Chapter XIII: Preface: 55 (6)

Ina e holo ana kekahi i ka lawaia, a me ka manao e loaa ka ia; a ina ua moku ka makau; a moku hou ka makau, a pela mau aku, alaila e olelo auanei ka lawaia, “Ua hewa aku nei ka noho hale.” Pela e olelo mai ai ka mea lawaia, no ka mea, ua maopopo iho la i ka mea lawaia ke kumu i moku ai ka makau, “O ka hewa ana o ka poe e noho ana i ka hale, ina o ka wahine, a ina he poe e ae.” Nolaila o ka moku ana o ka makau, ka hoailona ike no ia a ka poe lawaia, e pili ana i ka oihanakahuna.

NO KA HEWA O KA POE MA KA HALE.

He mea mau i ka poe nana ka oihana lawaia, he mau kanawai mau ko lakou. Mamua o ko ke kanaka hele ana i ka lawaia, e papa mua oia i ka poe ma ka hale, aole e hana i kekahi mau mea e keakea ai i ka hele ana i ka lawaia. Penei e olelo ai ka lawaia:

1. Ua kapu ka moekolohe ana aku o ka wahine me kekahi kane e aku.

2. Ua kapu ka moekolohe ana o na mea e ae i loko o ka hale o ka mea lawaia.

3. Ua kapu ka hakaka ana o na mea e ae i loko o ka hale o ka mea e hele ana i ka lawaia.

4. Ua kapu ka ninau ana o kekahi i ka manawa aia ka lawaia i ka moana, me ke ninau ana “auhea o mea?”

5. Ua kapu ka ai ana i ka maunu a ka lawaia.

6. Ua kapu ke kuko ana i ka manawa aia ka lawaia i ka moana. O keia mau mea a pau, ina e hana ia kekahi o keia mau mea e ko ka hale poe, i ka manawa aia kekahi i ka lawaia, alaila ua poho wale kona luhi; aia no a malama ia ka maluhia o ka hale o ka poe e holo ana i ka lawaia, alaila pono.

O ka moku ana o ka makau he kumu maopopo no ia i ke kane, ua moekolohe kana wahine me kekahi mea e aku. Pela no i na mea a pau e noho ana i ka hale. A mamuli o keia mau mea kapu, ua malama loa kekahi poe i keia mau mea ke hele kekahi i ka lawaia.

NA AKUA O KA POE LAWAIA.

He mau akua no ko ka poe lawaia, e like me na oihana e ae, aole no e malama ana kekahi poe i ka oihana lawaia me ke akua ole.

KE ANO O KA HANA A KA POE LAWAIA.

O ke ano o ka hana ana a ka poe lawaia, he poe malama no lakou i na hana o ka oihanakahuna. Ina paha he upena hou ka kekahi lawaia, e pono ke lawe mai i ka mohai o ka oihanakahuna, e hana ia mamua o ka lawaia ana o ka upena hou, i pule ia ai mamuli o ka inoa o na akua lawaia. Penei hoi e hana ai: E lawe ia ka puaa ma kahi e kokoke aku ana i kahi e lawaia ai; a e kalua kekahi poe i ka puaa, a e hele kekahi poe i ka lawaia, a o ka ia a mau ia paha i hei mua i ka upena, oia na ia e kalua puia me ka puaa, ua kapa ia ia, he upena kahukahu.

Aia a moa ka puaa, alaila, e akoakoa like ka poe i hiki ma kahi i lawaia ai. Ia manawa e lawe ae ka mea nana ka upena i kahi hapa iki o ke akeniau o ka puaa, a me kekahi wahi hapa o ka ihu o ka puaa, a me ka hapa o ka huelo, alaila e lawe mai i ka nuku o ka ia i hei mua ai i ka upena, alaila e huipu ia mau mea liilii a pau i loko o kekahi apana uwala a kalo paha. Alaila, e pule mua ka mea nana ka upena i ke akua o ka oihana lawaia, mamuli o ka hana o ka oihanakahuna, a pau ka pule ana, alaila o ka mea ponoi nana ka upena ke ai mamua i na mea i hookaawale mua ia no ka oihanakahuna, alaila e ai pu me na mea e ae mahope iho o ka pau ana o ka hana i ka mohai no ka oihanakahuna.

Pela no e hana ai na mea ano lawaia a pau. Ina he aho hou, e like me ka oihana no ka upena hou, pela no e hana ai. Aole e pono e hana wale ia kekahi upena a aho paha ke ole e lawe mua i ka mohai no ka oihanakahuna.

KEKAHI ANO O KA HANA ANA.

O kekahi ano o ka hana ana a ka poe lawaia no na upena. Ina he upena kahiko ka kekahi lawaia na kekahi mea e mai, ua loaa paha ia lawaia ma ke kuai ana, a haawi wale ia mai paha, a na ua lawaia nei paha kekahi upena, a manaoia e hana i hano malolo (upena malolo). Alaila, he upena hou no ia, a e pono e lawe i ka mohai o ka oihana kahuna e like me ka hana ana o ka upena hou.

51. NO KA OIHANA A KA POE MAHIAI.

He akua no ko ka oihana mahiai. Aole e hiki i kekahi poe ke mahiai me ka malama ole i ke akua mahiai o ka oihanakahuna, no ka mea, i waena o ka poe malama i ke akua no ka mahiai, he mea mau no ka pule ana i na akua mahiai, i mea e ulu nui ai ka oihana mahiai.

NA OIHANA IKE O KA MAHIAI.

He mau oihana ike no ka oihana mahiai. Aole e kanu wale ana kekahi mahiai i kana mea kanu, ke ole oia e malama i ka oihana ike o ka mahiai e pili ana i ka oihanakahuna. Aole no e hiki i kekahi mahiai ke kanu wale i kana mau mea kanu ke kupono ole i na la maikai i ke kanu. Ina i kanu wale kekahi i kana mau mea kanu i loko o na la i olelo ia he maikai ole, alaila, e hooiloilo auanei ka poe maa i ka mahiai ana, mamuli o ka oihanakahuna.

NO KE KANU ANA I KA UWALA.

