia he nui. Ia holo ana a ianei (Kapaihiahilina) ma Kohala kona hiki mua ana, i ike aku ai oia i kona aina i haawi lilo ia aku ai. A i kona hiki ana aku, ike aku la oia he konohiki hou ke noho ana i ka aina, a o kana konohiki i hoonoho aku ai, ua pai ia ae la; ia manawa no ko Kapaihiahilina hoomaopopo ana i kona pau; a nolaila, holo aku la oia (Kapaihiahilina) i Kona e ike pono i ko ke alii manao nona.
Ia manawa, e noho ana o Lonoikamakahiki ma Kahaluu, no ka mea, he kapu heiau kana ia wa. A i ka hiki ana aku o Kapaihiahilina mawaho o Kahaluu, ike muaia mai la o Kapaihiahilina ma na waa. A no ia mea, kena koke ae la o Lonoikamakahiki e pani ka puka o ka hale, aka, aole nae i pani koke ia ka puka ia manawa, a i ka manawa i pae aku ai na waa iuka, a i ka hoomaka ana aku o Kapaihiahilina e hele aku e ike i ke alii, iaia i hookokoke aku ai mawaho o ka paehumu o ka hale, ia wa ke pania ana mai o ka puka. A ike aku la o Kapaihiahilina ua paa ka puka, hele aku la keia a ku mawaho o ka pa, i na koa e ku ana, alaila hapai aku la oia i ke mele, e like me ka laua hele ana:
O Lonoikamakahiki kapu a Kalani,
O Kalani kapu a Keawe i hanau;
Hanau Kalani he alii ku halau,
He lau kapaahu nehe e Lono,
Mai ka papa aku
Ka ahuula kapu a Kumalana.
Ua hewa!
Ua hewa iala la he hoomauhala,
Aohe ano hala i hoomau ai e Kalani.
Kuu makua a kalani,
Kaina i honua,
Hele ana i honua,
I Opikananuu, i Opikanalani.
I kahua a Kanuukewe
Ka papa o ka moku, ka honua,
Ke au aina o Wakea i noho ai.
O Wakea ke alii kapu
A Keawe i hanau (ai);
Hanau mai mamua ka pono
Ukali aku mamuli ka hewa.
Oi hele mai ka wa nui a hune
A mehameha kanaka ole
Hele koolua i ka nahele
I ka laau koa kumu ole
Mauka o Kahihikolo.
Hili aku i ka malo pau palai,
Hahaki i ka laui pea ma ke kua.
Hala ia mao a ka ua ilaila, e ke hoa-e,
Hele aku a ai i ka pua pala o ka hala
Hala ia la pololi o ka ua ilaila, e ke hoa.
He hoa i ka nahele lauhala loloa,
Mai Kilauea a Kalihi la;
O ka hala i aina kepaia,
O Pooku i Hanalei-la.
Hala ia mao a ka ua, e ke hoa-e.
He ua kaee, ua makani,
Ua hookinakina e puni e ka ua.
Inu aku i ka awa o Koukou
I ka awa lau hinano o Mamalahoa.
E ke hoa-e!
He hoa, he kaupu e Lono, he kanaka,
He hoa la hoi no ka ua, paia;
Hele ka ua mauka o Hanaleiiki;
A Hanalei-nui
Mauka mai kekahi ua,
Makai mai kekahi ua,
Ma nae mai kekahi ua,
Malalo mai kekahi ua,
Ma ka lae hala o Puupaoa;
Ilaila ka ua hoowalea i ke one,
I ke one ai a ke kinau,
Ke kinau ai hala pala i Hanalei,
Ua hoopala ohia o Waioli.
He olioli e ke ’lii e pono ai,
Ka Haku-ha.
Ka Haku hana o Kanananuu,
O ka maka lai o Kukalaea
Kalai aku hooneenuu he ana
A ke koa lau kani.
Kani kua ke ka ua,
Ke kaupaku hale o Maoea.
Ilaila ka ua kike haa i ka nahele.
Haahaa ka ua i ka nahele,
Haaula ka ua i ka nahele,
Haalea ka ua i ka nahele,
Noe a ka ua i ka nahele,
Lauwili ka ua i ka nahele,
Opea ka ua i ka nahele,
Kuawaa ka ua i ka nahele,
I ka uka o Laauhaele,
O hele-a.
Walea kanaka i ka hele,
Hoi mai, he lalo ino, he lalo hewa,
He lalo akiki ka kou o muli-la,
Eia mamuli ka alele.
Ke pai au ka hookuke,
He nani nei hele nau,
Ua hookuke oe ka mea hale;
Eia la ka hewa o ka noho hale,
He noho a pauaho,
Ku ae hele.