Aia i loko o ka mahi ana i ka uwala kekahi mau hoailona e pono ai ke kanu i ka uwala, no ka mea, aole no e hiki i kekahi ke lawe mai i kela lau uwala keia lau uwala e kanu me ka nana pono ole i ke ano o ka lau uwala e hua ai. Penei: I ka hoomaka ana e ako mai i na lau uwala e hua ai, e nana mua i ke ano maikai. Ina ua ike ia ka lau uwala ua nahenahe maikai ka ulu ana, a ua ano aiai paha ke kino ako mai ia mau lau, ua kupono ia mau lau uwala i ke kanu aku. Alaila e olelo auanei ka mahiai, “Aole e ole ka hua o keia mau lau uwala.” Aka, ina i maikai ka lau, e inoino ka la e kanu ai alaila, aole no e hua ana ia uwala; o ke aa wale no ka mea e ike ia.

KEKAHI ANO O KA LAU UWALA.

O kekahi ano o ka lau uwala e kii ai, ua like no kona kii ana me ka mea i hoakaka mua ia no kela mea mua. Aka, e pono no i ka mahiai ke makaala loa i kona ako ana i na lau. Penei: I ka hoomaka ana e hele e ako i ka lau uwala, e heluhelu mua iho oia i ka pue uwala, a ina he hua na pue uwala, alaila, e pono ke ako mai i na lau. Penei e olelo ai kekahi mahiai: “Aole e ole ka hua o keia lau ke kanu aku, no ka mea, he hua ka pue.”

52. NO NA LA KUPONO E KANU AI NA MEA KANU A KA MAHIAI.

Ma na la apau o ka malama, aole e lilo i mau la maikai wale no no ke kanu uwala, no ka mea, he okoa ka maikai o kekahi la, a he okoa ka maikai o kekahi la; pela no na malama he umikumamalua o ka makahiki, aole i lilo na malama a pau o ka makahiki i mau la maikai wale no, no ka mahiai ana. Eia na la maikai no ke kanu uwala ana, a me ka ipu, a me ka maia.

O Hilo. Oia ka la mua o ka malama ma ko Hawaii helu ana. Ua kapaia ka inoa o ia la, mamuli o ka uuku o ka mahina. Ua oleloia, he mahina puahilohilo. O ka mahiai e kanu i ka uwala, ipu, maia ia la, alaila, he la maikai ia, he hua pono na mea kanu.

O Hoaka. O ka la elua ia o ka malama; ua kapaia ka inoa o ia la, no ka like ana o ka mahina ia po me ka hoaka o ka puka. E like me ka pio ana o ka hoaka o ka puka hale, pela i kapaia ai ka inoa o ia la Hoaka. O ka poe kanu i ka lakou mau mea kanu ia la, e hua nui ana no na mea kanu. Ua like no ka maikai o ia la me Hilo.

O na Ku. Eha no ia mau la, ua kapaia ka inoa o ia mau la no na la huihui, a ua helu ia ko lakou mau inoa ma ka helu aha penei: O Kukahi, o Kulua, o Kukolu, o Kupau. Ua like no ka maikai o keia mau la me Hilo a me Hoaka. Ina e kanuia ka uwala, maia, ipu, ia mau la, alaila he maikai no ka hua ana.

O Huna. Ua kapaia keia la mamuli o ka mahina, no ka huna ana o na kihi o ka mahina, a lilo i ano poepoe. Nolaila ua kapaia ka inoa o ia la o Huna. He la maikai keia o ke kanu uwala ana; o ka lau uwala e kanu ia la, he nemonemo maikai ka uwala. Aka, ina e kaumaha loa ka lepo ma ka pue, alaila, he aa nui o loko o ka uwala, aka, ina e mama ka lepo maluna o ka pue, alaila aole e aa nui ka uwala.

O Akua. Ua kapaia ka inoa o keia la mamuli o na akua o ka poe mahiai, he la kela e kuloa ai i na mea ai i ulu mai a ka mahiai. Elua mea ma keia la, he la maikai a he la ino. Ina i kanu ia ka uwala i keia la, ina e hua mai, aole o kana mai a ka hua; a penei i olelo ia ai e ka poe mahiai: “Hoakua ka hua a ka uwala.” A ina he hua ole ko ka uwala, alaila penei e olelo ai ka mahiai: “Hoakua ka hua ole o ka’u mahinaai uwala.”

O Hoku. O ka piha pono ana ae ia o ka mahina i ka poepoe ana. Ua kapaia o Hoku.

O Mahealani. Ua kapaia ka inoa o keia la no ka malani ana o ka mahina, aole e liuliu puka koke mai. A no ka malani o ke mahina, ua kapaia aku o Mahealani. Iloko o keia mau la elua, o Hoku a me Mahealani, he mau la uwala keia, he maikai nunui ka uwala. Aka, ina e ulu nui ka ulu ana o na lau, alaila, inoino ka uwala, he awaawaa mukakaka.

O Kulu. Ua kapaia ka inoa o keia la, no ke kulu ana aku o ka mahina aole e liuliu loa puka mai; he la maikai no keia no ke kanu uwala, he loloa, he oihoiho nae, he aa nui ka mole.

O na Laau. Ekolu keia mau la, he mau la uwala keia, aka, aole nae he maikai o ka uwala, he aanui. A ina ma ke kakahiaka o keia mau la e kanu ai ka uwala, aole e hua koke hookahi makahiki me na malama keu, alaila hua.

O Muku. O ka la hope keia o ka malama. Ua kapaia ka inoa o keia la no ka ike ole ia ana o ka mahina i ka po. A nolaila ua kapa ia o Muku. He mau la maikai keia no ke kanu uwala, maia, ipu, e like ko lakou maikai, me Hilo, Hoaka a me na Ku eha.

53. NO KA MOE UHANE.

He nui na mea e pili ana i ka moe uhane, he moe waiwai kekahi, a he moe waiwai ole kekahi; aia no i loko o ka moe uhane ana e hoikeia ai na mea e hiki ai i ke kanaka ke hana, a me na mea a pau e hookoia ana a ke kanaka e manao ai e hana. He mau oihana ike no ko ka moe uhane e pili ana i ka oihanakahuna. O ka poe ike i ka hoakaka ana o na ano o ka moe uhane, o keia kekahi o ka poe ike hohonu i na ouli o ka moe uhane e pili ana i ka make a me ke ola.

KA WAIWAI O KA MOE UHANE.

Ina ua loaa i kekahi ka moe uhane, “he moe wai,” alaila he moe maikai ia ke ike ia moe uhane. Ka moe wai. Ina paha e waiho ana kekahi mea i ka mai nui, a he mai ua ike ia ka pilikia, alaila, mamua o ka hana ana a ke kahuna lapaau ia ia, e kauoha auanei ke kahuna, “Ina e loaa ka moe wai ia oe i keia po, alaila ola oe.” O keia kekahi o ka hoailona mau ma ka moe uhane e pili ana i ka oihanakahuna.

KA MOE KAI.

O keia kekahi o na moe ino loa ke loaa i loko o ka moe uhane. Ina e loaa ka moe kai i kekahi mamua o kona manawa mai ole, alaila e mai aku ana no ua kanaka la nana ka moe uhane. Eia kekahi. Ina paha ua ike ia aku kekahi e auau ana i ke kai, ma ka moe uhane e kekahi mea e aku, alaila o ka mea nana ka moe uhane ke pilikia ole, a o ka mea i ike ia ma ka moe uhane e auau ana i ke kai ke mai. Aka o ka mea mau i ka moe kai ke loaa ma ka moe uhane, he kakio ka mai, a he mai ano puupuu e ae.

NO KA HELE WALE AOLE KAPA.

O keia kahi o na moe ino ke loaa ma ka moe uhane, he moe uhane keia e pili ana i ka mai a me ka make. Ina paha ua ike ia kekahi e hele wale ana, aole he kapa, ma ka moe uhane e kekahi mea e aku, alaila, e olelo auanei ke kahuna: “He pilikia aku ka hope oia kanaka,” o ke kanaka nae i ike ia e hele wale ana aole he kapa ma ka moe uhane.

NO KA MOE UNUHI NIHO.

O keia kekahi o na moe uhane ino loa. Ina paha ua loaa ka moe unuhi niho i kekahi ma ka moe uhane, alaila he moe uhane no ia e pili aku ana i ka make o kekahi o kona koko. Ina paha ma ka aoao hema ka niho i unuhiia, alaila, ma ka aoao o ka wahine ka mea e make ana; aka hoi i na ma ka aoao akau, ka niho i unuhiia, alaila ma ka aoao kupono iho no o ka mea nana ka moe e hooko ia ai ka make. A ina hoi ma ke alo ponoi na niho i unuhi ia, o na niho aiwaiu paha, ina maluna a malalo paha, alaila, maluna o ke koko ponoi no o ka mea nana ka moe uhane e hooko ia ai ka make. Aole nae e hiki wale ana ia mea i ka poe maa ole ke hoakaka ae i ke ano o ia moe uhane, aole no hoi e manao ana he hana ka ia moe uhane.

NO KA PAHU ANA.

Ua like ke ano o keia moe uhane me ko ka moe unuhi niho. Ina paha ua loaa i kekahi kanaka he “pahu” ma ka moe uhane, a ma ka hihio paha. Ina ua pahu pono ae ma ke alo i loko o ka hihio a moe uhane paha, ma ka moe uhane ana, alaila e olelo auanei ke kahuna o ka oihanakahuna, “E make ana kou poe ponoi, ka poe no e pili ana ia oe.” Ina ma ka aoao hema ke pahu ana, alaila, ua pili no ma ka aoao o kana wahine, a me kekahi poe pili e ae.

Aka hoi, ina ma ka aoao akau ke pahu ana, alaila, ua pili ka hookoia ana o ka make ma ka aoao o ke kane, ina he kane ka mea nana ka moe a me ka hihio. A ina he wahine, ka mea nana ka moe o ia ano, ua pili no ka make ma kona aoao ponoi ke pahu pono ma ke alo, a me ka aoao akau.

KA MOE PAU O KA HALE I KE AHI.

O kekahi keia o na moe uhane e hoike mai ana i na hana e hiki mai ana ma ke ao ana ae. Ina ua ike ia keia moe uhane e kekahi ma ka po, ina paha ua pau kekahi hale i ke ahi, alaila, eia ka hoakaka ana i ke ano o ia moe. He olelo e hiki mai ana mahope, ina he olelo no ka hewa e ku ai i ka hookolokolo ia, oia iho la, aole e pili ana ka olelo pono ma keia moe. Ina, ua ike ia ka moe ahi ma ka moe uhane ana, ua a ke ahi, aole nae i a loa, a ua pio koko no, alaila, aole e puka loa ka olelo i waho, i ka hale wale iho no ia olelo e hookolokolo ai a pau wale iho. Aka, ina ua ikeia ke ahi ma ka moe uhane, ua a loa paha, aole i pio iki a hiki i ka puoho ana o ka mea nana ka moe, alaila e puka loa ana ka olelo i ke akea a i ka aha hookolokolo paha.

KEKAHI ANO O KA MOE AHI.

Ina paha ua loaa ka moe ahi i kekahi mea ma ka moe uhane paha, a ua ike ia ke ahi, a ina ua kinai iho ka mea nana i moe ua ahi la, a ua pio paha ma ia kinai ana. Alaila, he olelo ko ke ao, aole nae e puka, he wahi olelo uuku wale iho no. Ina he hakaka ka olelo i puka i ke ao ma ia manawa, alaila o ka mea no nana i kinai ke ahi, oia no ka mea nana i papa ka olelo i ke ao, ina he olelo no ka hakaka.

KEKAHI ANO E AE O KA MOE AHI.

Ina paha ua pau kekahi aoao o ka hale ma ka ike ana a ka mea nana i moe, alaila o ka aoao no i pau i ke ahi ma ka ike ana a ka mea nana i moe, malaila no ka olelo hookolokolo e puka ai, a i ole he olelo no ka hoopaapaa, a hakaka paha. A ina ua loaa ka moe ahi i kekahi ma ka moe uhane, a he ahi ua a ae a puni ka aina, alaila, aole i pili ia ahi me ke ahi i hoakaka ia maluna. Aka o kela ahi ina e ike ia pela, alaila, ua pili ia ahi i ke aupuni, ina he mai laha, a i ole he kaua paha. A ina aole ma ia ano, he auhulihia paha. Na na kahuna nui no o ke alii e hoakaka lea i ke ano o ia moe i na ’lii aimoku.

NO KE KUKUI A MAI KEKAHI AINA A I KEKAHI AINA.