Loaa ko’u kina
Ko ka hoa ukali ino,
O noho.
Haalele ia oe e ke hoa ke hele nei,
Hele kikaha ana ka ua,
O Hopukoa o Waialoha
Ei ala e-
Aloha wale ana ia oe
Iloko o kauahoa.
MOKUNA XVI.
KA HELE ANA O KAPAIHIAHILINA.—KA IMI ANA O LONOIKAMAKAHIKI IAIA.—KO KAPAIHIAHILINA HOI ANA MAI A NOHO HOU I KUHINA NUI.
A pau ka Kapaihiahilina kahea ana ia Lonoikamakahiki ma ke mele, alaila huli hoi aku la oia, me ka uwe pu i ke aloha i ke alii, a kau iluna o na waa, a holo aku la. I ka manawa i pau ae ai ka Kapaihiahilina kahea ana i ka inoa o Lonoikamakahiki, a mahope iho, kupu mai la ko Lonoikamakahiki aloha no Kapaihiahilina, no kona hoalohaloha ana mai, ma ke ano o ka laua pili ana, a me ko laua hele ana. A he mea maopopo hoi, ua haku o Kapaihiahilina i ke mele ma ke ano oiaio; nolaila olelo ae la o Lonoikamakahiki i na kiai puka o ka hale alii, e wehe ae ke pani, a e hookomo ae ia Kapaihiahilina iloko ka hale. Aka, i ka wehe ana ae o ke pani o ka hale alii, aia o Kapaihiahilina e holo ana mawaho o Laaloa.
A i ka ike ana o Lonoikamakahiki, e holo ana o Kapaihiahilina, alaila hoouna aku la oia i na elele, e kii aku ia Kapaihiahilina. A i ke kii ana o na elele mamuli o ka olelo a ke alii, a halawai aku la me Kapaihiahilina, me ka olelo aku: “I kii mai nei makou ia oe e hoi; ua hoouna mai nei ia makou e olelo aku ia oe e hoi, no ka mea, ua nui loa ke aloha o ke alii ia oe i ko kaukau ana ae ma ke mele, e like me ka olua hele ana; haalele aku la makou, aia no ke alii (Lonoikamakahiki) ke uwe la.”
A lohe o Kapaihiahilina i keia leo, alaila olelo aku la oia i na elele, me ka i aku: “E hoi olua a i ke alii, e hai aku i kuu aloha iaia, aole au e hoi aku; no ka mea, ua hoolohe aku ia i na olelo a ka poe akiaki o kona alo, malia paha o ua poe la no kekahi i hele pu me ia, a ai i ka pua pala o ka hala o Pooku, a hume pu i ka malo laki, a me ka palai. A nolaila, ke hoi nei au a waiho aku na iwi ia Kauai. A ina he make no’u, aole hoi ana; aka ina he make nona no kuu hoa ukali ino, i Kauai no hoi au uwe mai. O u hoi olua.”
A pau ka Kapaihiahilina olelo ana i ua mau luna nei, alaila, hoi aku la laua, a halawai me ke alii (Lonoikamakahiki), a hai aku la i na mea a pau a Kapaihiahilina i olelo mai ai.
A ma keia mea a ua mau elele nei i olelo mai ai, he mea pono ole loa ia ia Lonoikamakahiki. A nolaila, hoolale ae la o Lonoikamakahiki i kana mau hoewaa elua, ia Kapahi a me Moanaikaiaiwa, o Kipunuiaiakamau ma, o ke keiki hookama o Kamahualele. A mamua o kona (Lonoikamakahiki) holo ana, kauoha ae la oia ia Kaikilani, Kealiiakalani, Kalanioumi, a me Keakealani: “Eia wau ke hele nei, e noho oukou i ka aina, e nana kekahi o oukou i kekahi, mai kekeue oukou. Ina hoi i hele au a i maliu mai kuu hoa hele ia’u, alaila, hoi mai maua, aka hoi i maliu ole mai kela, alaila, ukali aku no au mamuli ona (Kapaihiahilina), a malia paha o maliu mai i ka ukali loihi ia aku. Oi-e, he makole ka huhu, o hele a ka lihi pepeiao.”
A pau ka Lonoikamakahiki olelo ana i keia mau olelo, kau aku la oia iluna o na waa a holo aku la. Ia imi ana a Lonoikamakahiki, halawai aku la oia me Kapaihiahilina ma Anaehoomalu, ma ke kaha, ma ka palena o Kona a me Kohala. A penei no ka moolelo oia imi ana a Lonoikamakahiki.