Ina paha, ua ike ia kekahi kukui e a ana mai kekahi aina mai a komo i kekahi aina, a i ole ia, mai kekahi hale mai paha a komo i kekahi hale, ma ka moe uhane nae ka ike ia ana, alaila, e olelo auanei ke kilokilo moe uhane, a kakaolelo paha o ka oihanakahuna nui, “E pau auanei ke alii aimoku ana o kekahi alii, a e lilo auanei i kekahi alii aimoku e aku. A ina aole he alii aimoku, alaila, he alii aiokana, a aiahupuaa paha ka mea e hoopauia ana.” Aka hoi, ina ua ike maopopo ia ke kukui ma ka moe uhane e hele pololei ana mai kahi e mai a komo i kahi hale, ua ike maopopo ia ka hale i komo ai ke kukui, a me ka mea nana i paa mai ke kukui, alaila e olelo auanei ke kilokilo moe uhane, a me ke kakaolelo o ka oihanakahuna nui, “E pau ana ka noho konohiki ana, a noho aiokana paha, a aimoku paha, a e lilo auanei ka pomaikai i ka mea nana i paa ke kukui mai kahi e mai.” Ina ua ike maopopo ia ka mea nana i paa mai ke kukui, a me ka mea nona ka hale a ke kukui i komo ai, alaila no laua ka hana ma ka moe uhane.

NO NA KUKUI ELUA.

Ina ua ike ia na kukui elua e a ana, e hele aku ana kekahi kukui, a e hele mai ana kekahi kukui, he mau alii aimoku nae na mea nana i paa na kukui ma ka moe uhane; o ke ano o ia moe uhane, he mau kukui paio laua, e paio ana kekahi alii me kekahi alii. A ina i nana aku ka mea nana ka moe uhane, ua a na kukui elua, a i pio ke kukui a kekahi, alaila e olelo auanei ke kahuna nui o ke kakaolelo, “He kaua ka hope, a o ka mea nana ke kukui i pio, oia no ke pio ana, aole e loaa he lanakila nona i loko o na hoouka kaua.”

54. NO KA MOE UHANE NAAU.

Ina ua moe uhane kekahi kane, a wahine paha, a he moe uhane naau ka mea i loaa ma ka moe uhane ana, ina paha penei ke ano o ka unuhi ana i ka naau. Ina ua unuhi ia ka naau a pau i waho, aole nae i hoihoi hou ia mai ka naau e like me ka mea mau, alaila eia ka hoakaka ana i ke ano o ia moe. E haalele ana ke kane i ka wahine, a i ole ka wahine i ke kane paha. A ina aole i pili ma ia ano, alaila, e hooko ia ua moe uhane la ma ka make o kekahi, aole nae e pili keia moe ia hai, aka, e pili ana no i ka mea nana ka moe uhane.

NO KA MOE UHANE HOOLELE LUPE.

O keia moe, aole ia e pili ana ina mea e ae, aka i ka mea ponoi nana ka moe, ina ua pili i ka waiwai, a ina ua pili i kekahi mea e ae, no ka nele paha. Ina ua hoolele ka mea nana ka moe uhane i ka lupe ma ka moe uhane ana, a ina ua hukihuki oia i ke aho a puu ma kona alo ponoi, alaila e manaolana nui auanei ka mea nana ka moe he pomaikai nui kona ma ke ao ana ae. Ina he piliwaiwai kana i manao ai, e ko no auanei. Aka hoi, ina e hoolele ua mea la nana ka moe uhane i ka lupe a hukihuki i ke aho, a i moku aku ka lupe, alaila aole e loaa ka pomaikai nona ma ke ao ana ae. Ina e hele i ka pili waiwai, e pau ana no i ke eo, aole e koe nona ka waiwai.

55. NO KA HU ANA O KA POI A HANINI MAWAHO O KA UMEKE.

O keia kekahi o na moe uhane ino e pili ana i ka hakaka, a i ole i kekahi olelo e ae paha e pili ana i ka hookolokolo. Ina paha ua loaa i kekahi ka moe hu poi, ma ka moe uhane ana, a ua hanini paha ka poi i waho o ka umeke, alaila, e olelo auanei ke kilokilo moe uhane: “He olelo ke hiki mai ana ma ke ao ae, olelo e puka loa ana i ke akea.” Aka hoi, ina i ike ka mea nana ka moe uhane, ua hu ae ka poi aole i hanini mawaho o ka umeke, a puoho wale ka mea nana ka moe, alaila, e olelo auanei ke kilokilo moe uhane, “He olelo ke puka mai ana ma ke ao ae, aole nae e puka ana i waho o ke akea ia olelo.” Aka hoi, ina ua ike ia he poi hu, i ka umeke, a naha pu paha me ka umeke ma ka ike ana a ka mea nana ka moe, alaila e olelo auanei ke kilokilo moe uhane, “He moe ino keia. Ina e puka mai he olelo no ka hewa, alaila aole e nele ka pilikia.”

56. KEKAHI MAU OIHANA IKE E PILI ANA I KA OIHANA KAHUNA.

He nui na hoailona ike a keia lahui e pili ana i ka oihanakahuna i olelo ole ia ma na helu mua. A he hoailona e ae no kekahi e pili ana i na mea a pau, ua pili i ka poe o ka oihanakahuna, a ua pili i na mea e ae. Aka, no loko mai nae o ka poe malama i ka oihanakahuna i puka mai ai keia oihana ike i na mea e ae.

O KE KUUKUU.

O keia kekahi o na hoailona maa, a he hoailona mau no hoi. O ke kuukuu. He nananana no ia e hookuukuu ana i ka punawelewele i loko ona. Ina paha e noho ana kekahi kanaka i kekahi manawa, a ina e ike ia kekahi kuukuu e haule pono iho ana ma ke alo, alaila, o ke ano o ia kuukuu, “He waiwai e puka mai ana mahope, a i ole he malihini paha e hiki mai ana.” Aka, ina ua ike ia aku, he kuukuu e hookuukuu ana ma ka aoao akau a hema paha, a i ole ua haule ia kuukuu ma ke kua, alaila he kuukuu waiwai ole ia.

57. NO KA HULAHULA O KA MAKA.

O ka hulahula o ka maka, he hoailona no ia, e pili ana i ka oihanakahuna. Ina paha ua hiki mai ka hulahula o ka maka i kekahi, alaila, he mea ia e hoike mai ana no ka malihini puka, a i ole no ka uwe aku i kekahi mea make paha. A nolaila, o ka hulahula o ka maka, he uwe ka mea e hookoia ana mahope mai, ina no ka uwe i ka malihini, a i ka mea make paha. Ina e hoomau ana ka hulahula o ka maka i kekahi, a hala kekahi mau la, a anahulu a oi aku paha, a ina i hoomalolo iho, alaila o ka hooko ia koe. Alaila e hiki io mai ana no ka hooko ana.

KE KANI ANA O KA ULA O KA PEPEIAO.

O ke kani ana o ka ula o ka pepeiao, he hoailona no ia e pili ana i ka oihanakahuna. Ina i loaa ke kani o ka ula o ka pepeiao i kekahi kanaka, alaila, e maopopo auanei i ka mea nona ka ula e kani ana, e olelo ino ia ana oia e kekahi mea e ae. Ina hoi ma ka pepeiao akau ke kani ana o ka ula, alaila, e olelo auanei ke kahuna o ka oihanakahuna, he kane ka mea nana e olelo ino ana. A ina hoi ma ka pepeiao hema ke kani ana o ka ula, alaila, e olelo auanei ke kahuna kilokilo o ka oihanakahuna, he wahine ka mea nana e olelo ino ana. Aole nae i pili wale no ke kani o ka ula o ka pepeiao no ka olelo ino wale no, aka, ua pili no no kekahi ano e ae. Ina he mai e hiki mai ana maluna o ka mea nona ka ula oia iho la no. Alua wale no ano e pili ai ma keia ano.

NO KA OKAKALA O KE POO.

Oia no ka naholo ana o ke poo me he uku la. Elua no inoa ma keia mea, o ka “okakala o ke poo,” a me “malama o ke poo.” Ina ua loaa keia mea o ke okakala o ke poo i kekahi mea, ina e noho wale ana ke kanaka me ka manao maikai wale no, aole he kumu e ino ai, a hiki honua mai ka okakala o ke poo, alaila e maopopo auanei ka mea nona ke okakala, e olelo ino ia ana oia. Ua like no keia ano me ke kani ana o ka ula o ka pepeiao. Aole nae e pili wale keia hoailona o keia ano wale no, ua pili no ma kekahi ano e ae. Penei: Ina paha, ua hiki mai ka hoomanao ana i kekahi manawa no ke kupapau make koke, a he ano makau paha, alaila, ina ua nui loa ke kuko i hiki mai no ua kupapau make la, alaila e hiki io mai no ka okakala o ke poo ia ia. O ka makau nae ke kumu.

58. NO KE KONI O NA WAWAE.

O ke koni o ka wawae, he mea ia e koni ana malalo a maluna paha o na kapuai wawae, me he mea la e oni ana. Ina i puka mai ke koni ana o ka kapuai wawae i kekahi kanaka i kekahi manawa, alaila he hoailona ia no ka hele ana aku ma kahi e, i kahi manawa, ka manawa hoi i ike ole ia e hele ana, nolaila, ina i puka mai ke koni, alaila, e hoomaopopo ana no ka hele ana. A ina aole i hookoia ma keia ano kela koni ana o ka wawae, alaila e hookoia ma ka malihini puka mai, a nolaila, elua wale no mea e pili ai keia hoailona, o ka hele ma kahi e, a me ka malihini puka mai.

NO NA ILA O KE KANAKA.

Aia i loko o na ila o ke kanaka kekahi hoailona ike e pili ana i ka oihanakahuna. Aole nae he like o ka manao o kekahi poe ma keia mau hoailona, ua kaawale ka hoailona a kekahi a ua kaawale ka hoailona a kekahi, aka o na kahuna nui o ka oihanakahuna, a me na kakaolelo o ke alii ka poe ike i na ouli o ke kanaka, e like me kahi i ku ai ka ila, pela no e hoakaka ai ke kahuna i ke ano o ia kanaka, a me kana mau hana a pau.

MAI NA KAPUAI MAI A HIKI I NA KUMU UHA.

Ina e ku ka ila o kekahi ma na kapuai, a i ole ia ma na oloolo wawae paha, a i ole ma na uha paha, alaila, e olelo auanei ke kakaolelo, he kanaka hele ia, ia wahi aku ia wahi aku, aole ia e mau ana me kona hanau. Aka, penei nae e hoakaka lea ai ke kakaolelo.

Ma na Kapuai.—Ina ma ka poli wawae ka ila o kekahi, oia ka oi o ke kanaka palaualelo, he hele wale iho no kana, aole he manao nui i ka hana, aole e kuonoono ana oia ma kahi hookahi.

Maluna o ke kapuai.—Ina e ku ka ila o kekahi maluna o ke kapuai, he kanaka hele no, he palaualelo, aole nae e like kona palaualelo me ko ke kanaka ma ka poli wawae ka ila.

Mai na kapuai a na kuli.—Ina e ku ka ila mai ke kapuai a na kuli, he kanaka hele no, aole nae he lilo loa o ka manao i ka hele, aole nae oia e mau ma kona aina hanau.

Mai ke kuli a ke kumu uha.—Ina e ku ka ila o kekahi ma ke kuli a hiki i ke kumu uha, he kanaka hele no, aole nae ona manao nui ma ka hele, aole nae e mau ana ma kona wahi. Aka, he kanaka manao nui i ka hana.

NO KA ILA MA NA WAHI HUNA A ME KA PUUKOLE.

Ina ma kahi huna ka ila o kekahi, alaila, oia ka oi o ke kanaka manao nui i na hana a Keawe, he kanaka oi o ke kalohe ma na hana pili i ka moekolohe.

NO KA ILA MA KE KUA.

Ina ma ke kua ka ila o kekahi, he kanaka aua, a he kanaka manao nui ole i kona mau makamaka. Ina e ike mai ka mea nona ka ila i kona makamaka e hele mai ana, alaila o ka haawi koke aku no ia i kona kua ma kahi a kona makamaka e hele mai ana, a o ke alo huli aku ma kahi e.

NO KA ILA MA KA HONO.

Ina ma ka hono ka ila o kekahi, oia ke kanaka oi o ka ikaika i ke amo, a he kanaka manao nui no hoi i ka hapai i na mea kaumaha. Ua like pu ka hana a ia ila me ka hana a ka ila ma ka hokua ponoi.

NO KA ILA MA KA AI.

Ina ma ka ai ka ila o kekahi, o na mea ai kana mea e ono ai, ua kapa ia, “he kanaka puni ai,” ke ku nae ka ila ma ke kaniai.

NO KA ILA MA KA IHU.

Ina e ku ka ila ma ka ihu, alaila e olelo auanei ka mea kilokilo o na ila, “he ila honi” no ka mea ua ku ma kahi o ka honi.

NO KA ILA MA KA MAKA.

Ina ma ka maka ka ila o kekahi kanaka, alaila, e olelo auanei ke kilokilo ila, “he maka loi.” Aole e nele ka loiloi o ia kane a wahine paha i ke ano o ke kanaka, a me na hana a pau a ke kanaka e hana ai. A o kekahi hana a ia ila, he ila anoi a makaleho wale aku i ke kane a wahine paha a kekahi; me ke kuko wale aku, ina he waiwai na hai, a me na mea like o ia ano.