I ka manawa i imi aku ai o ua o Lonoikamakahiki, ua pae mua aku o Kapaihiahilina i Anaehoomalu a mahope aku lakou nei (Lonoikamakahiki ma). A i ka manawa i ike aku ai o Lonoikamakahiki ia Kapaihiahilina e noho mai ana i kaha one, ma kahi e kau ana na waa o lakou (o Kapaihiahilina ma), alaila, uwe aku la o Lonoikamakahiki, ma ka uwe helu ana, e like me ka laua hele ana. A ike mai la no hoi o Kapaihiahilina i ka uwe helu aku a ke alii, alaila uwe helu mai la no hoi oia.
A ia laua i halawai ai, a pau ka laua uwe ana a me ka laua kamailio ana, alaila kau iho la o Lonoikamakahiki i olelo hoohiki mawaena o laua, aole e loaa hou kekahi kue, aole hoi e hoolohe i na olelo akiaki a kona mau aialo. Aka, i mea e paa io ai ka laua hoohiki, nolaila, kukulu iho la o Lonoikamakahiki i wahi ahu pohaku (heiau), i wahi no laua e pule ai me ka hoohiki imua o ke akua o Lonoikamakahiki, no ka hoopaa ana i ko laua hoohiki ana.
A ike aku la o Kapaihiahilina ua hooiaio mai o Lonoikamakahiki i kana hoohiki ana, ia manawa ko Kapaihiahilina ae ana aku e hoi me Lonoikamakahiki. A pau ka laua kapu heiau ana malaila, hoi aku laua i Kona, a noho iho la ma Kaawaloa, ma Kona Hema.
(Ua oleloia ma ka moolelo o ko laua hana ana i olelo hoohiki no ke kukulu ana i ke ahu pohaku ma Anaehoomalu, ua kapaia ka inoa o ia palena mawaena o Kohala a me Kona “O Keahualono”; o ka inoa mau ia oia wahi a hiki mai i keia manawa; oia hoi ke kukulu ana o Lonoikamakahiki i ahu pohaku).
A i ka hoi ana o Lonoikamakahiki me Kapaihiahilina, noho hou iho la o Kapaihiahilina ma kona noho kuhina nui e like me ka noho mua ana. A mahope mai o ko Kapaihiahilina noho kuhina hou ana, alaila, kukakuka ae la o Kapaihiahilina me Lonoikamakahiki, i mea e kaawale aku ai ka poe nana i niania wale ia Kapaihiahilina mai ke alo alii aku. No ka mea, ua hoole aku ua o Kapaihiahilina ia Lonoikamakahiki i ko laua halawai ana ma Anaehoomalu. A penei ka olelo ana: “Aole au e hoi hou aku me oe, aia a kaawale aku ka poe nana i niania wale ia’u mai kou alo aku, alaila, hoi aku au me oe.” A no ia mea, i kukakuka ai o Lonoikamakahiki me Kapaihiahilina. Aka, ua ninau aku o Lonoikamakahiki i ko Kapaihiahilina manao no ka poe nana i niania wale oia, ina paha o ka make ko Kapaihiahilina makemake, oia no; alaila, o ko Lonoikamakahiki makemake no ia. A ina o ke kipaku ko Kapaihiahilina makemake, alaila pela no, o ko Lonoikamakahiki manao no ia. E like me ka Kapaihiahilina mea e koi ai, malaila aku no o Lonoikamakahiki.
A nolaila, ma kela kuka ana a laua ma keia mau mea, ua hooholo ko Kapaihiahilina manao, e pau i ka make ka poe nana i niania aku. Aka hoi, i mea e pau ai ko lakou make mainoino ana ma ka pepehi maoli aku, nolaila, ua waihoia ko lakou make maloko o ke kaua ana. A pau iho la ka poe nana i niania wale ia Kapaihiahilina i ka make. A mahope iho o ia manawa, kau pono iho la o Kapaihiahilina ma kona noho punahele ana, ma ka aoao kuhina nui a hiki i kona make ana.
Ma ia hope mai a hiki i ko Lonoikamakahiki make ana, aole he mau kaua ana, aole no hoi he kipi, he maikai wale no. A hala o Lonoikamakahiki i ka make, ua oleloia, ua lilo ke Aupuni o Hawaii ia Keakealani. A mai ka manawa i lilo ai o Hawaii ia Keakealani a hiki i na ’lii aimoku mahope mai ona, a hiki ia Kamehameha, aole i ikeia ma keia moolelo na kaua nui ia manawa. Aka, i ko Keoua manawa i noho ai ke kipi ana o na alii aiokana.
HISTORY OF KUALII.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter XVI (4)
0%20 min left in chapter