NO KA ILA MA KA LAE.

Ua oleloia e ka poe akamai i ke kakaolelo, ina e ku ka ila ma ka lae, he kanaka hoolohe, he hoopono, aole oia e hoi hope ma kona manao ana e hooholo ai. A ina e haule oia i ka hoi hope, alaila o kona hoi hope iho la no ia o kona manao me ka nana ole i na mea ana e manao nui ai.

NO KA ILA MA KA PIKO POO.

Ina ma ka piko poo ka ila o kekahi kanaka, alaila oia ke kanaka naauao loa ma na hana, ina he kakaolelo, a kilokilo paha, he akamai ma na hana naauao o ka wa kahiko, he mau alii aimoku kona mau hoa kuka, a he kanaka punahele i na ’lii, he kanaka malama pono i na kanawai o ke akua o ka oihana kahuna.

NO KA ILA MA NA LIMA.

Ina e ku ka ila o kekahi ma ke kano o ka lima akau, a lima hema paha, he kanaka ikaika i ke kuikui a me ka mokomoko, a he ikaika i ke kulakulai, e lanakila no oia i na manawa hakaka a pau. O kekahi ano o ia kanaka, he kanaka ikaika i ka pahee, a me ka olohu (maika).

NO KA ILA MA KA LEHELEHE.

Ina ma ka lehelehe ka ila o kekahi kanaka, alaila, he kanaka puni kamailio, he holoholo olelo kana hana nui, aole e nalo na olelo huna ana i kuka malu ai me kona hoaloha, aole e liuliu e hai koke aku no oia i ka laua mea i hooholo ai e hana. A ina he wahine ka mea nona ka ila, o ka pakela aku ia o ke akamai i ka holoholo olelo.

NO KA ILA MA KA PULIMA.

Ina ma ka pulima ka ila o kekahi mea, alaila e olelo auanei ke kahuna nui o ka oihana kahuna, “He kanaka lawelawe i kela me keia mea ana e manao ai, he kii aihue me ka ike ole ia. He oi o ke kanaka manao nui i ke kalohe.”

NO KA ILA MA NA KUE MAKA.

Ina ma ke kue maka a mau kue maka paha ka ila, o kekahi mea, alaila e olelo auanei ke kahuna kakaolelo o ka oihana kahuna, “He oi o ke kanaka huhu, a he aua no hoi, kakaikahi kona manawa oluolu, a me ka lokomaikai; ua kapaia e ka poe ike i ka nanauli, he pu-makoloa ia kanaka, aole e naha i ka pohaku ke wawahi.” A ina e ai ana ua kanaka la, a ike i kona hoa e hele mai ana, i lalo wale no kona maka e kulou ai. A ina e hiki kona huhu, ua puni koke kona manao i ka hakaka, he kanaka ikaika ole nae.

59. NO NA MALAMA MAIKAI O KA HANAU ANA.

Ma na oihana ike a ka poe nanauli e pili ana i ka oihanakahuna, aia kekahi mau hana a na kanaka, a me na ano ma na malama, he mea maopopo i ka poe nanauli ke ano o ke kanaka, a me kana mau hana i loko o kona malama hanau. E like me ka malama hanau, pela no kona ano a me kana hana, ina he waiwai, a ina he ilihune, a ina he punahele.

KA MALAMA O IKIIKI.

Ina e hanau ke keiki i ka malama o Ikiiki, he kanaka makemake nui i ka mahiai. Aole ona makemake nui i ka lehulehu o ka hale, ina he poe e mai; o kona ohana iho no kana e manao nui ai.

KA MALAMA O KAAONA.

Ina no Kaaona ka hanau ana o ke keiki, ina he keiki kane, he kanaka kulia i ka wahine, he kulia i kela hana keia hana. He mau alii aimoku kona mau hoa hele, a he kanaka punahele no i na ’lii. E like me ka malama, pela no ka hana a ke kanaka; ua kapaia ia kanaka, “He laau ona o Makalei.” (Oia ka laau ona ia e ka ia.)

KA MALAMA O HINAIAELEELE.

Ina no Hinaiaeleele ke keiki e hanau, “he kanaka molowa, he makemake nui i ka lealea, he kanaka naaupo. E like me ke ano eleele o ka malama, pela ka poele o na hana a pau a ia kanaka.”

KA MAHOE-MUA A ME KA MAHOE-HOPE.

Ina no ka Mahoe-mua a me ka Mahoe-hope ka hanau ana o kekahi keiki, he kanaka manao nui i ke kalohe i kekahi manawa, a i kekahi manawa, he kanaka noho malie. He kanaka manao nui i ka mahiai a me ka lawaia. Ina o ke kalohe ka hoomaka ana a ua kanaka nei, alaila, o ke kalohe wale no kana mau hana. A ina o ka noho malie ka hana mua, a ina he kalohe ka hana hope, alaila o ke kalohe wale no a make, aole e huli hou kona manao i kana hana mua.

KA MALAMA O IKUWA.

Ina e hanau kekahi keiki i ka malama o Ikuwa, he keiki leo nui, he kanaka makemake nui ia nae e na ’lii i luna kala. E like me ke kui ana o ka hekili i loko o Ikuwa, pela i manao ia ai e na kakaolelo o ka oihanakahuna.

KA MALAMA O WELEHU A ME KA MALAMA O MAKALII.

Ina no Welehu a me Makalii ka hanau ana o kekahi keiki, he mau malama maikai ia, he kanaka keiki nui, a wahine paha. Ina ua hoao ke kane a me ka wahine, a ua like ko laua malama hanau, alaila na laua na ohana nui, ua kapaia, “he naho manini, a he uhukai.”

KA MALAMA O KAELO.

Ina ua hanau kekahi keiki i ka malama o Kaelo, a kaikamahine paha, he kanaka aloha nui i kana wahine a me kona ohana, a ina he wahine oia no. A he kanaka aloha no hoi i kana mea e manao aku ai, he kanaka lokomaikai a wahine lokomaikai paha, he kanaka makamaka nui.

KA MALAMA O KAULUA.

Ina e hanau kekahi i ka malama o Kaulua, “he kanaka alii, he alii aimoku, he kanaka ikaika i ke kaua, a e lanakila no oia i na manawa a pau. He kanaka koa loa, he alii huhu, a kanaka huhu paha.” E like me ke ano o ka malama, pela no ke keiki hanau ia malama, no ka mea, o kela malama, ia malama e poi ai ke kai ma ka moana, “Ua kapaia, na akuku nalu o Kaulua.”

KA MALAMA O NANA.

Ina no ka malama o Nana ka hanau ana o kekahi, alaila, he manaolana mau oia ma na mea a pau ana e manao ai, he manaolana i ka mahiai, lawaia, kela hana keia hana a pau ana e noonoo ai, ina he pono, ina he hewa.

KA MALAMA O WELO.

Ina e hanau kekahi i ka malama o Welo, he kanaka akamai i ke kilokilo a me ke kakaolelo. He kanaka kuauhau, a kuauhau pu me kana mau keiki ke hanau aku. He hanauna kuauhau ka ia kanaka a mau aku.

60. KEKAHI MAU ANO HOU AE O KA MALAMA MAMULI O KA IKE OIHANAKAHUNA.

Ua hoikeia ma kekahi mau helu e pili ana i ka mahiai, no na la maikai o ke kanu ana, aka aole i hoikeia na malama maikai. He okoa no ke kilokilo ana o na la, a he okoa no ko ka malama. Ua kapaia na hana a ka poe mahiai mamuli o na inoa o na malama; e like me na inoa o ka malama, pela no na hana e hiki mai ana.

KA MALAMA O IKIIKI.

Mamua o ka malama o Ikiiki, ua makaukau ke kanaka mahiai e hana i kana mahinaai, a me kana mau mea kanu; a mahope iho o ka ulu pono ana o kana mau mea kanu, alaila, ua makaukau ka mahiai e ai i kana hua i mahiai ai ma ka malama o Ikiiki, a penei e olelo ai ka mahiai: “A ka malama o Ikiiki, hahai ka hua mua o ka’u mau mea kanu,” aka hoi i ano e mai ka hua o ka mahinaai, alaila o ka wi ka hope. Elua wale no ano o ia malama, “he ikiiki i ka ai,” a “he ikiiki i ka wi.” Nolaila ua maikai ia malama i ka poe mahiai, a ua ino ia malama i kekahi poe. Ma na aina kula nae e pili ai ka olelo a ka poe mahiai, aole e pili ma na aina waikahe.

KA MALAMA O KAELO.

He malama maikai ia a ka poe kapio kolea e manao nui ai; oia ka manawa momona o ke kolea. A nolaila, ua oleloia e ka poe kakaolelo o ka oihanakahuna, “O Kaelo ka malama e kapule ai ke kolea.”

KA MALAMA O NANA.

Mamua o ka malama o Nana, e hoomaukau ai ka poe lawaia i ka upena malolo, no ka mea, ua ike ia e ka poe kilokilo lawaia, “O Nana ka malama, hoonanana ka malolo.” O ka mea kilokilo lawaia ke hiki i ko lakou malama lawaia, he hiki ia lakou ke olelo e mamua o ka manawa e hana ai i ka lakou oihana, a e hookoia no auanei e like me ka lakou olelo ana.

61. KA OIHANA IKE A KA POE KAHUNA KALAIWAA.

He kanaka kaulana ke kahuna kalaiwaa. He kanaka akamai no ma kana oihana kalaiwaa; a he hoailona ike no kana, me ka malama no i kana oihana kalaiwaa. Aole no e hiki i ua kahuna kalaiwaa la ke hoomaka e hana ma kana oihana kahuna, ke ole oia e malama i na kanawai o kana oihana mamuli o kona akua; aia wale no a maikai ka po o ka moe ana, alaila pono ke hele e hoomaka ma kana oihana; aka, ina ua pili ka moe uhane i ka make, alaila, aole e hiki ke pii i kuawaa. Ina hoopaa aku, alaila o ka make ka hope.

NO KA HOOMAKA ANA E KALAIWAA.

E ao mua no ke kahuna kalaiwaa i ke kanaka e makemake ana e ao i ke kalaiwaa, me ke ao pu aku i na oihana e ike ai, mamuli o ka malama ana i ke akua; a me ke ao pu aku no i na hoailona ike e pili ana no ka oihana kalaiwaa.

KA IKE O KE KAHUNA KALAIWAA.

I ke kahuna kalaiwaa i manao ai e kii i ke koa i manao ai he waa, aia a hiki aku ke kahuna ma ke koa ana i manao ai i waa, alaila, e nana mua oia i luna o na lala o ua koa nei, aia a ike aku oia i ka lala kamahele, alaila, e oki oia ma ke kumu o ua koa nei ma ke kua o ke kumu laau, e ku ana i ke alo ma ka aoao e pili ana i ka lala kamahele.

NO KA LALA KAMAHELE.

Oia ka lala o ka laau a ka poe oki waa, a oki laau paha e makaala ai, no ka mea o ua lala kamahele la, malaila no e hina aku ai ka laau ke okiia, a oia ka mea i olelo ia e na kahuna kalaiwaa, “he lala kamahele.”

KA HOAILONA NO KA WAA MAIKAI A ME KA WAA INO.

Aia a hina ke koa i manaoia i waa, a moku ka welau; ia manawa e nana aku ai ke kahuna kalaiwaa i ka lele mai a ka manu elepaio, oia ka manu nana e hailona mai ka maikai o ka waa, a me ke ino. I ka manawa e lele mai ai ka manu elepaio mai ka lewa mai a kau ma ke kumu o ka laau i manaoia ai he waa, ia manawa e nana aku ai ke kahuna kalaiwaa i ke kuhikuhi a ka manu elepaio.

KE KUHIKUHI ANA A KA ELEPAIO I KA HEWA O KA WAA.

Ina e lele mai ka manu a kau ma ke kumu o ka laau, a holo mai ka manu mai ke kumu a ka welau, alaila, e olelo auanei ke kahuna kalaiwaa, “Ua maikai ka waa.” O ka holo pololei ana o ka manu elepaio mai ke kumu a ka welau ka hoailona a ke kahuna kalaiwaa i olelo ai “he maikai.” O kahi a ka manu e holo ai, oia iho la no ka waha o ka waa. Ina paha, ua kaa ka waha a ka manu i manao ai malalo, alaila, e lele no ka manu a kau maluna, a lele poai a puni ka laau, alaila e maopopo auanei i ke kahuna kalaiwaa, e hoolale mai ana e hoohuli ka laau. Aka hoi ina ma ka aoao ka waha a ka elepaio i manao ai, alaila e lele no auanei ka manu ma ka aoao.

Ina hoi i lele mai ka manu a kau ma ke kumu o ka laau i manaoia he waa, a i hoomau loa ka manu i ke kau malaila a liuliu iki, alaila, e manao auanei ke kahuna kalaiwaa, aia malaila ke ino, (kina) o ka waa. Alaila, holo hou mai ka manu mai ke kumu mai a kahi no e ku ai, aia hou no malaila ke kina, a pela aku ka manu e kuhikuhi ai i na kina a pau o ka waa, ina he puha ke kina o ka waa, ina he iho kaa, a he lala paha. Pela e ike ai ke kahuna kalaiwaa i ke kina o ka waa.

62. KE AKUA O NA KAHUNA KALAIWAA.

O Kupulupulu ke akua o ka poe kahuna kalaiwaa, a o Mokuhalii ke kahuna kalaiwaa, o ke kahuna ia nana i malama ke akua. He mau akua no laua no ka poe kalaiwaa, he akua kane o Mokuhalii a o Leaka kana wahine, he akua wahine ia, a o na kahuna kalaiwaa mahope mai o laua, no loko mai o laua a me ka laua mamo.

NO KA AILOLO ANA O KE KAHUNA KALAIWAA.

He ailolo ko na kahuna kalaiwaa ma ka hoomaka ana e kalaiwaa, aole nae i pili ka ailolo no ka poe kahuna kahiko.

Aia a manao kekahi e ao i ke kalaiwaa, alaila, e hana no oia mamuli o ke kauoha a kana kumu. Aia a paa kana waa i kapili ai, alaila, e pono e kuai aku i ka puaa, a me kekahi waiwai e ae, aole nae e kuai makepono ia e like me na waa e ae. He kuai makepono loa ko ka waa a ke kahuna hou, aia ka pono o ka ailolo. I ka ailolo ana, ina ua ku ka lolo i ka maikai, alaila e maopopo auanei i ke kumu kalaiwaa, e pono ana kana haumana ma ka lawelawe ana i ke kalaiwaa. Aka, ina ua ku ka hailona i ke ino, alaila, e olelo auanei ke kumu kalaiwaa, aole e hiki i kana haumana ke ao i ke kalaiwaa. Ina ua ku ka hailona i ka make, ma ka hoike ana a ka lolo, alaila e make ana no ia kanaka ke hoomau aku i ke kalai waa, nolaila o ka haalele loa no ka pono.

63. NO KA OIHANA OO IHE.

He oihana lealea ka oo ihe, he oihana kaua no. I hoomakaukauia ka oihana oo ihe no ke kaua aku, a kaua mai; aole nae e ao waleia ia mea ma na kanaka kuaaina, ma ke alo alii wale iho no ia, he kakaikahi wale no na kanaka kuaaina i ike i ke kaua oo ihe.

He oihana ike no ka ka poe oo ihe, he oihana akamai; he hiki i ke kanaka akamai ke ku i mua o na ihe e haule makawalu ana i mua ona, ina he iwakalua ihe e houia i ka mea hookahi, aole e lanakila ana ia mau ihe he lehulehu i mua o ka oo ihe akamai.

Elua no mea ano nui i ka oo ihe ana, o ke akamai i ka alo, a o ke akamai i ka oo ihe. Aole nae e hiki i ka mea akamai i ka oo ihe ke lanakila i mua o ka mea akamai i ka alo ihe. Ina e ikeia ke kanaka akamai i ka alo ihe, alaila nona ka pihe nui ke loheia aku. O ke akamai i ka oo ihe, a me ke akamai i ka alo ihe, e pono no e huiia ia mau mea elua i ke kanaka hookahi.

64. NA HOAILONA IKE O KA OO IHE.

He mau hoailona ike no ka ka poe kumu oo ihe e pili ana i ka oihanakahuna. Aole no e ao wale ana kekahi i ka oo ihe ke ku i ka hailona ino e pili ana i ka poino a me ka pilikia mahope e hiki mai ana. Aole no e hiki ke hele i ke kaua oo ihe ke ailolo ole; aia no a ailolo, a maikai ka lolo ana, alaila, pono ke hele i ke kaua. Aka ke ino ka lolo ana, aole e pono ke hele.

KA HAILONA NO KA AILOLO ANA.

I ke ao ana o kekahi i ka oo ihe alaila e pono ke hailona ma ka ailolo ana. Ina he puaa ka lolo, alaila, e nana ke kumu oo ihe i ka puaa mahope iho o ka moa ana mai ka imu ae. A ina ua ike ke kumu oo ihe o ka oihanakahuna, ua maikai ka puaa o ka lolo ana, alaila e olelo auanei ke kumu oo ihe, “Ua maikai ka lolo.”

NO KA MAIKAI O KA LOLO.

O ka maikai o ka ailolo ana o ka haumana oo ihe, o ka nakaka ole o ka puaa i kaluaia, o ka holokahi o ka hana ana, mai ka hoomaka ana e ao a hiki i ka lolo ana. Alaila, he lolo maikai ia.

KA LOLO INO.

Ina ua ike ke kumu oo ihe ua ino ka puaa, he nakaka paha, ina paha ma ke kua o ka puaa lolo ka nakaka ana, alaila ma ke kua no o ka mea nona ka lolo e ku ai i ka ihe a kona hoa kaua. Ma kela wahi keia wahi o ka puaa lolo e nakaka ai, alaila, malaila no e loaa ai ka pilikia; e like me ke ano mau o ka oihanakahuna, pela no e hookoia ai.

65. NO KA OIHANA LUA.

He oihana kaua ka oihana lua; ua aoia ka oihana lua, no ka la kaua, a no ka la e hakaka ai; ua malamaia ka oihana lua, i mea e pale aku ai i ka ikaika o kekahi mai, me ka manao e hoeha mai. Aka, ma ka malama ana i ka oihana lua, aole ia he mea e lanakila ai i ka ike oi o ka mea e malama ana i ka oihana lua. Ina he ikaika nui ko kekahi kanaka, me kona ao ole i ka oihana lua, alaila, aole no e lanakila ana kona ikaika mamua o ka elemakule nawaliwali i ike i ka oihana lua. A ina he mau mea ike hohonu i ka lua, a ua like no na ai a laua i ao ai, a me na kaina ai a laua, aka, ina ua oi ka ikaika o kekahi i mua o kekahi, alaila, na ka mea ikaika no o laua ka make.